Adhyaya 347

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यदोषविवेको नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ अधिकत्रिशततमो ऽध्यायः एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਵ੍ਯਦੋਸ਼-ਵਿਵੇਕ’ ਨਾਮਕ ੩੪੬ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੩੪੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਏਕਾਖ਼ਰਾਭਿਧਾਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨਮਾਲਾ) ਸਮੇਤ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਅ’ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ; ‘ਆ’ ਆਦਿ ਅੱਗੇ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 2

सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः

ਸੀਮਾ/ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਆ’ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ। ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਇਃ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਤੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਈ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ੁਭ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਉਃ’ ਅਤੇ ‘ਊਃ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः

‘਋’ ਸ਼ਬਦ/ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ। ‘਌’ ਅਤੇ ‘੡’ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾ (ਗੁਫਾ) ਦੇ ਵਾਚਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਏ’ ਦੇਵੀ ਦਾ, ‘ਐ’ ਯੋਗਿਨੀ ਦਾ, ‘ਓ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਤੇ ‘ਔ’ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ।

Verse 4

अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके

‘ਅਃ’ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ/ਉੱਤਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ; ‘ਕੁ’ ਨਿੰਦਣਯੋਗ/ਕੁਤਸਿਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਖ’ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਖਾਲੀ ਸਮਾਨ) ਦਾ ਵੀ ਬੋਧਕ ਹੈ। ‘ਖੰਗ’ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਵਾਚਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे

ਗੀਤ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਗੋ’; ਗਾਇਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਘੋ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਘੋ’ ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਕਿੰਕਿਣੀ (ਛੋਟੀ ਘੰਟੀ) ਦੇ ਮੁਖ/ਛੇਦ ਦਾ ਵੀ ਬੋਧਕ ਹੈ। ਤਾੜਨ/ਪ੍ਰਹਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਙਸ਼੍’; ਅਤੇ ‘ਙਸ਼੍’ ਵਿਸ਼ਯ, ਸਪ੍ਰਿਹਾ (ਲਾਲਸਾ) ਅਤੇ ਭੈਰਵ (ਭਿਆਨਕ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले ञो गायने च टः

‘ਚੋ’ ਦੁਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਛ’ ਛੇਦਨ, ‘ਜਿ’ ਜਿੱਤ, ‘ਜੰ’ ਗੀਤ, ‘ਝಃ’ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ, ‘ਞੋ’ ਬਲ, ਅਤੇ ‘ਟः’ ਗਾਇਨ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः

‘ਠ’ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ‘ਉਦਬੰਧਨ’ (ਬੰਨ੍ਹਣਾ/ਲਟਕਾਉਣਾ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਡ’ ਰੁਦ੍ਰ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸ (ਡਰ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਢ’ ‘ਢਕ੍ਵਾ’ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः

‘ਣੋ’ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼/ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਿਸ਼’ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਤਸ਼’ ਚੋਰ ਅਤੇ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦੀ ਪੁੱਛ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭ’ ਭੋਜਨ/ਖਾਣਾ, ‘ਥ’ ਛੇਦਨ, ਅਤੇ ‘ਦੋ’ ਧਾਰਣ/ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ/ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख प्रशान्तःस्यादिति ख धने इति ञ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः

‘ਖ’ ‘ਊਰਿ’ (ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ/ਬਹੁਤ) ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਕ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਞ’ ਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਧੋ’ ਧਾਤਾ/ਆਧਾਰਕ (ਧਾਤ੍ਰ) ਲਈ ਹੈ। ‘ਧੂः’ ਚੋਰ ਲਈ। ‘ਨੋ’ ਵ੍ਰਿੰਦ/ਸਮੂਹ ਅਤੇ ‘ਸੁਗਤ’ (ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆ ਹੋਇਆ) ਲਈ। ‘ਪ’ ਉਪਵਨ (ਬਾਗ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਫਸ਼’ ਝੰਝਾਵਾਤੀ ਹਵਾ (ਝঞਝਾਨਿਲ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे

‘ਫੁಃ’ ਫੁਤਕਾਰ (ਫੂੰ-ਫੂੰ ਜਿਹੀ ਧੁਨੀ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ‘ਵਿਃ’ ਪੰਛੀ ਲਈ ਹੈ। ‘ਭਞ’ ਤਾਰੇ/ਗ੍ਰਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮਾ’ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ‘ਯਾਗ’ ਯਜ્ઞ-ਅਰਪਣ/ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਯः/ਯੋ’ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਰਣਵੀਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे

‘ਰੋ’ ਅੱਖਰ ਵਹਿਨੀ (ਅਗਨੀ) ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਲਃ’ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ‘ਲੋ’ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਵੋ’ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ/ਵਿਭਾਜਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ‘ਵ’ ਵਰੁਣ ਦਾ ਦ੍ਯੋਤਕ ਹੈ। ‘ਸ਼ਸ਼੍’ ਸ਼ਯਨ/ਨੀਂਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸ਼ੰ’ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः

‘ਸ਼ਃ’ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ। ‘ਸਃ’ ਪਰੋਖ਼/ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਾ’ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸੰ’ ਕਚ (ਕੇਸ) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਹਸ੍’ ਧਾਰਣ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਵਾਚਕ ਹੈ। ‘ਕ੍ਸ਼ਃ’ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ (ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

‘ਕ੍ਸ਼ੋ’ ਇਹ ਇਕਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਅਤੇ ਹਰਿ ਲਈ ਵਿਨਿਯੋਗਯ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗਯ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਇਕਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਭੁਕਤੀ (ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः

ਹੈਹਯ-ਸ਼ਿਰ (ਦਿਵ੍ਯ ਸਿਰ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਮਨੁ (ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ) ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅ’ਕਾਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਉੱਤਮ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨਮਾਲਾ) ਮੰਤ੍ਰ—ਵੀ (ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ) ਹਨ।

Verse 15

एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका

ਇੱਕ ਹੀ ਪਦਮ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਵਦੁਰਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਤੀ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਚੰਡਿਕਾ (ਆਦਿ)।

Verse 16

प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्

ਉਹ ਪ੍ਰਚੰਡਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਾਇਕਾ, ਉਗ੍ਰਾ, ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਹੈ। “ਓਂ—ਅਸੀਂ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਭਗਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।” ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਛੰਦ ਦਾ ਗਣ-ਕ੍ਰਮ ‘ਗੁਰੂ-ਗੁਰੂ’ ਹੈ।

Verse 17

अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती

ਫਿਰ ਉਹ ਅਜਿਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ; ਅਤੇ ਜਯਾ ਤੇ ਵਿਜਯਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਮੰਗਲਾ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 18

सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव

ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਵਟੁਕ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਤੁਕ ਅਤੇ ਕਪਾਲਿਕ ਵੀ। ਏਕਪਾਦ ਅਤੇ ਭੀਮਰੂਪ—ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਨੌਂ (ਦੇਵ/ਸਹਚਰ) ਹਨ।

Verse 19

ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्

ਮੰਤਰ-ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ “ਹ੍ਰੀਂ—ਦੁਰਗੇ ਦੁਰਗੇ ਰਕ੍ਸ਼ਣੀ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਗੌਰੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੇ ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਯਜਨ/ਪੂਜਨ ਕਰੇ।

Verse 20

प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਗਿਆਨਾ, ਕ੍ਰਿਆ, ਵਾਚਾ, ਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ, ਕਾਮਿਨੀ, ਕਾਮਮਾਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 21

ओंगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः

“ਓਂ ਗੰ ਸ੍ਵਾਹਾ”—ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਜਾਂ “ਗੰ, ਗਣਪਤਏ ਨਮਹ”। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛਡਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਰੂਪ ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੰਤ, ਜਪਮਾਲਾ, ਪਰਸ਼ੂ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

समोदको ऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸਮੋਦਕ” ਅਤੇ “ਗੰਧਾਦਿ-ਗੰਧੋਲਕਾ” ਕਹਿ ਕੇ; ਅਤੇ “ਗਜ”, “ਮਹਾਗਣਪਤੀ”, “ਮਹੋਲਕ” ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜ੍ਯ ਹਨ।

Verse 23

कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः

“ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਏਕਦੰਤ-ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਸ਼ਿਆਮਦੰਤ-ਵਿਕਟ-ਹਰਹਾਸਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਲੰਬਨਾਸਾਨਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਪਦਮਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਮੇਘੋਲਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਧੂਮੋਲਕਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਵਕ੍ਰਤੁੰਡਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਵਿਕਟੋਤਕਟਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਗਜੇਂਦ੍ਰਗਮਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਭੁਜਗੇਂਦ੍ਰਹਾਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਸ਼ਸ਼ਾਂਕਧਰਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਗਣਾਧਿਪਤਏ ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਹਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿਲ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ‘ਕ’ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ‘ਨਮਹ’ ਅੰਤ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 24

मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः* कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे

ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ‘ਰੇਫ’ (ਰ੍) ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ‘ਮੁਖ’ ਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਿ’ ਵਰਗ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਕੰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਦਾ ਮਤ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਆਕਰਣ-ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।