Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਹਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਚ੍ਯ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ‘ਭਾਵ’ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ‘ਛਾਇਆ’ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ—ਸ਼ਲੇਸ਼, ਲਾਲਿਤ੍ਯ, ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ, ਉਦਾਰਤਾ—ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ-ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅਰਥ-ਗੁਣ—ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਸੰਵਿਧਾਨ, ਕੋਮਲਤ੍ਵ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰੌਢੀ, ਸਾਮਯਿਕਤ੍ਵ—ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਕਰ, ਯੁਕਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪਾਕ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ, ਅਭਿਆਸਜਨ੍ਯ ਸਰਾਗ, ਰਾਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ੩੪੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਕਾਵ੍ਯ-ਗੁਣ ਵਿਵੇਕ’ ਨਾਮਕ ੩੪੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੁਣਹੀਣ ਕਾਵ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਭਾਵਕ ਲਲਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਹਾਰ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः
ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ (ਵਾਚ੍ਯ) ਉਹੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਤਾਂ ਭਾਵ (ਸੌੰਦਰ੍ਯਕ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਲੇਸ਼ ਆਦਿ ਗੁਣ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਆਦਿ ਦੋਸ਼—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा
ਜੋ ਕਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਕਾਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ‘ਛਾਇਆ’ (ਸੁਧਰੀ ਹੋਈ ਕਾਵ੍ਯ-ਆਭਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛਾਇਆ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ।
Verse 4
सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा
ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता
ਕਾਵ੍ਯ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਸਰਾ ਉਸ ਦਾ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ (ਆਧਾਰ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ—ਸ਼ਲੇਸ਼, ਲਾਲਿਤ੍ਯ, ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ।
Verse 6
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते
‘ਸੱਚਾਈ’ ਅਤੇ ‘ਯੌਗਿਕ (ਵਿਉਤਪੱਤੀਜਨਿਤ) ਯੋਗਤਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗੁਣ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਣੀ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਲੇਸ਼’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 7
गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं
ਜਿੱਥੇ ਗੁਣ, ਆਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲਾਲਿਤ੍ਯ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 8
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां
ਜੋ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਉਲੇਖ ਨਾਲ ਲਿਖੀ/ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ‘ਉੱਤਾਨ-ਸ਼ਬਦ’ (ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ) ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਰਯ ਆਚਾਰਯ ‘ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ’ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਰਥ ਦਾ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿਆ ਜਾਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः
ਅਕਠੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਜੋ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ—ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।
Verse 10
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं
ਓਜ ਹੀ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਦ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਡੰਡੇ ਤੱਕ, ਪੌਰੁਸ਼ ਉਸ ਇਕੋ ਓਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 11
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते
ਉਚਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਉਤਕਰਸ਼ ਲਿਆਵੇ, ਉਹ ‘ਗੁਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति
ਮਾਧੁਰਤਾ, ਸੁਸੰਬੱਧ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ, ਕੋਮਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰੌਢ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਯਿਕਤਾ—ਇਹ ਕਾਵ੍ਯ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 13
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये
ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਈਰਖਾ, ਬਾਹਰੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਧੁਰਤਾ, ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੁਸੰਬੱਧ ਤਿਆਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ‘ਪਰਿਕਰ’ ਹਨ।
Verse 14
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा
ਜਿਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਹੀ ਚਮਕੇ, ਉਹ ‘ਕੋਮਲਤਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं
ਜਿੱਥੇ ਸਥੂਲ (ਸਧਾਰਣ) ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੁਣ ਦੀ ‘ਉਦਾਰਤਾ’ ਅਤੇ ਆਸ਼ਯ ਦੇ ‘ਅਤਿਸੌਸ਼ਠਵ’ (ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਖਾਰ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता
ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਵੱਲ ਜੋ ਯੁਕਤੀਆਂ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਤੁ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰੌਢ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੌਢ।
Verse 17
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा
ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਪਰਤੰਤਰ (ਸ਼ਬਦ) ਦਾ ਅਰਥ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਦਰਭ-ਘਟਕਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਅਰਥ-ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ‘ਸਾਮਯਿਕੀ’ (ਰੂੜ੍ਹ/ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता
ਜੋ ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਕਾਰਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾਮ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤਤਾ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗਤਾ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 19
पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते
ਵਿਦਵਾਨ ‘ਪਾਕ’ (ਪਰਿਪਕਵਤਾ) ਅਤੇ ‘ਰਾਗ’ (ਰੰਜਨ/ਆਕਰਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਛੇ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥ ਵਾਲੇ, ਸੌਖੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ (ਸਪਸ਼ਟਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
ਜਿਸ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਚਾਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੁਣ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਉਦਾਰਤ੍ਵ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 21
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः
ਵਰਨਣਯ ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨਾ ਆਮ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 22
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते
ਨਿਰਦਈ ਨਹੀਂ (ਅਦਾਰੁਣ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਪਰਿਪਕਵਤਾ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਪਾਕ’ (ਕਾਵ੍ਯ-ਪਰਿਪਕਵਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः
ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ (ਕਿਸ਼ਮਿਸ), ਨਾਰਿਕੇਲਾਂਬੁ (ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਣੀ) ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਪਾਕ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸੌਰਸ੍ਯ’ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ-ਪਾਕ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते
ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਰਾਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਨਮਜਾਤ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः
ਹਾਰਿਦ੍ਰ (ਹਲਦੀ-ਪੀਲਾ), ਕੌਸੁੰਭ (ਕੁਸੁੰਭ-ਰੰਗਿਆ), ਅਤੇ ਨੀਲੀ—ਰਾਗ (ਰੰਗਾਈ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ’ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਗਿਆਨ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Ornamentation (alaṅkāra) alone cannot make poetry pleasing; guṇas (core poetic qualities) are necessary, and their presence generates chāyā (a refined poetic aura).
Sāmānya denotes what is universally shareable (across word, meaning, or both), while vaiśeṣika denotes the particular apprehended through its own defining mark (svalakṣaṇa), including specific “colorings” (rāga) of expression.