Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
အဂ္နိဘုရားသည် စာဟိတျ-ရှာစတြာကို စနစ်တကျဖော်ပြရာတွင် ဝါင်္မယ (စာပေ/ဝေါဟာရဖော်ပြမှု) ၏ အခြေခံအင်္ဂါများဖြစ်သော ဓ္ဝနိ (အသံ), ဝရ္ဏ (အသံအက္ခရာ), ပဒ (စကားလုံး), ဝါကျ (ဝါကျ) ကို သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ရှာစတြာနှင့် အိတိဟာသကို ဆက်သွယ်ဖော်ပြရာ အဓိကဦးစားပေးချက်—စကားပုံစံတည်ဆောက်မှုနှင့် အတည်ပြုထားသော အဓိပ္ပါယ်—အရ ခွဲခြားပြီး ကာဗျကို အဘိဓာ (တိတိကျကျ အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြမှု) ကို အဓိကထား၍ သတ်မှတ်ကာ စစ်မှန်သော ပညာ၊ ကဗျာစွမ်းအားနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှုသည် ရှားပါးကြောင်း သတိပေးသည်။ ထို့နောက် ဝါကျခွဲခြားမှု၊ ဝိဘတ်/ပုံစံပြောင်းလဲမှုတို့မှ စ၍ ကာဗျအကဲဖြတ်သဘောတရားသို့ ရောက်လာကာ ကာဗျသည် အလင်္ကာရ (အလှဆင်ပုံ) ပါဝင်၍ ဂုဏ်များရှိကာ ဒိုးရှ (ချို့ယွင်းချက်) မရှိရမည်ဟု ဆိုပြီး အာဏာကို ဝေဒနှင့် လောက (အသုံးအနှုန်း) နှစ်ဖက်လုံးမှ ယူသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားအဆင့်နှင့် ပုံစံ (ဂദ്യ၊ ပဒျ၊ ရောနှော) အလိုက် စာတမ်းရေးသားမှုကို ခွဲကာ ဂദ്യစတိုင်များနှင့် ဂദ്യကာဗျ အမျိုးအစား ၅ မျိုး—အာခ္ယာယိကာ, ကထာ, ခဏ္ဍကထာ, ပရိကထာ, ကထာနိကာ—ကို ဖော်ပြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချန်ဒ (မီတာ) နှင့် အဓိက ပဒျပုံစံများကို မိတ်ဆက်ပြီး မဟာကာဗျလက္ခဏာဖြင့် အဆုံးသတ်ကာ မဟာကာဗျသည် ရီတိနှင့် ရသတို့ဖြင့် ပြည့်စုံရ며 «ရသ» သည် စကားလုံးလိမ္မာမှုက ထင်ရှားနေသော်လည်း ကာဗျ၏ အသက်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာ၍ နည်းပညာလက်ရာနှင့် အလှအပ-ဝိညာဉ်ရေး ရည်ရွယ်ချက်ကို ပေါင်းစည်းထားသည်။
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
အဂ္နိဘုရားသည် နာṭယ (nāṭya) ကို စနစ်တကျရှင်းလင်းရာတွင် ပထမဦးစွာ အသိအမှတ်ပြုထားသော ဒရာမာနှင့် ဖျော်ဖြေရေး-စာပ အမျိုးအစားများ (rūpaka နှင့် ဆက်စပ်ပုံစံများ) ကို စာရင်းပြု၍ ဒရာမာကို śāstra အဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် lakṣaṇā (ညွှန်းဆိုနည်း/အဓိပ္ပါယ်ညွှန်း) နှင့် ဒရာမာစည်းကမ်းများတွင် အထွေထွေ/အထူး သုံးစွဲမှုကို ခွဲပြပြီး ဒရာမာအားလုံးတွင် ပျံ့နှံ့နေသော အစိတ်အပိုင်းများ—rasa, bhāva, vibhāva–anubhāva, abhinaya, aṅka နှင့် တိုးတက်လှုပ်ရှားမှု (sthiti)—ကို ရှင်းပြသည်။ ထို့ပြင် pūrvaraṅga ကို ဖျော်ဖြေမှု၏ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအခြေခံအဖြစ် ဖော်ပြကာ nāndī အစိတ်အပိုင်းများ၊ ဂါရဝပြုခြင်းနှင့် မင်္ဂလာဆုတောင်းများ၊ sūtradhāra ကို တရားဝင်မိတ်ဆက်ခြင်းတို့ကို ပါဝင်စေပြီး မျိုးရိုးဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် စာရေးသူ၏ ကျွမ်းကျင်မှုကိုလည်း အလေးထားသည်။ အဖွင့်ကိရိယာများ (āmukha/prastāvanā, pravṛttaka, kathodghāta, prayoga, prayogātiśaya) ကို သတ်မှတ်ပြီး itivṛtta (ဇာတ်ကွက်) ကို ဒရာမာ၏ “ကိုယ်ခန္ဓာ” ဟု ထားကာ siddha (အစဉ်အလာ) နှင့် utprekṣita (ကဗျာဆရာဖန်တီး) ဟူ၍ ခွဲသည်။ နောက်ဆုံးတွင် arthaprakṛti ၅ မျိုးနှင့် sandhi ၅ မျိုးဖြင့် ဇာတ်ကွက်ဖွဲ့စည်းပုံကို အသေးစိတ်ပြကာ အချိန်နှင့် နေရာ သတ်မှတ်မှုသည် ဇာတ်လမ်းတိုးတက်မှုကို သဟဇာတဖြစ်စေကြောင်း အလေးပေးသည်။
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
အဂ္နိဘုရားသည် အလှအပဗေဒကို မေတ္တာဖိဇစ်အခြေခံပေါ်တွင် တည်စေသည်။ မဖျက်မပျက် ဘြဟ္မန်သည် တစ်ခုတည်းသော အသိဉာဏ်အလင်းဖြစ်၍ ၎င်း၏ မွေးရာပါ အာနန္ဒသည် rasa (အနုပညာရသာ) အဖြစ် ထင်ရှားလာသည်။ မူလပြောင်းလဲမှု (ahaṅkāra နှင့် abhimāna) မှ စိတ်ခံစားမှုမျိုးစေ့ rati သည် အကူအညီပေးသော ယာယီအခြေအနေများနှင့် ဖော်ပြချက်အချက်များကြောင့် Śṛṅgāra သို့ ရင့်ကျက်လာသည်။ ထို့နောက် Śṛṅgāra, Hāsya, Raudra, Vīra, Karuṇa, Adbhuta, Bhayānaka, Vībhatsa နှင့် Śānta ၏နေရာကိုပါ ထည့်သွင်းကာ rasa မရှိသော ကဗျာသည် အရသာမဲ့ကြောင်း၊ ကဗျာဆရာသည် ကဗျာလောကကို ဖန်တီးသူကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်းကို အလေးပေးသည်။ rasa နှင့် bhāva မခွဲမရကြောင်း တည်ထောင်ပြီး sthāyin (တည်မြဲစိတ်) နှင့် vyabhicārin (ယာယီစိတ်) များကို အဓိပ္ပါယ်တိုများ၊ ကိုယ်/စိတ် လက္ခဏာများနှင့်အတူ ခွဲခြားဖော်ပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် နာဋကဗေဒကိရိယာများဖြစ်သော vibhāva (ālambana/uddīpana), anubhāva, nāyaka အမျိုးအစားများနှင့် အကူအညီပေးသူများကို ရှင်းလင်းပြီး vāgārambha ခွဲခြားမှုနှင့် rīti, vṛtti, pravṛtti သုံးပါးကို ထိရောက်သော ကဗျာဆက်သွယ်ရေး၏ ခွဲခြားချက်များအဖြစ် နိဂုံးချုပ်သည်။
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
အလင်္ကာရ (ကဗျာဗေဒ) သင်ခန်းစာကို ဆက်လက်၍ အဂ္နိဘုရားသည် ရသသီအိုရီမှ rīti သို့ ပြောင်းကာ “စတိုင်” ကို ဝါက်-ဝိဒျာ (စကားပြောပညာ) ၏ တရားဝင်အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရှင်းပြသည်။ rīti ကို ဒေသ/အထည်အလိပ်ဆန်သော မုဒ် ၄ မျိုး—Pāñcālī, Gauḍī (Gauḍadeśīyā), Vaidarbhī, Lāṭī—ဟု ခွဲကာ အလင်္ကာရသိပ်သည်းမှု (upacāra), ဝါကျချိတ်ဆက်မှု (sandarbha), ဖွဲ့စည်းပုံချဲ့ထွင်မှု (vighraha) တို့ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ကဗျာစတိုင်မှ နာṭယ-ဝṛtti သို့ လှည့်ကာ လုပ်ဆောင်ချက်အခြေပြု မုဒ် ၄ မျိုး—Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī—ကို ဖော်ပြ၍ kāvya သီအိုရီနှင့် nāṭya စည်းကမ်းကို ပေါင်းစည်းသည်။ Bhāratī သည် စကားအသုံးအနှုန်းကို ဦးစားပေး၍ သဘာဝကျသော ပြောဟန်ရှိပြီး Bharata ၏ အစဉ်အလာနှင့် ဆက်နွယ်ကြောင်း၊ ထို့ပြင် vīthī နှင့် prahasana ကဲ့သို့သော လက်ရာများနှင့် vīthī-aṅga စာရင်းတို့ကိုပါ အကျဉ်းချုပ်ပြသည်။ နောက်ဆုံး prahasana ကို ဟာသ farce အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး Ārabhaṭī ကို မာယာ၊ စစ်ပွဲ စသည့် အားပြင်းမြင်ကွင်းများနှင့် မြန်ဆန်သော စင်မြင့်လှုပ်ရှားမှုဖြင့် ထင်ရှားကြောင်း ပြသကာ ဓမ္မယဉ်ကျေးမှုအတွင်း အလှအပနည်းပညာသည် စည်းကမ်းရှိသော ဖော်ထုတ်မှုကို ထောက်ပံ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
အဂ္နိဘုရားသည် အလင်္ကာရ ဆွေးနွေးမှုမှ နာဋ္ယနည်းပညာသို့ ကူးပြောင်းကာ၊ ကိုယ်ခန္ဓာဖော်ပြမှု (aṅgakarma) ကို (၁) လှုပ်ရှားမှုအမျိုးအစားများနှင့် (၂) အင်္ဂါကြီး (aṅga) နှင့် အင်္ဂါငယ် (pratyaṅga) တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များမှ ပေါ်ထွန်းသည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး အစပြုထောက်ခံရပ်တည်ပုံကို အခြေခံထားသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် śṛṅgāra သဘောနှင့် ဆက်စပ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဖော်ပြပုံများ—līlā, vilāsa, vicchitti, vibhrama, kilakiñcita, moṭṭāyita, kuṭṭamita, vivvoka, lalita—ကို ရေတွက်ကာ kiñcid-vilāsa နှင့် kilakiñcita (ရယ်ခြင်း၊ ငိုခြင်း စသည့် အာရုံခံအချက်များ ပေါင်းစည်းမှု) တို့ကို ခွဲခြားရှင်းလင်းသည်။ ထို့ပြင် ခေါင်း၊ လက်၊ ရင်ဘတ်၊ ဘေးဖက်၊ တင်ပါး/ခါး၊ ခြေထောက်၊ ခြေဖဝါးတို့အလိုက် ကိုယ်ခန္ဓာဖော်ပြမှုကို ခွဲစိတ်ဖော်ပြပြီး အလိုအလျောက်ဖြစ်သော လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကြိုးပမ်း၍ ပြုလုပ်သော လှုပ်ရှားမှုကို ခွဲထားသည်။ နည်းပညာစာရင်းအဖြစ် ခေါင်းလှုပ်ရှားမှု ၁၃ မျိုး၊ မျက်ခုံး ၇ မျိုး၊ rasa နှင့် bhāva တို့နှင့် ဆက်စပ်သော မျက်မြင်/dṛṣṭi အမျိုးအစားများ (၃၆ ခွဲနှင့် ၈ ခွဲ)၊ မျက်လုံး/tārakā လုပ်ဆောင်ချက် ၉ မျိုး၊ နှာခေါင်း ၆ မျိုး၊ အသက်ရှူ ၉ မျိုးနှင့် မျက်နှာ/လည်ပင်း ချို့ယွင်းချက်များကို ရေတွက်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လက်မုဒြာကို တစ်လက်နှင့် နှစ်လက်ပေါင်း (နှစ်လက်ပေါင်း ၁၃ မျိုး—Añjali, Kapota, Karkaṭa, Svastika စသည်) ဟု ခွဲကာ Patāka, Tripatāka, Kartarīmukha စသည့် hasta များကို အမည်ပေး၍ စာမူကွဲပြားမှုကို မှတ်သားပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာ/ဝမ်းဗိုက်/ဘေးဖက်/ခြေထောက်/ခြေဖဝါး လှုပ်ရှားမှုခွဲခြားချက်များဖြင့် အကနှင့် ဇာတ်အတွက် သာသနာတော်အတွင်းရှိ śāstric vidyā အဖြစ် ကိုယ်ခန္ဓာအလှအပကို တိကျစွာ တင်ပြသည်။
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
အဂ္နိဘုရားသည် «အဘိနယ» ကို ပရိသတ်ရှေ့တွင် အဓိပ္ပါယ်ကို တိုက်ရိုက်ပေါ်လွင်စေသော စည်းကမ်းတကျ အကောင်အထည်ဖော်နည်းဟု သတ်မှတ်ပြီး အခြေခံ ၄ မျိုး—စတ္တဝိက (စိတ်ခံစားမှုမှ မွေးဖွားသော အလိုအလျောက် အပြုအမူ), ဝာစိက (စကားပြော), အင်္ဂိက (ကိုယ်ဟန်အမူအရာ), အာဟာရျ (ဝတ်စုံ/အလှဆင်) ဟု ခွဲခြားသည်။ ထို့နောက် ရသနှင့် ကဗျာဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ အသုံးချခြင်းကို ရှင်းပြကာ အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြမှုကို ထိန်းညှိသူမှာ စာရေးသူ၏ ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်ကြောင်း အလေးပေးသည်။ ရသများကို အတွင်းပိုင်းခွဲခြားချက်များနှင့် ဖော်ပြရာတွင် သೃင်္ဂါရကို ပေါင်းစည်းခြင်းနှင့် ခွဲခွာခြင်းဟု ခွဲပြီး၊ ဝိပရလမ္ဘကို ပူರ್ವာနုရာဂ၊ ပြဝာသ၊ မာန၊ ကရုဏာတ္မက ဟု ထပ်ခွဲသည်။ ဟာသရသတွင် အပြုံး/ရယ်မောမှု အဆင့်များကို ဖော်ပြပြီး ကရုဏ၊ ရောဒြ၊ ဝီရ၊ ဘယာနက၊ ဝီဘတ္စတို့၏ ဖြစ်ပေါ်အကြောင်းရင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာလက္ခဏာများကိုလည်း ဆိုသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ရသမှ ကဗျာအလှဆင်များ (အလင်္ကာရ) သို့ ပြောင်းကာ အထူးသဖြင့် သဗ္ဒအလင်္ကာရများ—ချာယာ (အရိပ်တူပုံစံ), မုဒြာ/ရှယျယာ, ဥက္တိ ၆ မျိုး, ယုက္တိ (စကားနှင့် အဓိပ္ပါယ်ကို တမင်ချိတ်ဆက်ခြင်း), ဂုမ္ဖနာ (ဖွဲ့စည်းတပ်ဆင်တည်ဆောက်ခြင်း), ဝာကိုဝာကျ (ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု) နှင့် ဝက္ရောက္တိ၊ ကာကူတို့ကို စာရင်းပြု၍ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ အဂ္နိ၏ နည်းလမ်းသည် အမျိုးအစားခွဲ စနစ်တကျ သင်ကြားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ရှာစတြာ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ရည်ရွယ်ချက်က ဓမ္မကို ကာကွယ်ကာ အနုပညာစွမ်းအားကို သန့်စင်မြှင့်တင်ကြောင်း ပြသသည်။
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
အဂ္နိဘုရားသည် «သဗ္ဒာလင်္ကာရ» ကိုဖွင့်လှစ်၍ «အနုပြာသ» ကို စကားလုံးနှင့်ဝါကျများအတွင်း အသံဖိုနိမ်းများကို စည်းကမ်းတကျ ထပ်တလဲလဲ ပြန်ပေါ်စေခြင်းဟု သတ်မှတ်ကာ အလှဆင်မှုသည် မျှတရမည်၊ မလွန်ကဲရဟု သတိပေးသည်။ ထို့နောက် အသံတစ်မျိုးထင်ရှားမှုကို ဝတ္တိ ၅ မျိုး—မဓုရ၊ လလိတ၊ ပရောဓ၊ ဘဒြ၊ ပရုရှ—ဟု ခွဲကာ အက္ခရာဝဂ္ဂကန့်သတ်ချက်များ၊ ပေါင်းစည်းအက္ခရာများ၏ သက်ရောက်မှု၊ အနုသွာရ/ဝိသဂ္ဂကြောင့် အသံကြမ်းတင်းလာမှုတို့ဖြင့် သာယာညီညာမှုနှင့် အလေးအနက် (လဃု/ဂုရု) ကို စည်းမျဉ်းတကျ ရှင်းပြသည်။ အခန်းသည် ထပ်တလဲလဲယူနစ်များဖြစ်သော «ယမက» သို့ တိုးချဲ့ကာ အဝျာပေတ (ဆက်တိုက်) နှင့် ဝျာပေတ (ခွာကွာ) ဟူ၍ ခွဲပြီး အဓိကအမျိုးအစားများကို ဆယ်မျိုးစနစ်အထိ နှင့် အမျိုးခွဲများပါ ရေတွက်ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် လူမှုဆက်ဆံရေးအတွင်းရှိ «စိတ္တရကာဗျ» (မေးခွန်း၊ ပဟေဠိ၊ ဖုံးကွယ်/ရွှေ့ပြောင်းတည်ဆောက်မှု) ကို စူးစမ်းကာ ဖုံးကွယ်ခြင်းနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံရွှေ့ပြောင်းခြင်းက ဒုတိယအဓိပ္ပါယ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း ပြသည်။ နောက်ဆုံး «ဗန္ဓ» ပုံသဏ္ဌာန်ကဗျာတွင် စရဝတောဘဒြ၊ ကြာပန်း(အမ္ဗုဇ) ပုံစံများ၊ စက္ကရနှင့် မုရဇ ပုံစံများကို နေရာချစည်းကမ်းနှင့် အမည်ပေးပုံတို့နှင့်တကွ ဖော်ပြကာ အသံဗေဒ၊ ချန်ဒ်၊ မြင်ကွင်းပုံစံတို့ ပေါင်းစည်းသည့် ဓမ္မအတွင်းရှိ စည်းကမ်းတကျ အနုပညာဟု ပြသသည်။
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
śabdālaṅkāra (စကားလုံးအလှဆင်) ကိုပြီးဆုံးပြီးနောက် အဂ္နိဘုရားသည် arthālaṅkāra (အဓိပ္ပါယ်အလှဆင်) ကိုစနစ်တကျရှင်းလင်းကာ အဓိပ္ပါယ်အလှဆင်မပါသော စကားလုံးအလှသည် ဆာရஸဝတီမယ်တော် အလှဆင်မဲ့သကဲ့သို့ မလှပကြောင်းဆိုသည်။ ဤအခန်းတွင် ‘svarūpa/svabhāva’ ကိုအခြေခံမြင်ကွင်းအဖြစ်ထားပြီး သဘာဝတရားဖြစ်ပေါ်သော (sāṃsiddhika) နှင့် အခါအလိုက် (naimittika) ဟူ၍ခွဲသည်။ ထို့နောက် sādṛśya (တူညီမှု) ကိုအဓိကထား၍ upamā (ဥပမာ) အမျိုးအစားများကိုကျယ်ပြန့်စွာဖော်ပြသည်—နှိုင်းယှဉ်မှုအညွှန်းများ၊ သဒ္ဒါပေါင်းစည်း/မပေါင်းစည်းပုံများ၊ ခွဲခြမ်းဖော်ထုတ်၍ ၁၈ မျိုးအထိရှင်းလင်းစေသည်။ အထူးဥပမာများ—အပြန်အလှန်၊ ပြောင်းပြန်၊ ကန့်သတ်/မကန့်သတ်၊ ဆန့်ကျင်၊ မျိုးစုံ၊ ပန်းကုံးပုံ၊ ပြောင်းလဲပုံ၊ အံ့ဩဖွယ်၊ မာယာပုံ၊ သံသယ/သေချာ၊ ဝါကျအဓိပ္ပါယ်၊ ကိုယ်တိုင်နှိုင်းယှဉ်၊ တဖြည်းဖြည်းတိုး (gagana-upamā) နှင့် အသုံးချပုံ ၅ မျိုး (ချီးမွမ်း၊ အပြစ်တင်၊ စိတ်ကူး၊ အမှန်၊ အစိတ်အပိုင်း) ကိုလည်းရေတွက်သည်။ ထို့နောက် rūpaka (မက်တာဖော်)၊ sahokti (အတူဖော်ပြ)၊ arthāntaranyāsa၊ utprekṣā၊ atiśaya၊ viśeṣokti၊ vibhāvanā နှင့် saṅgatīkaraṇa၊ virodha နှင့် hetu ကို kāraka/jñāpaka အဖြစ် vyāpti မှတ်ချက်များနှင့်ရှင်းပြသည်။
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
အဂ္နိဘုရားသည် စာဟိတျ-ရှာသ္တရ (ကဗျာဗေဒ) ကို ဆက်လက်ရှင်းလင်းကာ စကား (śabda) နှင့် အဓိပ္ပါယ် (artha) ကို တပြိုင်နက်တည်း လှပစေသော အလင်္ကာရများကို လည်ပင်းနှင့် ရင်ဘတ်ကို တစ်ချောင်းတည်းသော လည်ဆွဲက အလှဆင်သကဲ့သို့ သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ဖန်တီးရေးဆိုင်ရာ အထူးကောင်းမြတ်ချက် ၆ မျိုး—praśasti (ချီးမွမ်းကောင်းမြတ်မှု), kānti (ချမ်းသာလှပမှု), aucitya (သင့်လျော်မှု), saṃkṣepa (အကျဉ်းချုပ်မှု), yāvad-arthatā (အဓိပ္ပါယ်တိတိကျကျ လုံလောက်မှု), abhivyakti (ထင်ရှားဖော်ပြမှု)—ကို ရေတွက်သည်။ Praśasti သည် နားထောင်သူ၏ အတွင်းနှလုံးကို “ပျော်ဝင်” စေသော စကားဖြစ်ပြီး ချစ်ခင်ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် တရားဝင်ချီးမွမ်းခြင်းဟူ၍ ခွဲခြားသည်။ Kānti သည် ပြောနိုင်သမျှနှင့် ပို့ဆောင်သည့် အဓိပ္ပါယ်တို့၏ စိတ်နှစ်သက်ဖွယ် သဟဇာတဖြစ်သည်။ Aucitya သည် rīti၊ vṛtti နှင့် rasa တို့က အကြောင်းအရာနှင့် ကိုက်ညီ၍ အားမာန်နှင့် နူးညံ့မှုကို ညှိနှိုင်းသည့်အခါ ပေါ်ပေါက်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နည်းပညာပိုင်းသို့ ဝင်ကာ abhivyakti တွင် śruti (တိုက်ရိုက် အဓိပ္ပါယ်) နှင့် ākṣepa (ညွှန်ပြအဓိပ္ပါယ်) ပါဝင်ကြောင်း၊ mukhya/upacāra နှင့် lakṣaṇā (ဆက်နွယ်မှု၊ နီးကပ်မှု၊ သဘောတရားတည်မြဲမှုတို့ကြောင့် ညွှန်ပြလာသော အဓိပ္ပါယ်) ကို သတ်မှတ်သည်။ အဆုံးတွင် ākṣepa နှင့် samāsokti, apahnuti, paryāyokta တို့ကို dhvani (ညွှန်ပြသံ) နှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ကဗျာ၏ အင်အားကို အဓိပ္ပါယ်ပေါ်လွင်မဟုတ်သည့် အတွင်းသဘောက ဦးဆောင်ကြောင်း ပြထားသည်။
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
အဂ္နိဘုရားသည် စာဟိတျ-ရှာစတြာ သင်ခန်းစာကို အလင်္ကာရမှ ကဗျာ၏ အခြေခံဂုဏ် (guṇa) များသို့ ရွှေ့ပြောင်း၍ ဆက်လက်ရှင်းလင်းသည်။ ဂုဏ်မရှိသော အလင်္ကာရသည် အလေးအနက်ဖြစ်ကြောင်းဆိုပြီး vācya (တိုက်ရိုက်ဆိုချက်) ကို guṇa/doṣa နှင့် ခွဲကာ အလှအပ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို bhāva တွင် တည်စေသည်။ ထို့နောက် guṇa များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော chāyā (ကဗျာအော်ရာ) ကို sāmānya (အထွေထွေ) နှင့် vaiśeṣika (အထူး) ဟု ခွဲကာ စကား၊ အဓိပ္ပါယ် သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံးအပေါ် အထွေထွေကို ချိတ်ဆက်ပြသည်။ စကားအခြေပြုဂုဏ်များ—śleṣa, lālitya, gāmbhīrya, saukumārya, udāratā—နှင့် အမှန်တရား၊ နိရုတ္တိအညီအလျော်ကို ဖော်ပြသည်။ အဓိပ္ပါယ်အခြေပြုဂုဏ်များ—mādhurya, saṃvidhāna, komalatva, udāratā, prauḍhi, sāmayikatva—ကို သတ်မှတ်ပြီး parikara, yukti, အခြေအနေအလိုက် အဓိပ္ပါယ်ဖော်ခြင်း၊ အမည်ပေးခြင်း၏ နှစ်မျိုးသော ထူးချွန်မှုကို ရှင်းသည်။ နောက်ဆုံး prasāda, pāka (အရွယ်ရင့်ခြင်း) ၏ ၄ မျိုး၊ sarāga ကို လေ့ကျင့်မှုဖြင့် ရရှိခြင်းနှင့် “rāga” ကို အရောင် ၃ မျိုးခွဲကာ vaiśeṣika ကို ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာဖြင့် သတ်မှတ်သည်။
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ဤအစပိုဒ်သည် စာသားချိတ်ဆက်ချက်ဖြစ်၍ ကဗျာ၏ ဂုဏ်ရည် (guṇa) ကို ဆွေးနွေးသော ယခင်အဓ್ಯಾಯကို ပိတ်ပြီး ကဗျာ၏ ချို့ယွင်းချက် (doṣa) ကို ဆွေးနွေးမည့် နောက်အဓ್ಯಾಯကို ချက်ချင်း ဖွင့်ပေးသည်။ အဂ္နိ–ဝသိဋ္ဌ သင်ကြားရေးစဉ်တွင် ဤကူးပြောင်းမှုသည် ရှာစတြာနည်းလမ်းအတိုင်း အတွဲလိုက်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းကို ပြသသည်—ကဗျာကောင်းမြတ်မှုကို အရင်တည်ဆောက်ပြီးနောက် အရသာခံစားမှုနှင့် ပညာရှင်တို့၏ လက်ခံမှုကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသည့် အရာများကို သတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကော်လိုဖွန်က ပုရာဏ၏ စွယ်စုံသိပ္ပံဆန်သော အစီအစဉ်ကို အတည်ပြုကာ ကဗျာသီအိုရီကို အခြားနည်းပညာဗေဒများနှင့်တန်းတူ တိကျခိုင်မာသော ဗိဒ္ယာအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ guṇa မှ doṣa သို့ ရွှေ့ခြင်းက ကဗျာရေးခြင်းသည် ဝါကျသဒ္ဒါ၊ သဘောတူညီချက်နှင့် အဓိပ္ပါယ်ရှင်းလင်းမှုတို့ဖြင့် ထိန်းညှိရသော စည်းကမ်းရှိ လေ့ကျင့်မှုဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် ကဗျာအကဲဖြတ်မှုသည် ကိုယ်ပိုင်ခံစားချက်သာမက ယဉ်ကျေးသည့် ပရိသတ် (sabhya)၊ မှန်ကန်သော ဘာသာဗေဒ (śabda-śāstra) နှင့် ခေတ်စံအသုံးအနှုန်း (samaya) တို့အပေါ် အခြေခံကာ စာပေအနုပညာကို ဓမ္မနှင့် စိတ်ပညာရည်မြှင့်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
အဂ္နိဘုရားသည် ဤအဓျာယကို Mātr̥kā (အသံအက္ခရာစု) နှင့်အတူ သင်ကြားသော ekākṣara—တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာ/အသံဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း—ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြမည်ဟု ကြေညာကာ စတင်သည်။ ပထမပိုင်းတွင် သရနှင့် ဗျဉ္ဇနအသံတစ်လုံးချင်းစီအတွက် အဓိပ္ပါယ်နှင့် သက်ဆိုင်ရာ ဒေဝတာကို သတ်မှတ်၍ ကဗျာရေးရာ၊ မန္တရာကုဒ်ဖွဲ့ခြင်းနှင့် သင်္ကေတအနက်ဖော်ခြင်းအတွက် အသုံးဝင်သော အကျဉ်းချုပ် အဘိဓာန်တစ်ရပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်စေသည်။ ထို့နောက် အသံအဓိပ္ပါယ်မှ ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ မန္တရာအသုံးချမှုသို့ ပြောင်းလဲကာ မျိုးစေ့အသံများနှင့် တိုတောင်းသော ဖော်မြူလာများကို ဒေဝတာများနှင့် ချိတ်ဆက်သည် (ဥပမာ kṣo ဖြင့် Narasiṃha/Hari)၊ ကာကွယ်ရေးနှင့် စည်းစိမ်ပေးရေး ရည်ရွယ်ချက်များကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် ကိုးပါး ဒုရ္ဂါနှင့် ဆက်စပ်သော vaṭuka အစောင့်များကို အမည်တင်ပြ၍ ကြာပန်းယန္တရားပုံစံတွင် ပူဇော်ရန် ညွှန်ကြားကာ ဒုရ္ဂါ-ဂါယတရီပုံစံ မန္တရာကို ṣaḍaṅga-nyāsa အစဉ်ဖြင့် ပေးသည်။ ဂဏပတိ၏ မူလမန္တရာ၊ ရုပ်သဏ္ဍာန်လက္ခဏာများနှင့် svāhā ဖြင့် အဆုံးသတ်သော ပူဇော်မှုနှင့် ဟောမအတွက် အမည်ခေါ်များစွာကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ အဆုံးတွင် မန္တရာစီစဉ်ပုံနှင့် Kātyāyana အမည်ဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသော ဝေါဟာရ/ဝိယာကရဏ မှတ်ချက်တစ်ရပ်ကို ထည့်သွင်းကာ သန့်ရှင်းသော စကားသည် ဘာသာဗေဒနှင့် မောက္ခနည်းပညာ နှစ်မျိုးလုံးဖြစ်ကြောင်း အဂ္နိဘုရားပုရာဏ၏ လက္ခဏာကို အတည်ပြုသည်။