Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਸ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕ ਚੇਤਨ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਹਜ ਆਨੰਦ ਹੀ ‘ਰਸ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ) ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ‘ਰਤੀ’ ਨਾਮਕ ਭਾਵ-ਬੀਜ, ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਵ੍ਯੰਜਕ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪੱਕ ਕੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ੍ਯ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਕਰੁਣ, ਅਦਭੁਤ, ਭਯਾਨਕ, ਵੀਭਤ੍ਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਰਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਵਿ ਨੀਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਕਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਕਾਵ੍ਯ-ਜਗਤ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਰਸ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਲੱਛਣ, ਮਾਨਸਿਕ-ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਟ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਕਰਣ—ਵਿਭਾਵ (ਆਲੰਬਨ/ਉੱਦੀਪਨ), ਅਨੁਭਾਵ, ਨਾਇਕ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਗਾਰੰਭ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਵ੍ਯ-ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਟਕ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਆਦਿ ਰਸ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਕਸ਼ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਨਾਤਨ, ਅਜ, ਵਿਭੂ; ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਚੈਤਨ੍ਯ, ਉਹੀ ਜੋਤਿ, ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ।
Verse 2
आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया
ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸਹਜ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ‘ਰਸ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚੈਤਨ੍ਯ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਆਸਵਾਦ।
Verse 3
आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं
ਉਸ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਆਦਿ-ਤੱਤ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਾਰ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ‘ਅਭਿਮਾਨ’ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 4
अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते
ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ‘ਰਤੀ’ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲ ਕੇ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ-ਭਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ’ ਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः
ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਹਨ—ਹਾਸ੍ਯ ਆਦਿ ਹੋਰ ਰਸ ਵੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਿਘੋਸ਼ (ਸੁਰ-ਉਦਗਾਰ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते
ਸਤ੍ਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ (ਰਸ/ਭਾਵ) ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਗ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਖ਼ਸ਼ਣ੍ਯ (ਤੀਖ਼ਣਤਾ) ਤੋਂ ਰੌਦ੍ਰ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः
ਵੀਰ ਰਸ ਅਵਸ਼ਟੰਭ (ਆਤਮ-ਭਰੋਸਾ/ਧੀਰਜ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੀਭਤ੍ਸ ਰਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੰਕੋਚ (ਵਿਕਰਸ਼/ਘ੍ਰਿਣਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਹਾਸ੍ਯ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਤੋਂ ਕਰੁਣ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः
ਵੀਰ ਰਸ ਤੋਂ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਤੋਂ ਭਯਾਨਕ ਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ੍ਯ, ਕਰੁਣਾ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਭਯਾਨਕ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा
ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਰਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਵੀਭਤਸ, ਅਦਭੁਤ, ਸ਼ਾਂਤ (ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕ ਹੋਰ)। ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਣੀ/ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ; ਉਹ ਨੀਰਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते
ਅਪਾਰ ਕਾਵਿ-ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਰੁਚਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ (ਕਾਵਿ-ਜਗਤ) ਘੜਿਆ ਤੇ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्
ਜੇ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਰਸਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹੀ ਕਵੀ ਵੀਤਰਾਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ (ਕਾਵਿ-ਜਗਤ) ਸਾਫ਼ ਹੀ ਨੀਰਸ—ਰਸਹੀਨ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति
ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਰਸ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸ ਵੀ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते
ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਅੱਠ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਤੀ (ਪ੍ਰੇਮ/ਆਨੰਦ) ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਭਾਵ ਸਤੰਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्
ਹਰਖ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਖਿੜਾਉ/ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਸ (ਹੱਸਣਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੀਬ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਆਕੁਲਤਾ/ਵੈਕਲ੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः
ਜੁਗੁਪਸਾ ਅਰਥਾਤ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘ੍ਰਿਣਾ/ਵਿਕਰਸ਼ਣ; ਨਿੰਦਾ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ੍ਮਯ ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਰਥ/ਵਸਤੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।
Verse 16
अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः
ਸਤੰਭ ਆਦਿ ਅੱਠ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤੰਭ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੇਸ਼ਟਾ/ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੋਕ, ਜੋ ਭਯ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः
ਸਵੇਦ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜਲ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਮ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਲਬਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਖ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਲ੍ਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੁਲਕ/ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः
ਹਰਖ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਹਕਲਾਹਟ (ਵਾਕਸੰਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਡਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਭੇਦ (ਬਦਲਾਅ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ, ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਵਿਕਲਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते
ਜੋ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਜੋਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ-ਸਮਾਨ ਤੀਖ਼ਣਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਖਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਹਟੇ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੱਗਾ ਰਹੇ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਤਸਾਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः
ਚਿੱਤ ਦੇ ਖ਼ਲਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਝਟਕੇ ਵਰਗੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨੂੰ ‘ਵੇਪਥੁ’ (ਕੰਪ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸਾਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰੰਗ-ਬਦਲਾਅ ‘ਵੈਵਰਣ੍ਯ’ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਪਰਯਯ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਹੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਣ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।
Verse 21
दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः
ਦੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ‘ਅਸ਼੍ਰੁ’ (ਹੰਝੂ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਣਾ (ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋਣਾ) ‘ਪ੍ਰਲਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा
ਵੈਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮਨ ਦਾ ਖੇਦ ‘ਨਿਰਵੇਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਸਾਦ’ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਣ ਵਾਲੀ ‘ਗਲਾਨੀ’ (ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਢਿਲਾਪਣ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः
ਸ਼ੱਕ, ਅਨਿਛਿਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ—ਇਹ ਅਸੂਯਾ (ਈਰਖਾ) ਅਤੇ ਮਤਸਰ (ਜਲਨ) ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋਣਾ ‘ਮਦ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते
ਅਤਿ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਥਕਾਵਟ ‘ਸ਼੍ਰਮ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ/ਦੁਵੇਸ਼ ‘ਆਲਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते
ਜਦੋਂ ਡਰ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੈਨ੍ਯ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ—ਇਹ ਨਾ ਦਿੱਸਣਾ ‘ਮੋਹ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः
ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਹੋਣਾ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਜੋ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ—ਉਹ ‘ਮਤੀ’ (ਬੁੱਧੀ) ਹੈ।
Verse 27
व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता
ਲੱਜਾ, ਅਨੁਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਕੁੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੰਕੋਚ’ ਹੈ। ‘ਚਪਲਤਾ’ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਹਰਸ਼’ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ।
Verse 28
आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते
ਆਵੇਸ਼ ਵਰਗੀ ਗ੍ਰਸਤਤਾ, ਵਿਰੋਧ, ਅਤਿ ਨੀਂਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵੇਲੇ ਪਹਲ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਲੋਪ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜੜਤਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना
ਇੱਛਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਉਨੱਤੀ; ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः
ਦੈਵ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਏ ਤਾਂ ਵਿਸਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਸਥਿਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ‘ਔਤਸੁਕ੍ਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः
ਚਿੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ-ਜਿਹੀ ਜੜਤਾ, ਅਪਸਮਾਰ, ਅਚਲ ਠਹਿਰਾਅ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਧਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਡਰ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਿਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਅਚੰਭਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा
ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ ‘ਅਮਰ੍ਸ਼’ ਹੈ; ਅਚਾਨਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਭਾਰ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਲਲ) ਵੀ। ਇਹ ‘ਅਵਹਿਤ੍ਥ’ (ਛਲ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਕਰਨਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਗੁਪਤੀ’ (ਲੁਕਾਵਟ) ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 33
रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਕਠੋਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਹਾਰ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ-ਵਿਤਰਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ-ਜਨਿਤ ਅਤਿ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः
ਬੇਲਗਾਮ ਤੇ ਬੇਤੁਕੀ ਬਕਬਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਨਮਾਦ ਕਾਮ (ਮਦਨ) ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੈਲ (ਕਸ਼ਾਯ) ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਮ—ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।
Verse 35
कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते
ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵ ਅਤੇ ਰਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੋੜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਤੀ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਵਨਾ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते
ਵਿਭਾਵ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਆਲੰਬਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਉਦਦੀਪਨਾਤਮਕ। ਰਤੀ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਉਪਜੀਵ੍ਯ/ਆਸ਼੍ਰਯ (ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा
ਇਹ ਆਲੰਬਨ-ਵਿਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਇਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਧੀਰੋਦਾਤ्त, ਧੀਰੋੱਧਤ ਅਤੇ ਧੀਰਲਲਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ/ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਧੀਰ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ, ਅਨੁਕੂਲ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ (ਵਿਨੀਤ-ਚਤੁਰ), ਸ਼ਠ (ਕਪਟੀ), ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਨਿਡਰ); ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਟ੍ਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 39
पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः
ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਪੀਠਮਰਦ, ਵਿਟ ਅਤੇ ਵਿਦੂਸ਼ਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਰਮ-ਸਚਿਵ (ਹਾਸ-ਵਿਨੋਦ ਦੇ ਸਹਾਇਕ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਨਾਇਕ, ਅਰਥਾਤ ਅਧੀਨ ਸਹਚਰ, ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 40
पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः
ਨਾਟ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਹਨ—ਪੀਠਮਰਦ, ਸੰਬਲਕ (ਸਾਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ (ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੱਜਣ), ਉਸ (ਨਗਰੀ) ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਵਿਟ, ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵੈਹਾਸਿਕ (ਹਾਸ੍ਯ ਭਾਂਡ); ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਵੀ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 41
स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः
ਕੌਸ਼ਿਕ ਮਤ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਅਨੇਕ ਉਪਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—‘ਸਵਕੀਯਾ’ (ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ), ‘ਪਰਕੀਯਾ’ (ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ), ‘ਪੁਨਰਭੂ’ (ਪੁਨਰਵਿਵਾਹਿਤਾ), ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ’ (ਸਧਾਰਣ ਇਸਤਰੀ), ‘ਨ ਪੁਨਰਭੂ’ (ਜੋ ਪੁਨਰਭੂ ਨਹੀਂ) ਆਦਿ।
Verse 42
उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये
ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਲੰਬਨ-ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਦੀਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਉੱਦੀਪਨ-ਵਿਭਾਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः
ਚੌਂਸਠ ਕਲਾਵਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਇੱਕ ਕਰਮ ਆਦਿ ਵਿਹਾਰਕ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੂਜੀਆਂ ਗੀਤਿਕਾ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤ-ਨਾਟ੍ਯ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਹਕ’ (ਮਾਇਆ/ਜਾਦੂ) ਪ੍ਰਾਯಃ ਹਾਸ-ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 44
आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः
ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਲੰਬਨ-ਵਿਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ, ਓਟ/ਢੱਕਣ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते
ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਅਨੁਭਾਵ’—ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति
ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਆਪਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ‘ਆਰੰਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਪੌਰੁਸ਼ (ਪੁਰਖ-ਸੁਭਾਉ) ਅਤੇ ਸਤ੍ਰੈਣ (ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਉ); ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 47
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः
ਸ਼ੋਭਾ, ਵਿਲਾਸ, ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਸਥੈਰ੍ਯ, ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ, ਲਲਿਤਤਾ, ਔਦਾਰ੍ਯ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਇਹ ਅੱਠ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ (ਵੀਰ-ਪੁਰਖੋਚਿਤ ਗੁਣ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा
ਨੀਚ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਉੱਤਮਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਧਾ, ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਦੱਖਤਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣ—ਜਦ ਇਹ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 49
भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता
ਭਾਵ, ਹਾਵ, ਹੇਲਾ, ਸ਼ੋਭਾ, ਕਾਂਤੀ, ਦੀਪਤੀ, ਮਾਧੁਰਯ, ਸ਼ੌਰਯ, ਪ੍ਰਾਗਲਭ੍ਯ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ-ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 50
स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਵਿਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਖੇਡ-ਮਯ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ‘ਵਿਲਾਸ’ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਕੋਕਟਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ‘ਹਾਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਦੇ ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਖ ਤੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु
ਬੋਲੀ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਗਾਰੰਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਾਸ਼ਣ (ਨਾ ਬੋਲਣਾ), ਆਲਾਪ (ਸਧਾਰਣ ਗੱਲਬਾਤ), ਪ੍ਰਲਾਪ (ਅਸੰਗਤ ਬਕਬਕ) ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ (ਬਹੁਤ ਬੋਲਣਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 52
विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः
‘ਵਿਲਾਪ’ ਦੁੱਖ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਚਨ ਹੈ; ‘ਅਨੁਲਾਪ’ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਬਚਨ; ‘ਸੰਲਾਪ’ ਕਥਨ-ਪ੍ਰਤਿਕਥਨ ਰੂਪ ਸੰਵਾਦ; ਅਤੇ ‘ਅਪਲਾਪ’ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ—ਅਰਥਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਟਾਲਮਟੋਲ ਵਾਲਾ ਬਚਨ।
Verse 53
वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्
‘ਵਾਰਤਾਪ੍ਰਯਾਣ’ (ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਕਥਾ), ‘ਸੰਦੇਸ਼’, ‘ਨਿਰਦੇਸ਼’, ‘ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ’, ‘ਤੱਤ੍ਵਦੇਸ਼’, ‘ਅਤਿਦੇਸ਼’, ‘ਅਪਦੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਅਨ੍ਯਵਰ੍ਣਨ’—ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਢੰਗ ਹਨ।
Verse 54
उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः
ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਾਕ, ਵਿਆਜੋਕਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਕ—ਬੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਵਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਰੀਤੀ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ।
Frequently Asked Questions
Rasa is described as the manifestation of innate bliss—an aesthetic savor arising from the wondrous flash of consciousness (caitanya-chamatkāra) when made experientially present.
By rooting aesthetics in Brahman-consciousness and treating poetic technique (bhāva, vibhāva, anubhāva, style and diction) as a disciplined refinement of mind and speech, it integrates cultural mastery (bhukti) with contemplative orientation toward truth (mukti).