Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼િક્ષਾ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ (ਪਾਠ-ਚਿੰਨ੍ਹ: ‘ਖਟਵਸਾ’)। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਕਾਵ੍ਯਾਦਿ-ਲਕਸ਼ਣ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਵ੍ਯ, ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧ੍ਵਨੀ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ—ਇਹੀ ਵਾਙ੍ਮਯ (ਵਾਣੀ-ਸਾਹਿਤ੍ਯ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ (ਵਾਕ-ਰਚਨਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ—ਅਰਥ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਸੱਚ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ—ਮੁੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

ਅਭਿਧਾ (ਸਿੱਧਾ ਵਾਚ੍ਯ ਅਰਥ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

ਉੱਥੇ ਕਵਿਤਾ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

ਅਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਵਰਣ, ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਦੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਰਗ ਦੇ ਵਰਣ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ’ (ਤਿੱਖੀ ਸਾਂਸ ਵਾਲੇ) ਧੁਨੀਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਵਰਣਵ੍ਰਿੰਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪਦ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਪ ਅਤੇ ਤਿਙ (ਨਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ/ਵਿਭਕਤੀ) ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਸ਼ਬਦ-ਲੜੀ ‘ਵਾਕ੍ਯ’ ਹੈ।

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

ਕਾਵ੍ਯ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੇਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧ (ਮੰਨੀ ਹੋਈ) ਕਲਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਅੰਨ ਆਦਿ’ ਮੂਲ ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

ਦੇਵ ਆਦਿ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਵ੍ਯ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਗਦ੍ਯ, ਪਦ੍ਯ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ।

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ਛੰਦ ਦੇ ਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ ਨੂੰ ਗਦ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਛੰਦ-ਅੰਤ ਦੀ ਲਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਗਦ੍ਯ ਹੀ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੂਰਣਕ, ਉਤ੍ਕਲਿਕਾ ਅਤੇ ਗੰਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਲੀ-ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਪਦ-ਵਿਭਾਗ) ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ-ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੰਧਰਭ-ਜੋੜ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਚੂਰਣਕ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮਾਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ‘ਕਲਿਕਾ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

ਸੰਧਰਭ-ਜੋੜ ਮੱਧਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਛੰਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਛੰਦ ਦੀ ‘ਛਾਇਆ’ (ਲਯ-ਸੁਭਾਉ) ਨੂੰ ਹੜਪ ਲਵੇ, ਉਹ ‘ਗੰਧੀ’ (ਮਿਸ਼੍ਰ/ਦੂਸ਼ਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ਉਹ ਗਦ੍ਯਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਆਖ੍ਯਾਇਕਾ, ਕਥਾ, ਖੰਡਕਥਾ, ਪਰਿਕਥਾ ਅਤੇ ਕਥਾਨਿਕਾ।

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਗਦ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁੜੀ-ਹਰਨ, ਯੁੱਧ, ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਣ, ਉਹੀ (ਇਹ ਵਿਧਾ) ਹੈ।

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

ਜਿਸ ਛੰਦੋਬੱਧ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਛਵਾਸ (ਵਿਰਾਮ) ਨਾਲ ਪਰਿਚ্ছੇਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ‘ਚੂਰਣਕੋੱਤਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ-ਲਯ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ (ਲੱਛਣ) ਹੈ।

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਖਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੇ—ਉਹ ‘ਆਖਿਆਇਕਾ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੁਖਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਵਤਾਰ ਲਈ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਕਥਾਂਤਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਢੰਗ ਦਾ ਪਰਿਚ্ছੇਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ‘ਵਾਲੰਭਕ’ ਸਹਾਇਕ ਕੜੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

ਜਿਸ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਤੁਸ਼ਪਦੀ (ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕਕ) ਨਿਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਕਥਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਖੰਡਕਥਾ’; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਥਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਪਰਿਕਥਾ’—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ।

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

ਅਮਾਤ੍ਯ, ਸਾਰਥਕ (ਕਾਰਵਾਂ-ਨੇਤਾ/ਵਪਾਰੀ) ਜਾਂ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ (ਵਿਯੋਗ) ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ।

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੂਜੀ ਕਥਾ, ਕਥਾ ਦੀ ਹੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆਇਕਾ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਕਥਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

ਜੋ ਕਥਾ ਡਰਾਉਣੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖਦ ਅੰਜਾਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੁਣ ਰਸ ਰੱਖੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਸੰਰਚਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਦਾਤ्त ਸ਼ੈਲੀ ਨਾ ਅਪਣਾਵੇ—ਉਹ ‘ਕਥਾਨਿਕਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

ਪਦ੍ਯ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ/ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿੱਤ, ਜਾਤਿ ਅਤੇ ‘ਉਕਥ’ (ਜੋ ਕ੍ਰਿਤੀ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਵ੍ਰਿੱਤ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਜਾਤਿ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੱਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਮ, ਅਰਧਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸਮ।

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

ਜੋ ਗਹਿਰੇ ਕਾਵਿ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਨੌਕਾ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ, ਕਲਾਪ, ਪਰ੍ਯਾਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘ਪਦ੍ਯਕੁਟੁੰਬਕ’ ਦੇ ਭੇਦ—ਕੁਲਕ, ਮੁਕਤਕ ਅਤੇ ਕੋਸ਼—ਹਨ। ਜੋ ਰਚਨਾ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸਰਗ-ਬੰਧ (ਕਾਂਟੋ-ਕ੍ਰਮ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

ਉੱਥੇ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਕਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ, ਸਦਾ ਯੋਗ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

ਮੰਤ੍ਰਦੂਤ, ਪ੍ਰਯਾਣ ਅਤੇ ਆਜਿਨੀ—ਇਹ ਛੰਦ ਨਿਯਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕਰੀ, ਅਤਿਜਗਤੀ, ਅਤਿਸ਼ੱਕਰੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਵੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

ਜੋ ਰਚਨਾ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰ’ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਵਕ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਜਾਤ ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰਮਣੀਯ ਅਤੇ ਸਮਲਯੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮੁਕਤਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਰਗ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਅਤਿਸ਼ਰਕਵਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਭੇਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਕੀਰਨ-ਮਿਸ਼ਰ ਛੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਗ ਮਾਤਰਾ (ਅੱਖਰ-ਮਾਤਰਾ) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ‘ਪਸ਼ਚਿਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਪ’ (ਸ਼ੈਲੀ-ਰਚਨਾ) ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ‘ਨਗਰ, ਅਰਨਵ, ਸ਼ੈਲ, ਰਿਤੁ, ਚੰਦਰ, ਅਰਕ, ਆਸ਼੍ਰਮ, ਪਾਦਪ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਬੇਵਿਚਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ, ਮਧੁਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਤਸਵ-ਵਿਲਾਸ, ਭੋਗ-ਆਨੰਦ, ਦੂਤੀ ਦੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਦੀ ਚਤੁਰ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਅਸਤੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਉਸ ਦਾ) ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

ਤਮਸ, ਮਰੁਤ (ਹਵਾ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ (ਪਾਠ) ਵਿੱਚ ‘ਕਸ਼੍ਯਪ’—ਇਹ ਜ-, ਞ- ਅਤੇ ਟ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜ-ਪਰੰਪਰਾ ‘ਤਾਦਰਥਮ ਅਜਹਤ ਤਤ੍ਰ’ (ਉਦੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ) ਅਤੇ ‘ਅਨੁਸ਼ਟੁਭੇ’ (ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਞ-ਪਰੰਪਰਾ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

ਜੋ ਰਚਨਾ ਸਭ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਰਿਪਕਵ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ‘ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ‘ਮਹਾਕਵੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ਇੱਥੇ ਬੋਲ-ਚਾਤੁਰਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਰਸ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਕ੍ਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਰਸਮਯ ਹੈ।

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ‘ਨਾਇਕ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਲਾਗੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਵਿਛੋੜਾ; ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਾਗ-ਅਨੁਰਾਗ’ ਨਾਮਕ ਰਸ; ਅਤੇ ‘ਸ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ’ ਢੰਗ, ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਨੇਤਰ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

ਅਨੇਕ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਕੁਲਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਸੰਦਾਨਿਤਕ’ (ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਲੜੀ) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ‘ਮੁਕਤਕ’ ਇਕੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਤਜਨਾਂ ਲਈ ਕਾਵਿ-ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈ।

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

ਕਵੀ-ਸਿੰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਸੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਐਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅਪਰਿਛਿੰਨ, ਅਰਥਾਤ ਅਖੁੱਟ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਦਗਧ ਰਸਿਕ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਭਾਸ, ਉਪਮਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਚਨਾ “ਮਿਸ਼੍ਰ-ਵਪੁ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ “ਪ੍ਰਕੀਰਣ” ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—(1) ਸ਼੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ (2) ਅਭਿਨੇਯ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ/ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।