Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਥ-ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਬਦ-ਸੌੰਦਰਯ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਸ ਹੈ—ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਹੀਣ ਸਰਸਵਤੀ ਵਾਂਗ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਵਰੂਪ/ਸਵਭਾਵ’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਕੇ ਸਾਂਸਿੱਧਿਕ (ਸਵਭਾਵਿਕ) ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਅਵਸਰਜਨ੍ਯ) ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਪਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਸਮਾਸ/ਅਸਮਾਸ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਉਪਭੇਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੱਕ। ਪਰਸਪਰ, ਵ੍ਯਤ੍ਯਯ, ਨਿਯਤ/ਅਨਿਯਤ, ਵਿਰੋਧੀ, ਬਹੁ, ਮਾਲੋਪਮਾ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਅਦਭੁਤ, ਮਾਇਕ, ਸੰਦੇਹੀ/ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ, ਸ੍ਵੋਪਮਾ, ਕ੍ਰਮਵਰਧਿਨੀ (ਗਗਨੋਪਮਾ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਹਾਰ-ਰੂਪ—ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਨਿੰਦਾ, ਕਲਪਿਤ, ਯਥਾਰਥ, ਅੰਸ਼—ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੂਪਕ, ਸਹੋਕਤੀ, ਅਰਥਾਂਤਰਨਿਆਸ, ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ, ਅਤਿਸ਼ਯ (ਸੰਭਵ/ਅਸੰਭਵ), ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ, ਵਿਭਾਵਨਾ-ਸੰਗਤੀਕਰਣ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹੇਤੂ (ਕਾਰਕ/ਜ੍ਞਾਪਕ) ਨੂੰ ਵ੍ਯਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਲੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ 342ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 343ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਜੋ ਅਲੰਕਰਨ ਹੈ ਉਹੀ ‘ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਮਨੋਹਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 2
अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि
ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਾਣੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਵਿਧਵਾ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ ਤੇ ਅਤਿਸ਼ਯ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते
ਵਿਭਾਵਨਾ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹੇਤੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ—ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ (ਲੱਛਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा
ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਜ (ਸੁਭਾਵਿਕ) ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ (ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ/ਅਰਜਿਤ)। ਨਿਜ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਵਯੰਸਿੱਧ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ ਉਹ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਮਿੱਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्
‘ਵਿਧੁਰੇਵੇਤੀ’ ਆਦਿ। ਉਪਮਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—(1) ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, (2) ਧਰਮ-ਸਾਮਾਨ੍ਯ, (3) ਰੂਪਕ, ਅਤੇ (4) ਮਹੋਕ੍ਤੀ ਤੇ ਅਰਥਾਂਤਰਨ੍ਯਾਸ।
Verse 6
उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं
ਉਪਮਾ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਪਰਸਪਰ ਨਾਤਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਂਝੇ ਗੁਣ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਐਸੀ ਸਾਮਾਨਤਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ।
Verse 7
किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः
ਕੁਝ ਸਾਦ੍ਰਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ (ਆਮ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਾਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਸ ਦੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਦਾਂ (ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀਆਂ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 8
विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच
ਵਿਗ੍ਰਹ (ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ) ਤੋਂ ਅਭਿਧਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਪਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਯਥੋਚਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ-ਦ੍ਯੋਤਕ ਪਦ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਪਦ ਰਾਹੀਂ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਗ੍ਰਹ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਾਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਮਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 10
यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे
ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਾਰਣ ਧਰਮ (ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਸਤੂ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ‘ਧਰਮਵਸਤੂ-ਉਪਮਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः
ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਆਧਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਉਪਮਾਨ ਬਣਨ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਸਪਰੋਪਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਉਪਮਾਨ (ਮਾਪਦੰਡ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਪਰੀਤੋਪਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਹਿਸਕਾਰ (ਵਿਆਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਰਾਹੀਂ ਤੁਲਨਾ ਸੀਮਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨਿਯਮੋਪਮਾ’ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਨਿਯਮੋਪਮਾ’ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 13
समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਦੋ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਿੰਨਤਾ ਹੀ ਮੁਰਾਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸਮੁੱਚਯੋਪਮਾ’ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ (ਵਾਧੂ) ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा
ਜਿਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਧਾ/ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ’ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋਪਮਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਮਾਨ ਉਪਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਬਹੂਪਮਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा
ਜੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਉਪਮਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਮਾਲੋਪਮਾ’ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਤੁਲਨਾ ‘ਤੁਲਨਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ‘ਵਿਕ੍ਰਿਯੋਪਮਾ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा
ਜਿਸ ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਉਪਮਾਨ (ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ) ਉੱਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਰੋਪ ਕਰਕੇ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਦਭੁਤੋਪਮਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 17
प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः
ਉਪਮਾਨ (ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ) ਦਾ ਆਰੋਪ ਕਰਕੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ‘ਮੋਹੋਪਮਾ’ ਹੈ; ਇਹ ਭ੍ਰਾਂਤੀ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 18
उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा
ਉਪਮੇਯ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਉਪਮਾ ਸੰਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਸੰਸ਼ਯੋਪਮਾ’ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਪਮੇਯ ਹੀ ਸੰਦੇਹਾਸਪਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਪਮਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਨਿਸ਼ਚਯੋਪਮਾ’ ਹੈ।
Verse 19
वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी
ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਪਮਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਵਾਕ੍ਯਾਰਥੋਪਮਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਸਾਧਾਰਣੀ’ ਜਾਂ ‘ਅਤਿਸ਼ਾਇਨੀ’ ਉਪਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਲਈ ਉਪਮੇਯ ਬਣ ਕੇ ਉਪਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਦੂਜੀ ਲਈ ਉਪਮੇਯ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਐਸੀ ਉਪਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ ਲਗਾਤਾਰ, ਉੱਤਰੋੱਤਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਗਗਨੋਪਮਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः
ਇੱਥੇ ਉਪਮਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਤਮਕ, ਨਿੰਦਾਤਮਕ, ਕਲਪਿਤ, ਅਸਲ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਿਕ (ਸੀਮਿਤ) ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।
Verse 22
उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਪਮਾਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਉਪਮੇਯ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਰੂਪਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां
ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਭਾਵ (ਇਕੱਠੀ ਹਾਜ਼ਰੀ) ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਹਿਣਾ ‘ਸਹੋਕਤੀ’ ਹੈ; ਇਹ ਭੇਦ-ਢੱਕੀ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 24
भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च
ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਰਥਾਂਤਰਨਿਆਸ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਉੱਤੇ ਵਰਤਾਓ/ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्
ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਲਪਿਆ/ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਤਪ੍ਰੇਖਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਲੋਕ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਵਸਤੂ-ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 26
भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं
‘ਅਤਿਸ਼ਯ’ ਅਲੰਕਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਣ, ਜਾਤਿ/ਸੁਭਾਉ, ਕਰਿਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਘਾਟ (ਵੈਕਲ੍ਯ) ਦਿਖਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋਕਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ (ਅਣਉਮੀਦ) ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ “ਪਵਨ ਵਰਗਾ” (ਖ), “ਗਮਨ ਵਰਗਾ” (ਕ), ਅਤੇ (ਟ) ਆਦਿ।
Verse 28
यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः
ਜਿੱਥੇ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਵਿਭਾਵਨਾ’ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸੰਗਤੀਕਰਨ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਗਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः
ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਆਵੇ, ਉਹ ‘ਵਿਰੋਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧ੍ਯ ਅਰਥ ਲਈ ਹੇਤੂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 30
कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः
ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਗਿਆਪਕ। ‘ਕਾਰਕ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਾਰਜ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्
ਉਹ ਸੰਬੰਧ ‘ਪੂਰਵ-ਸ਼ੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—ਕਦੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਯਾਮਕ (ਨਿਯੰਤਰਕ) ਕਾਰਕ ਕਰਕੇ।
Verse 32
ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्
‘ਜ੍ਞਾਪਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭੇਦ (ਲਿੰਗ/ਸੂਚਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਆਦਿ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਭਾਵ (ਵਿਆਪਤੀ) ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਵਿਨਾਭਾਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a formal taxonomy of meaning-ornaments, especially the mechanics and sub-classification of upamā—how comparison is marked (upamā-dyotaka), how samāsa vs non-samāsa expressions affect form, and how analytical expansion yields an 18-fold differentiation.
By prioritizing arthālaṅkāra, it frames language as a disciplined vehicle for truthful, affective, and dharmic communication—showing that beauty becomes spiritually and pedagogically effective when meaning is clarified, intensified, and ethically oriented.