Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਨਾਟ੍ਯ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰੂਪਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪਕ ਆਦਿ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਟਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸ, ਭਾਵ, ਵਿਭਾਵ–ਅਨੁਭਾਵ, ਅਭਿਨਯ, ਅੰਕ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ-ਪ੍ਰਗਤੀ (ਸਥਿਤੀ) ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਸਭ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਪੂਰਵਰੰਗ ਨੂੰ ਮੰਚਨ ਦੀ ਆਧਾਰਭੂਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਾਂਦੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਸੂਤਰਧਾਰ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਕਵੀ/ਕਰਤਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਫਿਰ ਆਮੁਖ/ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ, ਕਥੋਦਘਾਤ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯ ਜਿਹੇ ਆਰੰਭਕ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਇਤਿਵ੍ਰਿੱਤ (ਕਥਾਵਸਤੂ) ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਦਾ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਅਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਕਸ਼ਿਤ (ਕਵੀ-ਕਲਪਿਤ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਰਥਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੰਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਸੁਸੰਗਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਾਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ “ਕਾਵ੍ਯਾਦਿ-ਲਕ੍ਸ਼ਣ” ਨਾਮਕ 336ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। (ਪਾਠ-ਟਿੱਪਣੀ: “ਜੁਸ਼੍ਟਮ ਇਤਿ”—ਇੱਥੇ ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਟ’ ਅੱਖਰ।) ਹੁਣ 337ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਨਾਟਕ-ਨਿਰੂਪਣ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਟਕ, ਪ੍ਰਕਰਣ, ਡਿਮ, ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ; ਅਤੇ ਸਮਵਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਨ—ਇਹ ਨਾਟ੍ਯ-ਵਿਧਾਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 2
व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵ੍ਯਾਯੋਗ, ਭਾਣ, ਵੀਥੀ, ਅੰਕ, ਤ੍ਰੋਟਕ; ਅਤੇ ਨਾਟਿਕਾ, ਸੱਟਕ, ਸ਼ਿਲ੍ਪਕ, ਕਰ੍ਣਾ, ਏਕ, ਦੁਰ੍ਮੱਲਿਕਾ—ਇਹ ਵੀ ਨਾਟ੍ਯ-ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 3
प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा
ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਭਾਣਿਕਾ, ਭਾਣੀ, ਗੋਸ਼ਠੀ, ਹੱਲੀਸ਼ਕ; ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯ, ਸ਼੍ਰੀ-ਗਦਿਤ, ਨਾਟ੍ਯ-ਰਾਸਕ, ਰਾਸਕ—ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਨਾਟ੍ਯ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 4
उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः
ਉੱਲਾਪ੍ਯਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇੰਕ੍ਸ਼ਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਸਤਾਈ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ (ਸੂਚਿਤ ਅਰਥ) ਦੀ ਗਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼।
Verse 5
सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि
‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਸ਼ੇਸ਼’ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਰੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्
ਰਸ, ਭਾਵ, ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ; ਅਤੇ ਅਭਿਨਯ, ਅੰਕ ਤੇ ਸਥਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਮੌਕਾ ਆਉਣ ਤੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਸਿਧਾਂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਟ੍ਯ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ-ਸਾਧਨ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕਰਣ’ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
Verse 8
इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके
ਉਸ ਦੀ ਕਰਤੱਬ-ਵਿਧੀ ਹੀ ਪੂਰਵਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਵਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੀਮੁਖ (ਮੰਗਲ-ਪ੍ਰਸਤਾਵ) ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਅਤੇ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ ਆਦਿ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਆਦਿਕ ਦਾ ਗਾਨ (ਉਚਾਰਣ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः
ਰੂਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੌਰੁਸ਼/ਸਾਮਰਥ੍ਯ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा
ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੰਜ ਅੰਗ ਦਰਸਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਬਚਨ ਨਟੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਜਾਂ ਪਾਰਿਪਾਰਸ਼ਵਿਕ (ਸਹਚਰ ਪਾਤਰ) ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः
ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਟਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਚਿੱਤਰਮਈ ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਉਚਿਤ ਤਿੱਖੇ ਆਕਸ਼ੇਪਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਹੀ ਨਾਟਯ ਸੰਲਾਪ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ।
Verse 13
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਆਮੁਖ’ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ‘ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ’, ‘ਕਥੋਦਘਾਤ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਿਸ਼ਯ’ ਵੀ ਹਨ।
Verse 14
आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
ਆਮੁਖ (ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ; ਇਹ ਬੀਜ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਂ/ਅਵਸਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਥਾ-ਸੂਤਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੇ।
Verse 15
तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा
ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਵਾਕ੍ਯ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।
Verse 16
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ/ਉਪਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਥੋਦਘਾਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਮੰਚ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇ, ਉਹ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਯੋਗ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते
ਫਿਰ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੰਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦਾ ‘ਇਤਿਵ੍ਰਿੱਤ’ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः
ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਸਿਮਰਿਤ ਹਨ—‘ਸਿੱਧ’ ਅਤੇ ‘ਉਤਪ੍ਰੇਖਿਤ’। ਜੋ ਆਗਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖੇ ਉਹ ‘ਸਿੱਧ’; ਅਤੇ ਜੋ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਉਤਪ੍ਰੇਖਿਤ’।
Verse 19
वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्
ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ—ਵੀਜ, ਬਿੰਦੂ, ਪਤਾਕਾ, ਪ੍ਰਕਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰ੍ਯ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜ ‘ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ’ (ਨਾਟ੍ਯ-ਗਤੀਆਂ) ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः
ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਦਭਾਵ (ਸ਼ੁਭ ਨੀਅਤ), ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਯੋਗ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।
Verse 21
मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧੀਆਂ ਪੰਜ ਹਨ—ਮੁਖ (ਆਰੰਭ), ਪ੍ਰਤਿਮੁਖ (ਪ੍ਰਤਿਆਰੰਭ), ਗਰਭ (ਵਿਕਾਸ), ਵਿਮਰਸ਼ (ਵਿਚਾਰ/ਮੋੜ), ਅਤੇ ਨਿਰਵਹਣ (ਨਿਪਟਾਰਾ/ਅੰਤ)।
Verse 22
अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते
ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਫਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ‘ਬੀਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं
ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਨਾਨਾ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ‘ਬੀਜ’ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉੱਭਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਮੁਖ’ (ਆਰੰਭ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्
ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੋਵੇ; ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਕਥਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਟੁੱਟੇ ਨਾ; ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਾਗ (ਰਸਾਸ੍ਵਾਦ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੁਕਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Verse 25
आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च
ਜੋ ‘ਅਚੰਭਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ—ਕਾਵਿ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 26
देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते
ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਤਿਵ੍ਰਿੱਤ (ਕਥਾ-ਵ੍ਰਿੱਤ) ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਪਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਦਯ ਕਦੇ-ਕਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਗ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਆਦਿ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨਾ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a complete dramaturgical scaffold: (1) a 27-type taxonomy of dramatic/literary forms; (2) pūrvaraṅga procedure with nāndī and 32 aṅgas; and (3) plot engineering through itivṛtta divisions, five arthaprakṛtis (bīja–kārya), and five sandhis (mukha–nirvahaṇa), anchored by explicit place-time (deśa-kāla).
By defining drama as a means toward the trivarga (dharma, artha, kāma) and by disciplining aesthetic production through śāstric order (rasa, bhāva, abhinaya, and structured plot), it aligns cultural practice with dharmic formation—making artistic mastery a legitimate Agneya vidyā that supports inner cultivation alongside worldly competence.