Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਕਤੀ ਇੱਕ ‘ਸੰਧੀ’ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ-ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ, ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਜੋ ਰਸਾਸ੍ਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਵ੍ਯ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਵਿਦਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਣ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵ੍ਯ ਵਿਆਕਰਣ, ਸਮਯ/ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੀਤ ਅਤੇ ਬੋਧਗਮਤਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਆਸ ਹੈ; ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਭ੍ਯ ਦਰਸ਼ਕ, ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਾਨ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨ-ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਕਾਵ੍ਯਗੁਣ-ਵਿਵੇਕ” ਨਾਮਕ ੩੪੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੩੪੬ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਕਾਵ੍ਯਦੋਸ਼-ਵਿਵੇਕ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ੍ਯ ਰਸਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦ੍ਵੇਗ/ਰਸ-ਭੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਕਤਾ, ਵਾਚਕ (ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਤੇ ਵਾਚ੍ਯ (ਅਰਥ) ਦੇ ਇਕੱਲੇ, ਦੋਹਰੇ ਜਾਂ ਤਿਹਰੇ ਅਨੁਚਿਤ ਨਿਯੋਗ ਤੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः
ਇੱਥੇ ਵਕਤਾ ਨੂੰ ‘ਕਵੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—(੧) ਸੰਦੇਹੀ, (੨) ਅਵਿਨੀਤ, (੩) ਅਲਪਜ੍ਞ/ਅਰਧਜ੍ਞ, (੪) ਗਿਆਤਾ (ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ)।
Verse 3
निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः
ਨਿਮਿੱਤ (ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ) ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਵਾਚਕ ਵਸਤੂ/ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੁੜਿਆ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਅਰਥ-ਸੰਸਪਰਸ਼ੀ ਵਾਚਕ’ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ—ਪਦ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ—ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 4
असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः
ਪਦ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਆਧਾਰ ਹਨ—(੧) ਅਸਾਧੁਤ੍ਵ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਅਤੇ (੨) ਅਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਘਾਟ)। ਵਿਦਵਾਨ ‘ਅਸਾਧੁਤ੍ਵ’ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦਸ਼ਾਸਤਰ/ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ।
Verse 5
व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च
ਵਿਉਤਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅਨਿਬੱਧਤ੍ਵ’ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਅਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵ’ (ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਘਾਟ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਛਾਂਦਸਤ੍ਵ’ (ਵੈਦਿਕ/ਪੁਰਾਤਨ ਬੋਲੀ), ‘ਅਵਿਸਪਸ਼ਟਤ੍ਵ’ (ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ) ਅਤੇ ‘ਕਸ਼ਟਤ੍ਵ’ (ਕਠੋਰ/ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ) ਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ (ਛਾਂਦਸ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਮਾਇਕਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ/ਲੋਕ-ਚਲਿਤਤਾ’ ਵੀ ਹਨ। ਸਧਾਰਣ (ਲੌਕਿਕ) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਬੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा
ਅਰਥ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹਤਾ, ਅਰਥ ਦਾ ਉਲਟਾਪਣ, ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਦੇਹ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ‘ਗੂੜ੍ਹਾਰਥਤਾ’ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਗੂੜ੍ਹਾਰਥਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा
ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾਰਥਤਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਅਰਥ ਉਲਟਾ/ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਪਰਯਸਤਾਰਥਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਮਲੀਮਸਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
Verse 9
अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां
ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ) ਅਰਥ ਅਣਚਾਹੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਬੁੱਧੀ (ਮਨੀਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਉਸੇ ਦੂਸਰੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵਾਚ੍ਯ ਅਰਥ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹੇ, ਉਸਨੂੰ ‘ਸੰਸ਼ਯਿਤਾਰਥਤਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः
ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਉਦਵੇਗ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਹਾਲਤਾਂ ਕਾਵਿ-ਦੋਸ਼ ਹੀ ਹਨ—(1) ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਅਸੁਖ/ਕਠਿਨ, (2) ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ/ਕਸ਼ਟਤਾ, ਅਤੇ (3) ਸਥਾਪਿਤ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ਼ (ਸਮਯ) ਤੋਂ ਹਟਣਾ।
Verse 11
असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੇਵਕਤੀਪਨ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਤਾ’ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਨੀਚ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਵੇ ਤੇ ਰੁੱਖੀ, ਅਸੱਭ ਬਣ ਜਾਵੇ।
Verse 12
वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा
ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਨਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰੋਖ ਸੰਕੇਤਨਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ/ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ।
Verse 13
दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः
ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ/ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕ (ਨਿੱਜੀ)। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਹੈ; ਕਈ ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਣਾ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः
ਸਾਧਾਰਣ ਦੋਸ਼ ਪੰਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੰਸ਼, ਸੰਧੀ ਦੀ ਘਾਟ (ਵਿਸੰਧੀ), ਪੁਨਰੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਕ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ/ਅਵਿਵਸਥਾ।
Verse 15
अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्
ਦੋਸ਼ ਇਹ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟ (ਅਕ੍ਰਿਆਤ੍ਵ), ਕ੍ਰਿਆ/ਕ੍ਰਿਆਪਦ ਦਾ ਭ੍ਰੰਸ਼, ਕਾਰਕ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ, ਕਰਤਾ ਆਦਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਵਿਸੰਧੀ (ਸੰਧੀ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਅਤੇ ਸੰਧੀ-ਦੂਸ਼ਣ (ਗਲਤ ਸੰਧੀ)।
Verse 16
विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्
ਸੰਧਿ (ਧੁਨੀ-ਜੋੜ) ਦੇ ਦੋ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਭੇਦ ਹਨ—(1) ‘ਵਿਗਤ’, ਜਿੱਥੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਧਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; (2) ‘ਵਿਰੁੱਧ’, ਜਿੱਥੇ ਸੰਧਿ ਨਿਯਮ/ਉਚਿਤਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿ ਦੀ ਇਹ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਸ਼ਟਪਾਦ (ਛੰਦ ਦੇ ਪਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਣਾਉਣਾ) ਜਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਭਿੰਨ ਅਰਥ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा
ਪੁਨਰੁਕਤਤ੍ਵ (ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਦੁਹਰਾਵਾ) ਅਰਥਾਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿਣਾ; ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—ਅਰਥ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ/ਪਦ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ। ਅਰਥ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 18
प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्
ਪਦਾਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ) ਵਿੱਚ ਜੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਉੱਤਮ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ; ਦੁਹਰਾਈ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਮੁੜ ਆਵੇ।
Verse 19
व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः
ਵਿਆਸਤ-ਸੰਬੰਧਤਾ (ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਉਲਝਣ) ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਵਾਕ੍ਯ/ਅਰਥ-ਸੰਬੰਧ (i) ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, (ii) ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ (iii) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 20
मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा
‘ਮਲਾ’—ਇਉਂ ਕ ਅਤੇ ਜ ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕਸ਼ਟ’—ਕਸ਼ਟਪਾਦ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਯੁਕਤਚਰਸ਼ਬਦ’—ਇਉਂ ਜ ਅਤੇ ਞ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਰਣ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਤਰਵ੍ਯਵਧਾਨ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਛੋੜਾ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਅੰਤਰਾ’ ਪਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਵਾਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 21
वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते
ਵਾਚ੍ਯ ਅਰਥ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਭਾਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—(1) ਪੂਰਵ-ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਵਾਚ੍ਯ, ਅਤੇ (2) ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵਾਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਾਚ੍ਯ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा
ਹੇਤੂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਤਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ—ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਨੂੰ ਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਵੇ, ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਅਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਨੈਕਾਂਤਿਕ (ਵਿਆਭਿਚਾਰੀ/ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਹੋਵੇ।
Verse 23
एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪੱਖਤ੍ਵ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼—‘ਕਾਲਾਤੀਤਤ੍ਵ’ ਦੇ ਸੰਕਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੁੰਝਲ—ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਪੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤ੍ਵਵਾਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति
ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ‘ਅਰੁੰਤੁਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ‘ਗਿਆਰਾਂ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਰਰਥਕਤਾ’ ਵੀ ‘ਦੁਸ਼ਕਰ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 25
दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः
ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥਤਾ ਦੋਸ਼ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਸਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਦੁਸ਼ਕਰ (ਬਹੁਤ ਔਖਾ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਹੋਵੇ ਨਾ ਖਟਕਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।
Verse 26
क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके
ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਨਾਲ ‘ਲਕਸ਼ਮਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ-ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧਿਆਹਾਰ (ਲੋਪ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲੈਣਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਜਦੋਂ ਕਾਰਕ-ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਾਰਕ ਅਰਥ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्
ਪ੍ਰਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ; ‘ਖ਼ਤ’ (ਟੁੱਟਿਆ) ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਖੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿ-ਸੰਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੁਰਵਚਾਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਨਹੀਂ।
Verse 28
अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते
ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਲਟਾ (ਵ੍ਯਸਤ) ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵ੍ਯੁਤਕ੍ਰਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 29
विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः
ਜਿੱਥੇ ਵਿਭਕਤੀ, ਸੰਜ੍ਞਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਪਮਾਨ ਅਤੇ ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਵਿਆਕਰਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਨਹੀਂ)।
Verse 30
अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते
ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਸੁਥਾਪਿਤ ਰੀਤ—ਅਨੇਕਾਂ ਲਈ ਇਕਵਚਨ, ਇਕ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ, ਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਸਮਯ’ (ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः
ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਰਾਂ (ਕਾਵਿ) ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ’ ਵਾਂਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼। ਇਹ ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ।
Verse 32
यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं
ਜੋ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸਮਯ’ (ਰਿਵਾਜ/ਪਰੰਪਰਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਭ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਬਿਨਾ ਭਟਕਾਵੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 33
कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਿੰਨੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਛੇਦ-ਸਿਧਾਂਤ’ (ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵੰਡ) ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 34
तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता
ਕਿਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਤਰਕ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ? ਕਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਛਣ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ? ਕਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ (ਮੂਲ ਤੱਤ) ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ?
Verse 35
प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः
ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ਾਕਤ, ਸੌਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਤ ‘ਪ੍ਰਜ್ಞਾਤ’, ‘ਸਥੂਲਤਾ’, ‘ਸ਼ਬਦ’, ‘ਅਨੇਕਾਂਤਤ੍ਵ’ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਰ੍ਹਤ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 36
जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्
ਬ੍ਰਹਮ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸਾਂਖ੍ਯਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਸਵਤੀ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्
ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਭੇਦ ਵੇਖਦਿਆਂ (ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ) ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਅਸਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੱਜਣ ‘ਸਤ’ ਇਸ ਲਈ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਹਨ।
Verse 38
भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः
ਜੋ ਗਿਆਨ ਬਾਧਿਤ (ਖੰਡਿਤ) ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪ੍ਰਤੱਖ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਸਤ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्
ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ ਉਹੀ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਪਸ਼ਟਤਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਰਥਕ ‘ਸਤ’ ਹੈ।
Verse 40
अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्
ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਦੋਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮਾਰਥਕ ਸਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਅਪਰਾ ਅਤੇ ਪਰਾ; ਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਭਵ (ਸੰਸਾਰ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
This is a standard śāstric pedagogy: define the ideal form first (guṇa), then specify deviations that obstruct aesthetic satisfaction and correctness (doṣa).
By framing speech-craft as disciplined knowledge: refined expression supports ethical communication, social harmony, and mental clarity, aligning worldly artistry with dharma.