Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪਿਛਲੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਨਯ (1) ਗਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ (2) ਅੰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ—ਆਰੰਭਕ ‘ਆਧਾਰ-ਸਥਿਤੀ’ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੀਲਾ, ਵਿਲਾਸ, ਵਿਚ੍ਛਿੱਤੀ, ਵਿਭ੍ਰਮ, ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤ, ਮੋੱਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵ੍ਵੋਕ, ਲਲਿਤ ਆਦਿ ਸੁਖਮ, ਅਕਸਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਵ-ਭੰਗੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ‘ਕਿਞ੍ਚਿਦ-ਵਿਲਾਸ’ ਅਤੇ ‘ਕਿਲਕਿਞ੍ਚਿਤ’ (ਹਾਸ੍ਯ–ਰੋਦਨ ਆਦਿ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਸੰਕੇਤ) ਦੀ ਉਪ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਛਾਤੀ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ/ਨਿਤੰਬ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਯਤਨਜਨ੍ਯ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ 13, ਭੌਂਹ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ 7, ਰਸ-ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦ (36 ਉਪਭੇਦ ਅਤੇ 8 ਭੇਦ), ਤਾਰਕਾ/ਨੇਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਆ 9, ਨਾਸਿਕਾ 6, ਸ਼੍ਵਾਸ 9, ਅਤੇ ਮੁਖ-ਗ੍ਰੀਵਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਸਤ-ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਇਕਹਸਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤਹਸਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ; ਸੰਯੁਕਤਹਸਤ 13—ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤ, ਕਰਕਟ, ਸ੍ਵਸਤਿਕ ਆਦਿ; ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ, ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ ਕਈ ਹਸਤ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਾਠਾਂਤਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੜ/ਉਦਰ/ਪਾਸੇ/ਟੰਗਾਂ/ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਨਾਟ੍ਯ ਦੀ ਦੇਹ-ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਾਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਰੀਤੀ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੰਗ-ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਭਿਨਯ ਵਿੱਚ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਹ-ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਆਧਾਰ-ਸਥਿਤੀ (ਆਰੰਭਿਕ ਭੰਗੀ) ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
ਲੀਲਾ, ਵਿਲਾਸ, ਵਿਚ੍ਛਿੱਤਿ, ਵਿਭ੍ਰਮ, ਕਿਲਕਿਞਚਿਤ, ਮੋੱਟਾਯਿਤ, ਕੁੱਟਮਿਤ, ਵਿਵ੍ਵੋਕ ਅਤੇ ਲਲਿਤ—ਇਹ (ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ) ਸੁਖਮ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
‘ਵਿਕ੍ਰਿਤ’, ‘ਕ੍ਰੀਡਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਕੇਲੀ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ‘ਲੀਲਾ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਵਰਨ/ਗੋਪਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
ਸੂਖਮ ਭੇਦ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁੰਦਰ ਭਾਵ-ਵਿਲਾਸ ਰਸਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਕਿਞਚਿਦ-ਵਿਲਾਸ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਾਸੇ, ਰੋਣ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ‘ਕਿਲਕਿਞਚਿਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
‘ਵਿਕਾਰ’ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਭਿਨਯ-ਚਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ (ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ) ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਲਲਿਤ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਛਾਤੀ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ—ਜਿਵੇਂ ਭ੍ਰੂਲਤਾ (ਭੌਂਹ ਆਦਿ)—ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਸਿਕੁੜਨਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਡਿੱਗਣਾ ਵੀ। ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
ਕਦੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਤਿਰਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕੰਪਿਤ (ਹਲਕੀ ਕੰਬਣ), ਕੰਪਿਤ (ਪੂਰੀ ਕੰਬਣ), ਧੂਤ (ਹਿਲਾਉਣਾ) ਅਤੇ ਵਿਧੂਤ (ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣਾ) ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
ਪਰਿਵਾਹਿਤ (ਘੁਮਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ), ਆਧੂਤ (ਹਿਲਾਉਣਾ), ਅਵਧੂਤ (ਝਟਕ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ), ਅਤੇ ਆਚਿਤ (ਸਮੇਟਣਾ); ਨਿਕੁੰਚਿਤ (ਸਿਕੋੜਨਾ), ਪਰਾਵ੍ਰਿੱਤ (ਪਿੱਛੇ ਮੋੜਨਾ), ਉਤਕ੍ਸ਼ਿਪਤ (ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ) ਅਤੇ ਅਧੋਗਤ (ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਣਾ)—ਇਹ ਗਤੀ/ਹੱਥ-ਚਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
‘ਲਲਿਤ’ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ (ਮੱਥੇ ਦੀਆਂ ਭੰਗੀਆਂ/ਚਾਲਾਂ) ਤੇਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ; ‘ਪਾਤਨ’ ਉਹ ਭੌਂਹ-ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਬਣ ਕੇ ਸਿਕੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਰਸ-ਗ੍ਰਹਿਣ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਰਮ (ਆਨੰਦ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸਥਾਈ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸੰਚਾਰੀ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ (ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਇਹ ਰਸਜ ਹੈ; ਉਪਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
‘ਤਾਰਕਾ’ ਕਰਮ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਭ੍ਰਮਣ, ਚਲਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ। ਨਾਸਿਕਾ (ਨਾਸਾ-ਪਥ/ਨਾਡੀ) ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ (ਸਾਹ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ) ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਪ-ਰੂਪ ਵਿਕਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਚਿਵੁਕ (ਠੋਡੀ) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ/ਵਿਕਾਰ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ। ‘ਕਲੁਸ਼’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁਖ/ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ; ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਵਾ (ਗਰਦਨ) ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹਨ।
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
ਹਸਤ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਸੰਯੁਤ (ਇਕੱਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਸੰਯੁਤ (ਜੁੜੀਆਂ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਾਕਾ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਕਾ ਅਤੇ ਕਰਤਰੀਮੁਖ ਆਦਿ ਮੁਦਰਾ-ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
(ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਅਰਧਚੰਦਰੋਤਕਰਾਲ, ਸ਼ੁਕਤੁੰਡ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰ; ਅਤੇ ਕਪਿੱਥ ਤੇ ਖੇਟਕਾਮੁਖ ਹਨ।
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
‘ਸੂਚਿਆਸ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਯੰਤਰ ਕਮਲ-ਕਲੀ (ਪਦਮਕੋਸ਼) ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਮਲ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਭੌਰੇ-ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
(ਨਾਮ) ‘ਹੰਸਾਸ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਹੰਸਪਕ੍ਸ਼’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਦੰਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਮੁਕੁਲ’; ‘ਆਕਲਪਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਕਲਪਿਤ’—ਇਹ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ। ਞ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਂਗੂਲ-ਕਾਲ-ਪਦਮ’; ਹੋਰ ਥਾਂ ‘ਕਾਂਮੂਲ-ਕਾਲ-ਪਦਮ/ਕਾਂਗੂਲ-ਕਾਲ-ਪਦਮ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਢੁੱਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਗਏ। ‘ਉਰਨਨਾਭ’ ਅਤੇ ‘ਤਾਮ੍ਰਚੂਡ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਚੌਵੀ।
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
ਅਸੰਯੁਤ ਹਸਤ (ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸੰਯੁਤ ਹਸਤ ਤੇਰਾਂ ਹਨ—ਅੰਜਲੀ, ਕਪੋਤ, ਕਰਕਟ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ।
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
ਕਟਕ, ਵਰਧਮਾਨ, ਅਸੰਗ, ਨਿਸਧ; ਦੋਲ, ਪੁਸ਼ਪਪੁਟ ਅਤੇ ਮਕਰ—ਇਹ ਵੀ (ਆਭੂਸ਼ਣ-ਰੂਪ/ਅਲੰਕਾਰਕ ਡਿਜ਼ਾਇਨ) ਦੇ ਨਾਮ/ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
‘ਗਜਦੰਤ’, ‘ਵਹਿਸਤੰਭ’ ਅਤੇ ‘ਵਰਧਮਾਨ’ ਆਦਿ ਹੱਥ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਛਾਤੀ (ਉਰಃ) ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਆਭੁਗਨ, ਨਰਤਨ ਆਦਿ।
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੁੰਦੁਰ (ਉਭਰੀ), ਅਤਿਕ੍ਸ਼ਾਮ (ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼) ਅਤੇ ਖੰਡ/ਪੂਰਨ (ਵਿਭਾਜਿਤ ਤੇ ਪੂਰਨ) ਰੂਪ। ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਕਰਮ, ਜੰਘਾ ਦੇ ਵੀ ਪੰਜ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.