Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

इत्याग्नेये महापुराणेऽलङ्कारप्रकरणे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। (पाठभेदः—“जुष्टम् इति” इत्यत्र ज-ट इति वर्णौ।) अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः “नाटकनिरूपणम्” आरभ्यते। अग्निरुवाच—नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगः अपि वा, समवकारश्च प्रहसनं तथा ज्ञेयम्।

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

व्यायोगो भाणो वीथ्यङ्कस्त्रोटकानि तथैव च। नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा॥

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च। काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा॥

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणं च सप्तविंशतिरेव तत्। सामान्यं च विशेषश्च लक्षणस्य द्वयी गतिः॥

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

सामान्यं सर्वविषयेषु प्रवर्तते; शेषः क्वचित् आवश्यकतया नियुज्यते। पूर्वरङ्गे निवृत्ते देशकालावुभावपि निर्दिश्येते।

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

रसभावविभावानुभावाः, तथा अभिनयाः, अङ्कः स्थितिश्च—एते सर्वे सामान्याः; सर्वत्रैवोपसर्पणात्।

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

विशेषोऽवसरे वाच्यः; सामान्यं पूर्वमुच्यते। त्रिवर्गसाधनं नाट्यमिति आहुः; करणं च तथैव यत्।

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

तस्य इतिकर्तव्यता पूर्वरङ्गः यथाविधि कर्तव्यः। पूर्वरङ्गके नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि च सन्ति।

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

आदौ देवतानां नमस्कारः, गुरूणामपि स्तुतिः; गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि च गीयते।

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

रूपकेषु नान्द्यन्ते सूत्रधारस्य प्रवेशो विधेयः; प्रस्तावनायां गुरुपरम्पराक्रमः, वंशप्रशंसा, कवेः स्वपौरुषं च निरूप्यते।

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

काव्यस्य सम्बन्धार्थौ सहितान् पञ्चैतान् अङ्गान् निर्दिशेत्; नटी वा विदूषको वा पारिपार्श्विको वा तद् वदेत्।

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

यत्र सूत्रधारेण सह ते परस्परं संलापं कुर्वन्ति, स्वकार्यसमुत्थैः चित्रवाक्यैः प्रस्तुताक्षेपयुक्तैः, तद् नाट्यसंवादलक्षणम्।

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

आमुखं नाम यद् बुधैः प्रस्तावना इति च ज्ञेयम्; तथा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयश्चेति (प्रारम्भोपायाः)।

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

आमुखस्य त्रिविधा भेदाः; बीजांशेषसम्बन्धेन तदुपजायते। प्रवृत्तकालमाश्रित्य यत्र सूत्रधृक् (कविः) तद् वर्णयेत्।

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

पूर्ववृत्ताश्रयं पात्रस्य यः प्रवेशः स प्रवृत्तक इति कथ्यते; अथवा यत्र सूत्रधारस्य वाक्येन केवलं वाक्यार्थ एव प्रकाश्यते।

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

उपादाय प्रविशेत् पात्रं स कथोद्घात उच्यते; प्रयोगेषु च यत्र सूत्रधृक् व्यवहारं वर्णयेत् स भागः ‘प्रयोग’ इति स्मृतः।

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

ततः पात्रं प्रविशेत्; स एव हि प्रयोगातिशयः। नाटकादीनां शरीरं यदितिवृत्तं तत् प्रचक्षते।

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

तस्य द्वौ भेदौ स्मृतौ—सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्च। आगमदृष्टं यत् तत् सिद्धं; कवेः कल्पनया सृष्टं यदुत्प्रेक्षितं तत्।

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

वीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च—अर्थप्रकृतयः पञ्च; तदनुक्रमेण पञ्च चेष्टाः अपि।

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

प्रारम्भः सततप्रयत्नश्च प्राप्तिश्च सद्भाव एव च नियता फलप्राप्तिश्च फलयोगश्च—एते पञ्च सिद्धियोगाः, पञ्चमः फलसम्बन्धः।

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्शश्च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति—क्रमात् पञ्चैव सन्धयः।

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं यद् बहुधा प्रसर्पति, यच्च फलावसानं—तदेव काव्यबीजमिति अभिधीयते।

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

यत्र काव्ये नानार्थरससम्भवो बीजस्य प्रथमसमुत्पत्तिः, शरीरानुगतं च—तन्मुखं परिकीर्तितम्।

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

इष्टार्थरचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः, प्रयोगस्य रागप्राप्तिः, गुह्यानां च गूहनम्—एवमवश्यं विधेयम्।

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

आश्चर्यवदभिख्यातं सर्वप्रकाशप्रकाशकं यथा, तथा काव्यमपि; अङ्गहीनं काव्यं न श्रेष्ठं, यथा देहाङ्गहीनो नरः न श्रेष्ठः।

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

देशकालौ विना न किञ्चिदपि इतिवृत्तं प्रवर्तते; अतः तयोः उपादाननियमात् तदुपस्थापनं ‘पदम्’ इति उच्यते।

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

देशेषु भारतवर्षं श्रेष्ठं, काले कृतयुगादित्रयं प्रधानम्। ताभ्यां विना प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् एव। सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति।