Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦ (ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ) ਅਤੇ ਅਰਥ (ਭਾਵ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਹਾਰ ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਨੂੰ ਇਕਸਾਥ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਛੇ ਸਰਗਰਮ ਗੁਣ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ, ਕਾਂਤੀ, ਔਚਿਤ੍ਯ, ਸੰਕ੍ਸ਼ੇਪ, ਯਾਵਦਰਥਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨੂੰ ‘ਪਿਘਲਾ’ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ—ਸਨੇਹ-ਭਰਿਆ ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸਤੁਤੀ। ਕਾਂਤੀ ਕਹਿਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਸੰਗਤ ਹੈ। ਔਚਿਤ੍ਯ ਤਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੀਤੀ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੇ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੁੱਖ ਅਰਥ) ਅਤੇ ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ (ਸੂਚਿਤ/ਵ੍ਯੰਗ੍ਯ ਅਰਥ), ਮੁੱਖ-ਉਪਚਾਰ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ/ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ/ਸਮਵਾਯ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤੀ, ਅਪਹ੍ਨੁਤੀ, ਪਰ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਧ੍ਵਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵ੍ਯੰਗ੍ਯ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੁਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼ਬਦਾਰਥਾਲੰਕਾਰ’—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਹਾਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਅਤੇ ਗਰਦਨ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ, ਕਾਂਤੀ, ਔਚਿਤ੍ਯ, ਸੰਖੇਪ, ਯਾਵਦਰਥਤਾ (ਅਰਥ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ), ਅਤੇ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ (ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ)—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ ਹਨ; ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
ਪ੍ਰਸ਼ਸਤੀ ਉਹ ਵਾਕ੍-ਯੁਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਮਾਨੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਕ੍-ਰੀਤਿ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਮੋਕਤੀ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
‘ਪ੍ਰੇਮੋਕਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਤੁਤੀ’ ਪਰਯਾਏ ਹਨ; ‘ਪ੍ਰਿਯੋਕਤੀ’ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ। ‘ਕਾਂਤੀ’ ਸਭ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਾਲੀ—ਵਾਚ੍ਯ ਅਤੇ ਭਾਵਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਗਤ।
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਰੀਤੀ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਰਸ। ਜੋ ਰਚਨਾ ਓਜਸਵੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਵੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਔਚਿਤ੍ਯ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
ਸੰਖੇਪ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਅਰਥ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਵਸਤੂ ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ—ਅਰਥਾਤ ਯਾਵਦਰਥਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨੂੰ ‘ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ’ ਹਨ। ਉੱਥੇ ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ।
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਨੈਮਿੱਤਿਕੀ ਅਤੇ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕੀ। ‘ਸੰਕੇਤ’ ਰੂੜ੍ਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ’ ਤਕਨੀਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਿਕੀ (ਗੌਣ/ਲਕਸ਼ਣਿਕ)। ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਿਰ ਦੋ-ਦੋ ਉਪਭੇਦ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅਭਿਧੇਯ ਅਰਥ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹੀ ਵਰਤੀ ਅਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦੀ ਵਾਚਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਿਮਿੱਤ/ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਪਚਾਰ (ਰੂਪਕ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਚਾਰਿਕੀ ‘ਲਕਸ਼ਣਿਕੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗੌਣੀ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
ਅਭਿਧੇਯ (ਮੁੱਖ ਅਰਥ) ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਲਕਸ਼ਣਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਧੇਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਸਾਮੀਪ੍ਯ (ਨੇੜਤਾ) ਜਾਂ ਸਮਵਾਯ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੋੜ) ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
ਵੈਪਰੀਤ੍ਯ (ਵਿਰੋਧ) ਅਤੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਣਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਗੌਣੀ ਗੁਣ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਕਤਾ ਦੀ ਵਿਵਕਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਨੰਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਸੀਮਾ (ਲੋਕਾਚਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਹੱਦ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਸਮਾਧਿ’ (ਥਿਰ ਵਿਧੀ-ਨਿਰਣਯ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
ਜੋ ਅਰਥ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਾਠਕ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਧ੍ਵਨੀ/ਵ੍ਯੰਜਨਾ ਦੀ ਸੁਝਾਵਟ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਧਨੀ’ (ਧ੍ਵਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭੇਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਵਾਚ੍ਯ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਦੱਸ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ (ਆਖ਼ਰੀਕ) ਅਰਥ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ’ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਕਤਾ ਦੀ ਅਭਿਧਿਤਸਾ (ਖਾਸ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
ਇੱਥੇ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਤੋਤਰ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਅਧਿਕਾਰ (ਉਚਿਤ ਵਿਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਤੋਤਰ-ਰੂਪ ਸਤੁਤੀ ਹੈ।
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
ਜਿੱਥੇ ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਉਸੇ ਜਿਹੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ-ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਸਮਾਸੋਕ੍ਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
‘ਅਪਹ੍ਨੁਤੀ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ/ਛੁਪਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦਾ ਪਰੋਖ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪਰ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵ੍ਯੰਜਨਾ (ਸੂਚਨਾ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਧ੍ਵਨੀ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.