Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਅਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਭਿਨਯਾਦਿ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ੩੪੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੩੪੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼ਬਦ-ਅਲੰਕਾਰ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਵਰਣ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਵਰਣ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵਰਣ-ਗੁਣ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

ਇਕ ਵਰਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (ਸ਼ੈਲੀਆਂ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਮਧੁਰਾ, ਲਲਿਤਾ, ਪ੍ਰੌਢਾ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਪਰੁਸ਼ਾ।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

ਮਧੁਰਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਦੋ ਘੋਸ਼ ਧੁਨੀ ‘ਰ’ ਅਤੇ ‘ਣ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹ੍ਰਸਵ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ ਦੋ ‘ਨ’ਕਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ (ਕਲੱਸਟਰ) ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

ਵਰਗੀ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਮ (ਨਾਸਿਕ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਊਸ਼ਮ (ਸ਼/਷/ਸ/ਹ) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਅੱਖਰ ਲਘੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ਲਲਿਤਾ, ਬਲਭੂਯਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੌਢਾ—ਜੋ ਪ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਰਣ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਰੇਫ (ਰ੍) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟ-ਵਰਗ ਦੇ ਪੰਜਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ਭਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਮੂਹ ‘ਪਰੁਸ਼ਾ’ (ਕਠੋਰ ਵਰਗ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਮ ਅੱਖਰ (ਸ਼, ਷, ਸ, ਹ) ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘ਅ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈ, ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪਰੁਸ਼ਤਾ (ਕਠੋਰਤਾ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

ਜਦੋਂ ਸ਼/਷/ਸ ਰੇਫ਼ (ਰ੍) ਨਾਲ ਜੁੜਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ‘ਆ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ‘ਰਸ਼ੌ’ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ‘ਘਨ’ (ਸੰਹਤ/ਗਾਢੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਧੁਨੀ ਦਾ ਊਸ਼ਮ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਅਗਲੀ ਧੁਨੀ ‘ਅਵਿਯੁਕਤ’ (ਅਲੱਗ ਨਾ ਹੋਈ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਘੁ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। “ਲਲਿਤਾ ਵਨਭੂਯਿਸ਼ਠ-” ਵਿੱਚ ‘ਖ’ ਨਾਲ ਅਤੇ “ਲਲਿਤਾ ਵਤਸਭੂਯਿਸ਼ਠ-” ਵਿੱਚ ‘ਟ’ ਨਾਲ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਤਸਥ ਤੇ ਵਰਗੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ‘ਹ’ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪਰੁਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

ਹੋਰਥਾਂ (ਲਘੁ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ) ਜੇ ਅੱਖਰ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਪਰੁਸ਼੍ਯਾਇ’ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘ਪਰੁਸ਼ਾ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਖ਼ੇਪ’ (ਉਪਹਾਸ/ਤਿਰਸਕਾਰ) ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਨੁਕਾਰ’ (ਧੁਨੀ ਦੀ ਨਕਲ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਨਾਟੀ, ਕੌਂਤਲੀ, ਕੌਂਤੀ, ਕੌਂਕਣੀ ਅਤੇ ਵਾਮਨਾਸਿਕਾ ਆਦਿ (ਦੇਸੀ/ਧੁਨੀ-ਭੇਦ) ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

ਦ੍ਰਾਵਣੀ ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ ਨਾਮਕ ਛੰਦ-ਭੇਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜ ਵਰਣ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ—ਵਰਗ (ਸਪਰਸ਼), ਅੰਤਸਥ ਅਤੇ ਊਸ਼ਮ—ਨਾਲ ਬਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—(1) ਅਵ੍ਯਪੇਤ ਅਤੇ (2) ਵ੍ਯਪੇਤ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਹਰਾਈ ਧੁਨੀ/ਪਦ ਤੁਰੰਤ ਲਗਾਤਾਰ ਆਵੇ ਉਹ ਅਵ੍ਯਪੇਤ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵ੍ਯਪੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਵੈਵਿਧ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਾਦ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚਤੁਰਵਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

ਜੇ ਪਾਦ ਦਰ ਪਾਦ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹਰ ਅਗਲਾ ਰੂਪ ਪਿਛਲੇ ਦੇ ਸਪ੍ਤਧਾ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ-, ਦੋ- ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਪਾਦ-ਆਰੰਭ ਵਾਲਾ ਵਿਨਿਆਸ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਷ੋਡਸ਼ਧਾ (ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ) ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

ਯਮਕ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭੇਦ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਦ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦਾਂਤ-ਯਮਕ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਂਚੀ-ਯਮਕ’ (ਕਟਿਬੰਧ-ਰੂਪ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘ਸੰਸਰਗ-ਯਮਕ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਕਰਾਂਤ-ਯਮਕ’; ‘ਪਾਦਾਦਿ-ਯਮਕ’ ਅਤੇ ‘ਆਮ੍ਰੇਡਿਤ’ (ਦੁਹਰਾਇਆ ਰੂਪ) ਵੀ—ਇਹ ਵੀ ਯਮਕ ਦੇ ਵਾਧੂ ਭੇਦ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘ਚਤੁਰਵ੍ਯਵਸਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਲਾ-ਯਮਕ’ ਵੀ; ਯਮਕ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਉਪਭੇਦ ਹਨ।

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

ਪਦ ਦੀ ਆਵਰਤਨਾ (ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ)—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨ੍ਯਤੰਤਰ (ਆਧਾਰਿਤ)—ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ: (1) ਬਾਲਵਾਸਿਕਾ ਅਤੇ (2) ਵਨਵਾਸਿਕਾ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੂਰਵਪੂਰਵੇਣ’ (ਪਹਿਲਿਆਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਵਾ) ਅਤੇ ‘ਸੰਬੰਧ-ਯਮਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਉਸੇ ਪਦ ਦੀ ਮੁੜ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

ਜੇ ਦੋ ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਸਮਸਤਾ’ (ਸੰਯੁਕਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਜੇ ਸਮਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਵ੍ਯਸਤਾ’ (ਵਿਭਕਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਭਾਜਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਵੀ ਜਿੰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਮੱਧਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਤਿ ਕਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ।

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਨਿਆਸ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਸ-ਵਾਹਕ ਹੈ।

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਕ-ਬੰਧ ‘ਚਿਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਸਵਾਲ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ’ ਪਹੇਲੀ ਹੈ। ‘ਗੁਪਤ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ; ‘ਚ੍ਯੁਤ-ਦੱਤ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਟਾ ਕੇ ਫਿਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ; ‘ਤਥੋਭਯਮ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਣ।

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

ਕਾਵਿ ਦੀ ‘ਸਮੱਸਿਆ’ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਨਾਨਾਰਥਕ ਪਦ ਦੇ ਅਨੁਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ। ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਾਨ ਵਰਣ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਇਕ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੋ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ; ਦੋ-ਪ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ—ਸਮਸਤ (ਇਕੱਠਾ) ਅਤੇ ਵ੍ਯਸਤ (ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ)।

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ’ ਉਹ ਉਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ‘ਦ੍ਵਿਧਾਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਬਦੀ’ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਬਦੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਦੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮੁੱਖ (ਪਰਮਾਰਥਿਕ/ਅੱਖਰਾਰਥ) ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

ਜਿੱਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਆਕਾਂਖਾ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗੂੜ੍ਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਾਕ-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ/ਲੋਪ ਆਦਿ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦਾ ਆਭਾਸ (ਅਰਥਾਂਤਰ-ਨਿਰਭਾਸ) ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

ਜਿੱਥੇ ਵਾਕ-ਅੰਗ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ (ਲਘੁ ਆਦਿ) ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚਿਊਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ‘ਲਘੁਮਪ੍ਯੇਵਮਰ੍ਹਣਾਤ੍’ (ṭa), ‘ਲਘੁਮਧ੍ਯੇਵ ਵਰ੍ਹਣਾਤ੍’ (ja) ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਪਾਠ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰ, ਵ੍ਯੰਜਨ, ਬਿੰਦੂ/ਅਨੁਸ੍ਵਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਸ਼ਟਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ।

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

ਵਾਕ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ‘ਦੱਤ’ (ਦਿੱਤਾ/ਸਥਾਪਿਤ) ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੱਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ—ਸਵਰ (ਉਚਾਰਣ-ਸੁਰ) ਆਦਿ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

ਜਿੱਥੇ ਹਟਾਏ ਗਏ ਅੱਖਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵਰਣ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚਿਊਤ-ਦੱਤ’ (ਥਾਂ-ਬਦਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

ਜੋ ਇਕ ਸੁਗਠਿਤ ਪਦ੍ਯ ਕਈ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੇ ਪਰਾਈ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਕਰ ਨਾਲ ‘ਮਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ‘ਪਰਸ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਰਚਨਾ ਕਵੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਰਸ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਦੁਰਘਟ ਹੈ ਉਹ ਵਿਦਗਧ ਰਸਿਕਾਂ ਲਈ ਮਹੋਤਸਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

ਕਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—(1) ਨਿਯਮ ਤੋਂ, (2) ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ (3) ਬੰਧ (ਛੰਦ/ਰਚਨਾ-ਬੰਧਨ) ਤੋਂ। ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਨਿਯਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

ਉਹ ‘ਵਿਕਲਪ’ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਉਚਾਰਣ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਅਨੁਲੋਮ੍ਯ’ ਕ੍ਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ੍ਯ ਅਤੇ ਅਨੁਲੋਮ੍ਯ—ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ—ਤੋਂ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਨਿਆਸ ਬਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੰਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ’ ਦੇ ਅੱਧੇ-ਘੁੰਮਾਵ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਬੁਜ’ (ਕਮਲ) ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ਛੰਦ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਚਕ੍ਰ, ਚਕ੍ਰ, ਅਬ੍ਜਕ, ਦੰਡ, ਮੁਰਜ ਆਦਿ। ਹਰ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਇਕ-ਇਕ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰ) ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

ਪਹਿਲੀ ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ’ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਸ਼ਵਪਦਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕੜੀ ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ-ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਧੇਨੂ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਜਾਲਬੰਧ’ (ਜਾਲ ਵਰਗਾ ਬੰਧਨ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਦੋ ਅੱਧਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅੱਧੇ-ਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਕ’ ਅਤੇ ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ‘ਜਾਨੁਬੰਧ’ (ਘੁੱਟੇ ਦਾ ਜੋੜ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰੱਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਹੈ।

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਚੌਥੇ ਪਾਦ (ਤੂਰ੍ਯ-ਪਦ) ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ, ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ (ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯ) ਅੱਧੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ।

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

ਉਹੀ (ਆਲੇਖ) ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਹੈ; ‘ਸਰਸੀਰੁਹ’ (ਕਮਲ-ਯੰਤਰ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਤੁਸ਼ਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਕ ਯੰਤਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਚਤੁਸ਼ਪਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

ਹੁਣ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਮੂਰਧਨ੍ਯ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਪਦਾਖ਼ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਤੱਤ ਸਭ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

ਪਾਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪਦ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਾਦ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਦੁਇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

ਚਤੁਸ਼ਛਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸ਼ਟਛਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਛਦ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੋਡਸ਼ਛਦ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇਕਾਂਤਰ ਵਿਨਿਆਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕਾਈ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

ਕਰਨਿਕਾ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਕੇ) ਚਤੁਸ਼ਪਤ੍ਰ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਿਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੱਤੀ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਅੱਖਰਾਵਲੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

ਕਰਨਿਕਾ (ਮੱਧ ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ; ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਲਿਖੇ। ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਗਮ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੇ।

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਅੱਖਰ-ਵਰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਪੰਖੁੜੀ ਕਮਲ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੰਖੁੜੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਮਾਖ਼ਸ਼ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ਇੱਥੇ ‘ਚੱਕਰ’ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੇ ਅਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਨਿਆਸ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਯੁਜ’ (ਵਿਸ਼ਮ ਸਮੂਹ), ‘ਅਸ਼ਵਯੁਜਾ’, ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਉਪ-ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ, ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ।

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

ਜਦੋਂ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਾਦ ਹੋਣ, ਤਾਂ ‘ਨਾਭੀ’ (ਮੱਧ ਸੰਧਿ) ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਲੈ ਕੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਾਦ (ਵਿਨਿਆਸ ਲਈ) ਵੱਖਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

ਜੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ (ਅੰਤ ਤੋਂ) ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਸਮਾਨ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਛੰਦ ਇਸ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

ਜੇ ਉਸ ਛੰਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਦ ਲਈ ਛੇ ਤਾਰਾ-ਇਕਾਈਆਂ (ਮਾਤਰਾ/ਤਾਲ ਇਕਾਈਆਂ) ਹੋਣ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਨਿਆਸ ‘ਵ੍ਰਿਹਤ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਅਰਾਂ/ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਦ ਦੇ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਲਿਖੇ। ਨਾਭੀ (ਕੇਂਦਰ) ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਨੇਮੀ (ਘੇਰਾ) ਉੱਤੇ ਚੌਥੇ ਪਦ/ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਟਿਕਾਏ।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

ਸ਼ਲੋਕ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਆਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ (ਭਾਰੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮ ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

ਜੇ ਦੂਜੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯ (ਉਲਟ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੀਜਾ ਪਦ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ। ‘ਪਤ੍ਰ’ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੰਡ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਚਕ੍ਰਾਬ੍ਜਕ’ (ਚੱਕਰ-ਕਮਲ) ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

ਪਹਿਲੇ ਪਾਦਾਰਧ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੋ ਵਰਣ-ਸਥਾਨ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵਾਂ ਆਦਿ ਵੀ। ਉੱਤਰ ਪਾਦਾਰਧ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਅਰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਛੰਦ-ਵਿਨਿਆਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਪਾਦ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ; ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਾਦ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਪਾਦ ਵੀ ਤਦਵਤ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

ਸਮ (ਜੋੜ) ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚੌਥੇ-ਇਕਾਈਆਂ ਜੋੜਣੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ।

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘ਮੁਰਜ’ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਰਣ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯ ਅਤੇ ਅਨੁਲੋਮ—ਦੋਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚੌਥੇ ਤੱਕ ਆਖ਼ਰੀ (ਭਾਗ/ਵਰਣ) ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ (ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ) ਰੱਖੇ। ਅਤੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਦੇਵਾਦਿ’ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘ਪੁਟਕ’ ਨਾਮਕ ਛੰਦੋਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜੋੜੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੁਰਜ (ਮ੍ਰਿਦੰਗ) ਵਰਗੀ ਆਕਾਰਧਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

ਦੂਜਾ ਬੰਧ ‘ਚਕ੍ਰ–ਸ਼ਾਰਦੂਲ–ਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਕ–ਸੰਪਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ’ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤ/ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਬੰਧ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ—ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯ—ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਾਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੇ ਉਪਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

ਤੀਰ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਆਕਾਸ਼ੀ (ਪ੍ਰਖੇਪ੍ਯ) ਹਥਿਆਰ, ਖੜਗ, ਮੁਦਗਰ/ਗਦਾ, ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ); ਅਤੇ ਦੋ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ—ਨਾਲ ਹੀ ਵਜ੍ਰ, ਮੂਸਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘ਪਦੰ’, ‘ਰਥਸ੍ਯ’, ‘ਨਾਗਸ੍ਯ’, ‘ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ’, ‘ਅਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ’—ਇਹ ਬੰਧਾਂ (ਬੰਨ੍ਹਤ/ਵਿਨਿਆਸ) ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣੇ ਹਨ।