Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
အဂ္နိဘုရားသည် စာဟိတျ-ရှာသ္တရ (ကဗျာဗေဒ) ကို ဆက်လက်ရှင်းလင်းကာ စကား (śabda) နှင့် အဓိပ္ပါယ် (artha) ကို တပြိုင်နက်တည်း လှပစေသော အလင်္ကာရများကို လည်ပင်းနှင့် ရင်ဘတ်ကို တစ်ချောင်းတည်းသော လည်ဆွဲက အလှဆင်သကဲ့သို့ သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ဖန်တီးရေးဆိုင်ရာ အထူးကောင်းမြတ်ချက် ၆ မျိုး—praśasti (ချီးမွမ်းကောင်းမြတ်မှု), kānti (ချမ်းသာလှပမှု), aucitya (သင့်လျော်မှု), saṃkṣepa (အကျဉ်းချုပ်မှု), yāvad-arthatā (အဓိပ္ပါယ်တိတိကျကျ လုံလောက်မှု), abhivyakti (ထင်ရှားဖော်ပြမှု)—ကို ရေတွက်သည်။ Praśasti သည် နားထောင်သူ၏ အတွင်းနှလုံးကို “ပျော်ဝင်” စေသော စကားဖြစ်ပြီး ချစ်ခင်ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် တရားဝင်ချီးမွမ်းခြင်းဟူ၍ ခွဲခြားသည်။ Kānti သည် ပြောနိုင်သမျှနှင့် ပို့ဆောင်သည့် အဓိပ္ပါယ်တို့၏ စိတ်နှစ်သက်ဖွယ် သဟဇာတဖြစ်သည်။ Aucitya သည် rīti၊ vṛtti နှင့် rasa တို့က အကြောင်းအရာနှင့် ကိုက်ညီ၍ အားမာန်နှင့် နူးညံ့မှုကို ညှိနှိုင်းသည့်အခါ ပေါ်ပေါက်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နည်းပညာပိုင်းသို့ ဝင်ကာ abhivyakti တွင် śruti (တိုက်ရိုက် အဓိပ္ပါယ်) နှင့် ākṣepa (ညွှန်ပြအဓိပ္ပါယ်) ပါဝင်ကြောင်း၊ mukhya/upacāra နှင့် lakṣaṇā (ဆက်နွယ်မှု၊ နီးကပ်မှု၊ သဘောတရားတည်မြဲမှုတို့ကြောင့် ညွှန်ပြလာသော အဓိပ္ပါယ်) ကို သတ်မှတ်သည်။ အဆုံးတွင် ākṣepa နှင့် samāsokti, apahnuti, paryāyokta တို့ကို dhvani (ညွှန်ပြသံ) နှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ကဗျာ၏ အင်အားကို အဓိပ္ပါယ်ပေါ်လွင်မဟုတ်သည့် အတွင်းသဘောက ဦးဆောင်ကြောင်း ပြထားသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
ဤသို့ဖြင့် «အဂ္နိ မဟာပုရာဏ» တွင် “အဓိပ္ပါယ်အလင်္ကာရ အနုရှာသန” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ပါ ၃၄၃ မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ယခု ၃၄၄ မြောက် အခန်း “စကားနှင့် အဓိပ္ပါယ် အလင်္ကာရများ” စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်– “စကားနှင့် အဓိပ္ပါယ် နှစ်ပါးလုံးနှင့် ဆိုင်သော အလင်္ကာရသည် နှစ်ဖက်စလုံးကို တပြိုင်နက် တင့်တယ်စေသည်။ မိန်းမ၏ လည်ပင်းတစ်နေရာ၌ ချထားသော လည်ဆွဲတစ်ကြိုးက ရင်ဘတ်နှင့် လည်ပင်းကိုလည်း လှပစေသကဲ့သို့”။
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
ချီးမွမ်းထိုက်သော ထူးချွန်မှု၊ ဆွဲဆောင်မှု (ကာန္တိ)၊ သင့်လျော်မှု (အော်စိတျယ)၊ အကျဉ်းချုပ်မှု၊ အဓိပ္ပါယ်ပြည့်စုံမှု (အဓိပ္ပါယ်လိုအပ်သလောက်သာ ပြောခြင်း) နှင့် ထင်ရှားပြတ်သားသော ဖော်ပြမှု—ဤသို့ဆို၍ ၎င်း၏ ခွဲခြားချက် ခြောက်မျိုးကို စာရေးရာတွင် အမြဲသတိပြု ထိန်းသိမ်းထားရမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
«ပရရှစတိ» (praśasti) သည် အခြားသူ၏ အတွင်းသားအနှစ်ကို ပျော်လျော့စေသကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်နိုင်သော စကားပြောပုံစံတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ထိုဝေါဟာရပုံစံသည် နှစ်မျိုးရှိပြီး «ပရေမောက္တိ» (ချစ်ခင်စကား) နှင့် «စတုတိ» (တရားဝင် ချီးမွမ်းခြင်း) ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
«Premokti» နှင့် «stuti» သည် အဓိပ္ပါယ်တူသော စကားရပ်များ ဖြစ်သည်။ «priyokti» သည် ဂုဏ်သတ္တိများကို ချီးမွမ်းသော အပြောအဆို ဖြစ်သည်။ «Kānti» သည် စိတ်အားလုံးကို နှစ်သက်စေသော အရာ—ပြောနိုင်သည့်အရာနှင့် စကားပြောတွင် ပို့ဆောင်သည့်အရာတို့၏ သင့်လျော်ညီညွတ်မှု ဖြစ်သည်။
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
အကြောင်းအရာသည် မည်သို့ရှိသနည်း၊ ကဗျာရေးဟန် (rīti) လည်း ထိုသို့ဖြစ်သင့်သည်။ ဖော်ပြပုံစံ (vṛtti) မည်သို့ရှိသနည်း၊ အရသာ (rasa) လည်း ထိုသို့ဖြစ်သင့်သည်။ အားကောင်းသော်လည်း နူးညံ့သော စာဖွဲ့စည်းမှုမှ သင့်လျော်မှု (aucitya) ပေါ်ပေါက်လာသည်။
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
«saṃkṣepa» (အကျဉ်းချုပ်) သည် အဓိပ္ပါယ်ကြီးမားသည့်အရာကို ဖော်ပြနိုင်သော စကားအနည်းငယ်ဖြင့် စုစည်းချုံ့သိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ စကားနှင့် ရည်ရွယ်သော အကြောင်းအရာတို့သည် မလျော့မပို—အဓိပ္ပါယ်နှင့် တိတိကျကျ ကိုက်ညီခြင်း (yāvad-arthatā) ဖြစ်သည်။
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
ထင်ရှားပေါ်လွင်မှုကို «abhivyakti» (ထင်ရှားဖော်ပြမှု) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်း၏ ခွဲခြားမှု နှစ်မျိုးကိုလည်း «śruti» နှင့် «ākṣepa» ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထိုတွင် «śruti» သည် စကားလုံးက မိမိ၏ မူလအဓိပ္ပါယ်ကို တိုက်ရိုက် ပေးအပ်ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
ထို (နည်းပညာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်) သည် နှစ်မျိုးသာရှိသည်—အခြေအနေအလိုက် (naimittikī) နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ (pāribhāṣikī)။ «saṅketa» သည် သဘောတူညီထားသော သင်္ကေတ/အလေ့အထ ဖြစ်ပြီး၊ «paribhāṣā» သည် နည်းပညာဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို «pāribhāṣikī» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
စကား၏ အဓိပ္ပါယ်စွမ်းအား (śabda-śakti) သည် အမျိုးနှစ်မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုသည်—မုခ္ယ (အဓိက) နှင့် ဥပစာရိကီ (အပြောအလှန်/ဒုတိယ)။ ထို့ပြင် တစ်မျိုးစီသည် ထပ်မံ နှစ်မျိုးခွဲသည်။ စကား၏ လုပ်ဆောင်မှုသည် မိမိ၏ တိုက်ရိုက်ညွှန်းဆိုအဓိပ္ပါယ်မှ လွဲချော်သွားသောအခါ ထိုလုပ်ဆောင်ပုံသည် မအဓိကအဓိပ္ပါယ်ကို ဖော်ပြသူ ဖြစ်လာသည်။
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
အကြောင်းအရာတစ်စုံတစ်ရာသော အခြေခံအကြောင်း (နိမိတ္တ) ကြောင့် စကားကို အပြောအလှန်သဘောဖြင့် သုံးစွဲစေသော လုပ်ဆောင်မှုကို လက္ခဏာ (lakṣaṇā) ဟု ခေါ်ပြီး ဒုတိယညွှန်းဆိုမှု ဖြစ်သည်။ ထို့ကို ဂေါဏီ (gauṇī) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ ညွှန်ပြသဘော (lakṣaṇā) နှင့် ဆက်စပ်ဂုဏ် (guṇa) တို့၏ ဆက်နွယ်မှုအပေါ် မူတည်၍ လည်ပတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
အဓိကညွှန်းဆိုအဓိပ္ပါယ် (abhidheya) နှင့် မခွဲမရအောင် ဆက်စပ်နေသော သိမြင်မှုကို လက္ခဏာ (lakṣaṇā) ဟု ခေါ်သည်၊ အဓိပ္ပါယ်ညွှန်ပြမှု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ညွှန်းဆိုထားသော အဓိပ္ပါယ်နှင့် ဆက်နွယ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဆက်စပ်မှု (sambandha)၊ နီးကပ်မှု (sāmīpya) သို့မဟုတ် အတွင်းတည်ရှိမှု/အင်ဟီရင့် (samavāya) တို့အားဖြင့် ဖြစ်သည်။
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
အဓိကအဓိပ္ပါယ်ကို ဆန့်ကျင်မှု (vaiparītya) ကြောင့် တားဆီးခံရခြင်းနှင့် ရည်ရွယ်သည့် လုပ်ရပ် (kriyā-yoga) နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကြောင့် လက္ခဏာ (lakṣaṇā) ကို ငါးမျိုးဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် ဂေါဏီ (gauṇī) သဘောရှိသော ဂုဏ်လက္ခဏာများသည် အကန့်အသတ်မရှိသဖြင့် ပြောသူ၏ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် ၎င်းသည်လည်း အကန့်အသတ်မရှိ ဖြစ်လာသည်။
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
အခြားနေရာတွင် လူထု၏ အကန့်အသတ်နှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာ (lokasīmā) ကို လိုက်နာ၍ ဓမ္မစည်းကမ်းတစ်ရပ်ကို အခြားသဘောဖြင့် မှန်ကန်စွာ လက်ခံကျင့်သုံးသည့်အခါ ထိုအရာကို ဤနေရာတွင် စမာဓိ (samādhi) ဟု မှတ်ယူကြသည်၊ အတည်ပြုထားသော ဥပဒေဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
နားထောင်ရသော စကားလုံးများမှ တိုက်ရိုက်မရနိုင်သော်လည်း ဉာဏ်ရှိသူ (ခံစားသိမြင်နိုင်သူ) အတွက် အဓိပ္ပါယ်ပေါ်လွင်လာသော အရာကို «အာက္ခေပါ» ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို «ဓနိ» (ဓွနိ၏ ပုံစံတစ်ရပ်) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ အကြံပြုသံ (ဓွနိ/ဗျဉ္ဇနာ) ဖြင့် ထင်ဟပ်ဖော်ပြလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
စကားလုံး၏ ထင်ရှားသော အဓိပ္ပါယ်အားဖြင့် အဓိပ္ပါယ်တစ်ရပ်ကို ပို့ဆောင်ကာ၊ နားထောင်သူအတွင်း၌ ကိုယ်တိုင်သီးခြားစွာ ဖမ်းယူသိမြင်ရသော ရည်ရွယ်အဓိပ္ပါယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့်နေရာတွင်—လိုချင်သော အက္ခရာအဓိပ္ပါယ်ကို မယူရန် တားမြစ်သကဲ့သို့ ရည်ရွယ်အဓိပ္ပါယ်ကို သိမြင်ရသည်။ ထိုထူးခြားမှုသည် ပြောသူ၏ သတ်မှတ်အဓိပ္ပါယ်ကို ဆိုလိုလိုသော ရည်ရွယ်ချက်မှ ပေါ်ထွက်လာသည်။
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
ဤနေရာတွင် ဤပုံစံကို «အာက္ခေပါ» (အတွင်းသဘောဖြင့် ကန့်ကွက်/အညွှန်းပြုခြင်း) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကို «စတိုထရ» (ချီးမွမ်းသီချင်း) ဟုလည်း ခေါ်သည်—ဆိုလိုသည်မှာ သက်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာ/အကြောင်းအရာ (adhikāra) မှ လွဲကျသွားသော အရာတစ်ခုကို မူလအကြောင်းအရာအစား ချီးမွမ်းသည့် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
ထင်ရှားစွာ ပြောထားသည့်အရာမှ ရည်ရွယ်အဓိပ္ပါယ်ကို မဖမ်းမိနိုင်ဘဲ၊ အထွေထွေသဘောတူညီသော်လည်း သတ်မှတ်လက္ခဏာပါသော စကားအသုံးအနှုန်းမှတစ်ဆင့် နားလည်ရသောနေရာကို—ပညာရှိတို့က «သမာဆိုက္တိ» ဟု ကြေညာကြသည်၊ အကြောင်းမှာ အဓိပ္ပါယ်ကို အကျဉ်းချုပ်ပုံစံဖြင့် ပို့ဆောင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
«အပဟ္နုတိ» (ဖုံးကွယ်ခြင်း/အတုအယောင် ငြင်းဆိုခြင်း) သည် ငြင်းဆိုခြင်းအားဖြင့် အခြားအဓိပ္ပါယ်တစ်ရပ်ကို အလွှာလိုက် အကြံပြုညွှန်ပြသော အရာဖြစ်သည်။ «ပရိယာယောက္တ» သည် အခြားနည်းလမ်းတစ်ရပ်ဖြင့် (အစားထိုးဖော်ပြပုံဖြင့်) ဆိုထားသော အရာဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤတို့အနက် တစ်မျိုးမျိုးအပေါ်တွင်ပင် «ဓွနိ» ဟူသော အမည်ကို သတ်မှတ်နိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် အကြံပြုမှုဖြင့် လုပ်ဆောင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.