Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾਦਿ ਰਸ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ 338ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ 339ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰੀਤੀ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਾਕ੍-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ: ਪਾਂਚਾਲੀ, ਗੌਡਦੇਸ਼ੀਆ (ਗੌੜੀ), ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਲਾਟਜਾ।

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੀਤੀ ਉਪਚਾਰਾਂ (ਅਲੰਕਾਰਯੁਕਤ ਭੰਗੀਆਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੌੜੀਯਾ ਰੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ-ਕ੍ਰਮ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਲੰਮੀ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਚਾਰਾਂ (ਅਲੰਕਾਰਾਂ) ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਪਚਾਰ-ਰਹਿਤ; ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਥਣ ਅਤਿ-ਕੋਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ/ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

ਲਾਟੀਆ ਰੀਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤਿ ਚਮਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੇਕ ਉਪਚਾਰਾਂ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੀ ਨਾਟ੍ਯ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਭਾਰਤੀ, ਆਰਭਟੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤੀ।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

ਜੋ ਰੀਤੀ ਵਾਕ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਪੁਰਸ਼ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ/ਸਹਜ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਣੀਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਭਾਰਤੀ’ ਰੀਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਨ (ਦੇ ਅੰਗ) ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਰੂਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ (ਪ੍ਰੋਲੋਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੀਥੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

ਪਹਿਲਾ ‘ਉਦਘਾਤਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਲਪਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਸਤਪ੍ਰਲਾਪ’ (ਅਸੰਗਤ ਬਕਬਕ), ‘ਵਾਕਸ਼੍ਰੇਣੀ’ (ਬੋਲ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ), ‘ਨਾਲਿਕਾ’ (ਛੋਟੀ/ਤੇਜ਼ ਗੱਲਬਾਤ) ਅਤੇ ‘ਵਿਪਣਨ’ (ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਂਗ ਮੋਲ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ) ਵੀ (ਉਪ-અੰਗਾਂ ਦੇ) ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘ਵਿਆਹਾਰ’ ਨੂੰ ‘ਤਿਮਤ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਛਲ’ ਤੇ ‘ਅਵਸਕੰਦਿਤ’ ਵੀ (ਉਸ ਦੇ ਭੇਦ) ਹਨ। ਕ, ਞ ਅਤੇ ਟ ਵਰਗ ਲਈ ਇਹ ‘ਵਾਗਵੇਣੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ ਵਰਗ ਲਈ ‘ਵਿਆਹਾਰ-ਤ੍ਰਿਗਤ’। ਫਿਰ ‘ਗੰਡ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਦਵ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਵਾਂ ਪਦ-ਸਮੂਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘ਪ੍ਰਹਸਨ’ ਉਹ ਹਾਸ੍ਯ-ਨਾਟਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਪਸ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨੋਦਮਈ ਅਭਿਨਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਪਰਿਹਾਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਆਰਭਟੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਉਗਰ ਨਾਟ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਮਾਇਆ, ਇੰਦਰਜਾਲ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹੱਥ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਮੰਚ-ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।