Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ‘ਅਭਿਨਯ’ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਆਧਾਰ ਹਨ—ਸਾਤ্তਵਿਕ (ਭਾਵ-ਜਨਿਤ ਅਣਇੱਛਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ), ਵਾਚਿਕ (ਬੋਲੀ), ਆੰਗਿਕ (ਸ਼ਰੀਰਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ) ਅਤੇ ਆਹਾਰ੍ਯ (ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ/ਅਲੰਕਾਰ)। ਫਿਰ ਉਹ ਰਸ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵ੍ਯ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਰਸ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਦੇ ਪੂਰਵਾਨੁਰਾਗ, ਪ੍ਰਵਾਸ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਤਮਕ ਭੇਦ; ਹਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਾਸੇ ਤੱਕ ਦੇ ਦਰਜੇ; ਅਤੇ ਕਰੁਣ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਭਯਾਨਕ, ਬੀਭਤ੍ਸ ਰਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਗੇ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ—ਛਾਇਆ (ਅਨੁਕਰਣ ‘ਛਾਇਆ’ ਸ਼ੈਲੀ), ਮੁਦਰਾ/ਸ਼ੈਯਾ, ਉਕਤੀ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਯੁਕਤੀ (ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਜੋੜ), ਗੁੰਫਨਾ (ਰਚਨਾ ਦੀ ਬੁਣਤ), ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯ (ਸੰਵਾਦ) ਨਾਲ ਵਕ੍ਰੋਕ੍ਤੀ ਅਤੇ ਕਾਕੂ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਰੀਤ ਵਰਗੀਕਰਨਾਤਮਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੰਗਕਰਮ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਅਭਿਨਯ ਆਦਿ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਅਭਿਨਯ’ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ्तਵਿਕ, ਵਾਚਿਕ, ਆੰਗਿਕ ਅਤੇ ਆਹਾਰ੍ਯ।
Verse 2
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः
ਸਤੰਭ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਅਭਿਨਯ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਚਿਕ, ਸਰੀਰਕ ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆੰਗਿਕ, ਅਤੇ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ/ਸਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਹਾਰ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता
ਹੁਣ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਆਦਿ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਨਿਯੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦੀ ‘ਸਵਤੰਤਰਤਾ’ ਵੀ ਨਿਰਅਰਥ ਹੈ।
Verse 4
सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः
ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੰਭੋਗ (ਮਿਲਾਪ) ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ (ਵਿਛੋੜਾ)। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੋ-ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ—ਪ੍ਰਚ੍ਛੰਨ (ਗੁਪਤ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਪ੍ਰਗਟ)।
Verse 5
विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः
ਵਿਪ੍ਰਲੰਭ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—(1) ਪੂਰਵਾਨੁਰਾਗ, (2) ਪ੍ਰਵਾਸ, (3) ਮਾਨ, ਅਤੇ (4) ਕਰੁਣਾਤਮਕ (ਕਰੁਣਾ-ਭਰਿਆ) ਵਿਛੋੜਾ।
Verse 6
एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸੰਭੋਗ-ਲੱਛਣ ਯੁਕਤ—ਵ੍ਯੰਜਕ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।
Verse 7
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना
ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ-ਸਮੁਦਯ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰਵਰਤਨ (ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਕਾਮ-ਉਪਭੋਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭਾਵ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕਾਂਤੀ-ਹਾਨੀ (ਵੈਵਰਣ੍ਯ) ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ/ਢਹਿ ਜਾਣਾ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
Verse 8
धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਲੰਬਨ (ਆਸ਼੍ਰਯ-ਵਿਅਕਤੀ/ਵਸਤੂ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः
ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ—(1) ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਨੇਪਥ੍ਯ/ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ, (2) ਕਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ। ਹਾਸ੍ਯ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਉਹ “ਸ੍ਮਿਤ” ਹੈ।
Verse 10
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्
ਜਦੋਂ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਸਿਰੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿੱਸਣ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਜਾਣ, ਉਹ “ਹਸਿਤ” ਹੈ। ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਉਹ “ਵਿਹਸਿਤ”; ਅਤੇ ਜੋ ਟੇਢੇ/ਤਿਰਛੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਹਾਸ ਹੋਵੇ ਉਹ “ਜਿਹ੍ਮੋਪਹਸਿਤ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्
ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਹੰਸੀ “ਪਾਪਹਸਿਤ” ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਹੰਸੀ “ਅਤਿਹਸਿਤ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਕਰੁਣ” ਨਾਮਕ ਰਸ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः
ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਘਾਤ/ਉਲੰਘਣ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਲਾਸਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਸਥਾਈਭਾਵ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
Verse 13
अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः
ਅੰਗ-ਅਭਿਨਯ, ਨੇਪਥ੍ਯ/ਵੇਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ “ਰੌਦ੍ਰ” ਰਸ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਵਰਤਕ ਕਾਰਣ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ; ਲੱਛਣ—ਪਸੀਨਾ, ਰੋਮਾਂਚ ਅਤੇ ਕੰਬਣਾ।
Verse 14
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते
ਵੀਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦਾਨਵੀਰ, ਧਰਮਵੀਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧਵੀਰ; ਅਤੇ ਇਸ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਕਾਰਣ ਉਤਸਾਹ (ਧੀਰਜ ਭਰਿਆ ਸੰਕਲਪ) ਹੈ।
Verse 15
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं
ਡਰਾਉਣੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀਰ-ਰਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭਯਾਨਕ-ਰਸ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਕਾਰਣ ਭੈ ਹੈ।
Verse 16
उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः
ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਉਦਵੇਜਨ ਅਤੇ (2) ਖ਼ੋਭਣ। ਉਦਵੇਜਨ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖ਼ੋਭਣ ਲਹੂ ਆਦਿ ਘਿਨੌਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते
ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਗੁਪਸਾ (ਘਿਨ) ਆਰੰਭਕ ਭਾਵ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਅਲੰਕਾਰ, ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः
ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
Verse 19
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह
ਕਾਵ੍ਯਮੀਮਾਂਸਕ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਛਾਇਆ, ਮੁਦਰਾ, ਤਥੋਕਤੀ, ਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁੰਫਨਾ (ਕਲਾਤਮਕ ਗੂੰਥਣ/ਵਿਨਿਆਸ) ਸਮੇਤ।
Verse 20
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्
ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਅਲੰਕਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਕਰ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ।
Verse 21
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः
ਇੱਥੇ ‘ਛਾਇਆ’ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਕਤੀ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇੱਕੋ ਉਕਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕਾਰ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ, ਚਤੁਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 22
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः
ਆਭਾਣਕ ਦੀ ਉਕਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਲੋਕੋਕਤੀ, ਸਰਵਸਾਮਾਨ੍ਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲੋਕੋਕਤੀ-ਰੂਪ ‘ਛਾਇਆ’ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਛਾਇਆ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते
ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵਿਦਗਧ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੈਦਗਧ੍ਯ-ਭਰੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ/ਪ੍ਰਤਿਧ੍ਵਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਵੀ ਉਸਨੂੰ ‘ਛਾਇਆ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਛੇਕੋਕਤੀ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 24
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती
ਅਣਸਿੱਖੀ ਜਾਂ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੋਲੀ ‘ਅਰਭਕੋਕਤੀ’ (ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਉਕਤੀ) ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਅਰਭਕੋਕਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਛਾਇਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते
ਅੱਖਰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ ਵੀ—ਜੇ ਮੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੋਣ—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ‘ਮੱਤੋਕਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਛਾਇਆ-ਉਕਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਨਕਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 26
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते
ਜੋ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਿਖਾਏ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਮੁਦਰਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ‘ਸ਼ਯ੍ਯਾ’ ਵੀ ਹੈ।
Verse 27
उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां
ਜਿਸ ਉਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਧਾਰਣ ਅਰਥ ਵੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਵੇ—ਉਹ ‘ਉਕਤੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः
ਇੱਥੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਰਥ-ਉਕਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ; ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮ; ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਪਰਿਸੰਖਿਆ (ਭਾਵ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਬਹਿਸਕਾਰ)।
Verse 29
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः
ਪਰਸਪਰ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਵਾਚ੍ਯ (ਅਰਥ) ਅਤੇ ਵਾਚਕ (ਸ਼ਬਦ)—ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ‘ਯੁਕਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਪਦ, ਪਦਾਰਥ, ਵਾਕ੍ਯ, ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ, ਵਿਸ਼ਯ, ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੰਚ (ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ)।
Verse 31
गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा
‘ਗੁੰਫਨਾ’ ਰਚਨਾ-ਚਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—(1) ਸ਼ਬਦਾਨੁਕਾਰ, (2) ਅਰਥਾਨੁਪੂਰਵੀ, (3) ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਪੂਰਵੀ।
Verse 32
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः
ਉਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਉਕਤੀ ਵਾਲਾ ਵਾਕ੍ਯ ‘ਵਾਕੋਵਾਕ੍ਯ’ (ਸੰਵਾਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਰਿਜੁ-ਉਕਤੀ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ-ਉਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾ ਸਹਜ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 33
सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा
ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—(1) ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਕਾ ਅਤੇ (2) ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪੂਰਵਿਕਾ। ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਭੰਗੀ (ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਦੇ ਮੋੜ) ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਭੰਗੀ ਨਾਲ ‘ਕਾਕੂ’ (ਸੂਚਕ ਸੁਰ/ਤਾਨਾ) ਵੀ ਦੋਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes systematic classification: fourfold abhinaya; detailed sub-typing of rasas (especially śṛṅgāra and hāsa); and a catalog of śabdālaṅkāras including chāyā, mudrā/śayyā, yukti, gumphanā, and vākovākya with vakrokti and kākū.
By subordinating aesthetic technique to abhiprāya (intended purport) and dharma, it frames performance and poetry as disciplined vidyā: refinement of emotion, speech, and conduct becomes a supportive means to puruṣārtha, integrating cultured enjoyment (kāma) with ethical order and ultimately mokṣa.