Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ဤ ကောသ အလွှာ အဓ್ಯಾಯ၌ အဂ္နိဘုရားသည် ဝသိဋ္ဌ ရှင်တော်အား သံသကရစ် အဗျယ (မပြောင်းလဲသော စကားလုံးများ) ကို ဆွေးနွေးရေး၊ ယဇ်ပူဇော် စကားနှင့် သဒ္ဒါတိကျမှုအတွက် အသုံးချနိုင်သော အဓိပ္ပါယ်မြေပုံအဖြစ် ချုပ်ချုပ်တင်ပြသည်။ အစမှာ အမှုန် «ā» ၏ အဓိပ္ပါယ်များ (အပိုင်းအစ၊ ပျံ့နှံ့မှု၊ နယ်နိမိတ်၊ ဓာတု-ယောဂမှ ဆင်းသက်မှု) နှင့် pragṛhya လက္ခဏာကို ရှင်းပြပြီး၊ ထို့နောက် အပြစ်တင်မှု (ku, dhig) ပေါင်းစည်း/ထပ်တိုး (ca) ကောင်းချီး (svasti) လွန်ကျူး/လွန်ကဲ (ati) မေးခွန်းနှင့် သံသယ (svit, nu, nanu) ဆန့်ကျင်နှိုင်းယှဉ်နှင့် သတ်မှတ်ချက် (tu, hi, eva, vai) စသည့် အဗျယများကို အုပ်စုလိုက် စာရင်းပြုစုသည်။ ထို့ပြင် အချိန်နှင့် အစဉ်လိုက် အမှတ်အသားများ (adya, hyas, śvaḥ, tadā, idānīm, sāmpratam) နေရာ/ဦးတည်ရာ (purastāt, pratīcyām, agrataḥ) ထပ်ခါထပ်ခါ/ကြိမ်နှုန်း (muhuḥ, asakṛt, abhīkṣṇam) နှင့် စိတ်ခံစားမှု အော်ဟစ်သံ (hanta, hā, aho) ကိုလည်း စနစ်တကျ ဖော်ပြသည်။ ယဇ်ပူဇော် အော်ဟစ်သံများ (svāhā, vauṣaṭ, vaṣaṭ, svadhā) ကို ထည့်သွင်းကာ စကားမှုန်များက သာသနာဓမ္မကို မှန်ကန်သော လီတူဂျီအသုံးချမှုဖြင့် ထောက်ပံ့ကြောင်း ပြသသည်။ စုစည်းအားဖြင့် အဂ္နိပုရာဏ၏ စွယ်စုံကျမ်းနည်းလမ်းကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ လောကီရှင်းလင်းမှု (bhukti) နှင့် ဓမ္မနှင့်ညီသော မှန်ကန်သော စကားပြော (mukti အထောက်အကူ) ကို သန့်ရှင်းသော သင်ကြားမှုအဖြစ် တင်ပြထားသည်။
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ဤအধ্যာယသည် အဂ္နိပုရာဏ၏ Kośa အလွှာအတွင်းရှိ Avyaya-varga (မပြောင်းလဲသော စကားလုံးများ) ကို အဆုံးသတ်သည်။ အဂ္နေယ သင်ကြားရေးလမ်းစဉ်အရ အဘိဓာန်သည် avyaya ကဲ့သို့ ဂရမ်မာအပြောင်းမလဲများမှ စကားပြောအတွင်း အဓိပ္ပါယ်ကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းသို့ ရွေ့လျားသည်။ ပိတ်သိမ်းဖော်မြူလာက နည်းပညာယူနစ် ပြီးဆုံးကြောင်းကို မှတ်သားကာ နောက်တစ်ဆင့် ဗိဒ္ယာဖြစ်သော nānārtha (အဓိပ္ပါယ်များစွာရှိသော) စကားလုံးများ ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းသို့ ကူးပြောင်းရန် ပြင်ဆင်ပေးသည်။ ဤအရာသည် ဝေါဟာရဗေဒကို ထင်ရှားဖွင့်ပြသသော သင်ကြားမှုအဖြစ် တင်ပြ၍ ပူဇော်ပွဲအကျင့်မှန်ကန်မှု၊ ဥပဒေရေးရာ ဆင်ခြင်ချက် (vyavahāra) နှင့် śāstra အနက်ဖွင့်ခြင်းတို့အတွက် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းမှု မဖြစ်မနေလိုအပ်ကြောင်းကို အလေးပေးကာ bhukti နှင့် mukti ကို ဓမ္မနှင့်အညီ ချိတ်ဆက်ထားသည်။
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
အဂ္နိဘုရားသည် ဝသိဋ္ဌ ရှင်တော်အား ကိုśa ပုံစံသင်ကြားမှုကို ဆက်လက်ပြု၍ နည်းပညာနှင့် ကဗျာရေးရာ ဝေါဟာရများ တည်ငြိမ်စေရန် အဓိပ္ပါယ်တူ စကားလုံးအုပ်စုများ (vargāḥ) ကို စာရင်းပြုစုဖော်ပြသည်။ အခန်းအစတွင် မြေ၊ မြေညက်/မြေခဲ စသည့် စကားလုံးများမှ စ၍ လောက၊ လမ်းကြောင်း/မဂ္ဂ စသည့် ကမ္ဘာဗေဒနှင့် အာကာသဆိုင်ရာ ဝေါဟာရသို့ ရွှေ့သည်။ ထို့နောက် မြို့၊ စျေး၊ လမ်း၊ တံခါးပေါက်၊ ကာရံ၊ နံရံ၊ ခန်းမ၊ အိမ်ရာ၊ နန်းတော်၊ တံခါး၊ လှေကားနှင့် သန့်ရှင်းရေးဆိုင်ရာ စကားလုံးများအထိ မြို့ပြနှင့် ဝါစ্তু (Vāstu) အမည်ပေးစနစ်ကို ဖော်ပြကာ ဝါစ্তুရှာစတြာနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး (nigama, sthānīya) ကို အဘိဓာန်ပညာက ထောက်ပံ့ကြောင်း ပြသည်။ ထို့နောက် တောင်၊ တော၊ စိုက်ပျိုးထားသော တောအုပ် စသည့် သဘာဝအမျိုးအစားများသို့ ပြောင်းပြီး အာယုရဝေဒ နိဃဏ္ဍု စီးကြောင်းအဖြစ် သစ်ပင်၊ လျှောပင်၊ ဆေးဖက်ဝင်အပင်နှင့် ဆေးအမည်တူများကို အရောင်၊ ပုံသဏ္ဍာန်အလိုက် မျိုးကွဲများပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။ အဆုံးပိုင်းတွင် ကျား၊ တောဝက်၊ ဝံပုလွေ၊ ပင့်ကူ၊ ငှက်မျိုးများ၊ ပျား စသည့် တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်ပညာဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်တူများနှင့် ထို့နောက် အစုအဝေး၊ အုပ်စု၊ အစုလိုက်အပြုံလိုက်ကို ဆိုလိုသော စုပေါင်းနာမ်များကို ထည့်သွင်းကာ သာသနာစာ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် သိပ္ပံဖော်ပြချက်တို့တွင် အသုံးဝင်ကြောင်း ပြသည်။ ဤအခန်းသည် အဂ္နေယဝိဒျာ၏ samanvaya ကို ထင်ဟပ်စေပြီး ဘာသာစကားတိကျမှုကို ဓမ္မကိရိယာအဖြစ် သုံးကာ ဆေးပညာ၊ ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် လောကစည်းကမ်းကို ဝိညာဉ်ရေးသင်္ကာနှင့် ကိုက်ညီစေသည်။
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
အဂ္နိဘုရားသည် ကိုရှာ (Lexicon) အစဉ်ကို ဆက်လက်၍ ယခင်အဓ್ಯಾಯ၌ မြေ၊ တော၊ ဆေးပင်တို့ကဲ့သို့ ပတ်ဝန်းကျင်အမျိုးအစားများမှ လူကိုအခြေပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုသို့ ပြောင်းလဲတင်ပြသည်။ ဤအခန်းတွင် “ယောက်ျား”“မိန်းမ”“သတို့သမီး” အတွက် အဓိပ္ပါယ်တူစကားများကို စတင်列ပြပြီး၊ လူမှုရေးနှင့် သီလပိုင်းအရ သတ်မှတ်ထားသော မိန်းမအမျိုးအစားများ၊ ဆွေမျိုးနှင့် မျိုးရိုး (sapinda/sanābha; gotra) နှင့် လင်–မယား အိမ်ထောင်ရေးအမည်များကို ဆက်လက်ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် သန္ဓေ၊ မျိုးပွားရေးစကားလုံးများ၊ ကိုယ်ခန္ဓာအခြေအနေ/မသန်စွမ်းမှု၊ ရောဂါအမည်များ (အထူးသဖြင့် အရေပြားရောဂါနှင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း/ချွတ်ယွင်းရောဂါများ) နှင့် ကိုယ်တွင်းဓာတ်ပစ္စည်းများ (သုတ်ရည်၊ အသား၊ အဆီ၊ သွေးကြော) စသည့် အနာတမီနည်းပညာဆိုင်ရာ စာရင်းသို့ ဝင်ရောက်သည်။ အရိုးနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ၊ သဒ္ဒါလိင်သတ်မှတ်ချက်များ၊ တင်ပါးနှင့် လိင်အင်္ဂါမှ စ၍ ပခုံး၊ လက်သည်း၊ လည်ပင်းပိုင်း၊ ဆံပင်အထိ ကိုယ်အင်္ဂါစကားလုံးများကို အသေးစိတ်列ပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အတိုင်းအတာ (aṅgula, vitasti, ratni/aratni)၊ အလှဆင်နှင့် ဝတ်စုံ၊ အလှဆင်ပစ္စည်း၊ အထည်အလိပ်၊ အရွယ်အစားဖော်ပြချက်နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံပုံစံများကို သတ်မှတ်ကာ အမည်ပေးခြင်းတိကျမှုဖြင့် လောကီပညာများကို ဓမ္မဗဟုသုတအဖြစ် ဖတ်ရှုနိုင်စေသည့် အဂ္နိပုရာဏ၏ နည်းလမ်းကို ပြသသည်။
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
ကောရှနည်းဖြင့် အဓိပ္ပါယ်တိုတိုချုံ့ချုံ့ ဆက်လက်ဖော်ပြရာတွင် အဂ္နိဘုရားက ဝေဒယဇ္ဈာနားလည်မှုနှင့် ဘြာဟ္မဏ လူမှု-ရိတုအခန်းကဏ္ဍများအတွက် လိုအပ်သော တိကျသည့် စကားလုံးများကို စာရင်းပြု၍ ရှင်းလင်းသည်။ ပထမဦးစွာ မျိုးရိုးနှင့် အထောက်အထား—vaṃśa (မျိုးဆက်လိုင်း), anvavāya (ဘိုးဘွားဆက်စဉ်), gotra (ကလန်လိုင်း), kula/abhijana-anvaya (အိမ်ထောင်စုနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာမျိုးရိုး) ကို သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ācārya ကို မန္တရားအဓိပ္ပါယ်ဖော်သူ၊ ādeṣṭā ကို adhvara ယဇ္ဈာတွင် ညွှန်ကြားအုပ်ချုပ်သူဟု ခွဲပြသည်။ ယဇ္ဈာစနစ်တစ်ခုလုံးတွင် yajamāna/yaṣṭā၊ ပူးပေါင်းသူများနှင့် အစည်းအဝေးအခန်းကဏ္ဍများ၊ ထို့ပြင် ṛtvij သုံးဦး (Adhvaryu, Udgātṛ, Hotṛ) ကို Yajus, Sāman, Ṛk ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ကိုက်ညီစေသည်။ ထို့နောက် caṣāla (yūpa ပေါ်တင်), ဝေဒိကာလေးထောင့်, āmikṣā, pṛṣadājya, paramānna, upākṛta တိရစ္ဆာန် စသည့် ကိရိယာနှင့် ပူဇော်ပစ္စည်းများကို ရှင်းလင်းပြီး သန့်စင်/ရေဖြန်းခြင်းနှင့် ပူဇော်ဝတ်ပြုခြင်းအတွက် အဓိပ္ပါယ်တူစကားစုများကို ပေးသည်။ နောက်ဆုံးတွင် niyama နှင့် vrata၊ kalpa နှင့် anukalpa၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ခွဲခြားသိမြင်မှု၊ śruti လေ့လာရန် upākaraṇa၊ တပသီအမျိုးအစားများကို ဖော်ပြကာ yama (အမြဲတမ်း ကိုယ်ခန္ဓာထိန်းသိမ်းသည့် တားမြစ်မှု) နှင့် niyama (အခါအားလျော်စွာ ပြင်ပကူညီမှုဖြင့် လိုက်နာမှု) ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး brahma-bhūya/brahmatva/brahma-sāyujya သို့ ဆုံးမသတ်မှတ်သည်။
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
အဂ္နိဘုရားသည် «ကောသ» အစီအစဉ်ကို ဆက်လက်၍ လူမှုရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် အသုံးချရသော အမည်အခေါ်များကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ မင်းအဆင့်အတန်းများ (rājanya, kṣatriya/virāṭ, adhīśvara; cakravartin, sārvabhauma, maṇḍaleśvara) နှင့် အမတ်-ရုံးလုပ်ငန်းစနစ် (mantrin, dhī-saciva, amātya, mahāmātra) ကို ဖော်ပြပြီး တရားရေးနှင့် အခွန်ဘဏ္ဍာ စောင့်ကြည့်မှု (prāḍvivāka, akṣadarśaka, bhaurika, kanakādhyakṣa) သို့ တိုးချဲ့သည်။ နန်းတော်အတွင်းရေးရာ (antarvaṃśika, sauvidalla, kañcukin, sthāpatya) ကိုလည်း စနစ်တကျ ချပြသည်။ ထို့နောက် rājadharma နှင့်ဆက်စပ်သော မဟာဗျူဟာ—ရန်သူ/မိတ်, udāsīna, pāṛṣṇigrāha; စုံထောက်နှင့် သတင်းပေး; ချက်ချင်း/နောက်ကျ အကျိုး; မြင်ရ/မမြင်ရ အကြောင်းတရား—တို့ကို ရှင်းလင်းသည်။ ထို့ပြင် ဆေးပညာနည်းပညာအမည်များ၊ ဗျာကရဏ လိင်အမှတ်အသားများကို ထည့်သွင်းပြီး Dhanurveda သို့ ဝင်ကာ ကာကွယ်ရေးဝတ်စုံ၊ တပ်ဖွဲ့စီရင်ပုံ (vyūha, cakra, anīka)၊ akṣauhiṇī အထိ တပ်အရေအတွက်တွက်ချက်မှုနှင့် လက်နက်အမည်များ (လေး၊ ကြိုး၊ မြား၊ မြားအိတ်၊ ဓား၊ ပုဆိန်၊ ဓားတို၊ လှံ၊ အလံ) ကို ဖော်ပြသည်။ နိဂုံးတွင် Vaiśya ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း (လယ်ယာ၊ အတိုးချ၊ ကုန်သွယ်)၊ အတိုင်းအတာနှင့် ငွေကြေး၊ သတ္တုနှင့် ရာသယနပစ္စည်းများ၊ နောက်ဆုံး Śūdra/antyaja ၏ အဖွဲ့အစည်းနှင့် အလုပ်အကိုင်ဝေါဟာရများကို စုစည်းကာ ဓမ္မသည် အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ လက်မှုအတွက် တိကျသော ဘာသာစကားလိုအပ်ကြောင်း ပြသသည်။
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
အဂ္နိဘုရားသည် အလုပ်အကိုင်နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာဝေါဟာရများမှ ဘာသာစကားစံညွှန်းသို့ လှည့်ကာ၊ ကိုရှာပုံစံဖြင့် သာမန်နာမ်များ၊ အရည်အသွေးနာမ်များနှင့် အဓိပ္ပါယ်ကဏ္ဍများကို တူညီအဓိပ္ပါယ်နှင့် အသုံးအနှုန်းအာရုံစိုက်၍ စုစည်းတင်ပြသည်။ ဤအခန်းတွင် ကုသိုလ်နှင့် ထူးချွန်မှု (sukṛtī, puṇyavān, dhanya, mahāśaya)၊ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ပညာရပ်၊ ရက်ရောမှုနှင့် ပေးကမ်းလှူဒါန်းမှု၊ အာဏာနှင့် ခေါင်းဆောင်မှု (nāyaka, adhipa) ကို အုပ်စုခွဲပြီး၊ ထို့နောက် အကျင့်စာရိတ္တဆန့်ကျင်ဘက်များ—လူဆိုးဆန်မှု၊ နှောင့်နှေးမှု၊ အလျင်အမြန်လုပ်မှု၊ ပျင်းရိမှု၊ ကြိုးစားမှု၊ လောဘ၊ နှိမ့်ချမှု၊ ရဲရင့်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှု၊ စကားများမှု၊ အရှက်ကွဲမှု၊ ကြမ်းတမ်းမှု၊ လှည့်စားမှု၊ ကပ်စီးနည်းမှု၊ မာနနှင့် မင်္ဂလာသဘောထား—တို့ကို စာရင်းပြုသည်။ ထို့ပြင် အလှနှင့် အလွတ်တန်ဖိုး၊ အထက်တန်းကျမှု၊ အရွယ်အစားနှင့် ဝမှု/ပိန်မှု၊ နီး/ဝေး၊ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်၊ မြင့်မားမှုနှင့် အမြဲတည်မှု (dhruva, nitya, sanātana) နှင့် ရွတ်ဖတ်ရာတွင် စတိုင်အမှားများကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် အသုံးချကဏ္ဍများတွင် သုံးသော နည်းပညာဆိုင်ရာဖော်ပြချက်များ (abhiyoga/abhigraha) သို့ ချဲ့ထွင်ကာ၊ နောက်ဆုံးတွင် ပရမာဏဝေါဟာရ—śabda-pramāṇa (နှုတ်သက်သေ)၊ upamāna (နှိုင်းယှဉ်)၊ arthāpatti (အကြောင်းပြချက်ဖြည့်ဆည်းသတ်မှတ်ခြင်း)၊ parārthadhī နှင့် abhāva ကို သိမြင်ခြင်း—တို့ဖြင့် အဆုံးသတ်ပြီး၊ လူ့နားလည်မှုအတွက် ဟရီကို “aliṅga” ဟု ဆိုကာ သဒ္ဒါ၊ အဓိပ္ပါယ်ဗေဒနှင့် ပရမာဏသီအိုရီတို့ကို ဓမ္မကို ထောက်ပံ့သည့် တရားသိပ္ပံတော်တစ်ရပ်အဖြစ် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
အဂ္နိဘုရားသည် ပရလယကို လေးမျိုးခွဲ၍ စနစ်တကျရှင်းလင်းသည်—နಿತ್ಯ (သတ္တဝါတို့၏ အစဉ်မပြတ် ပျက်စီးခြင်း), နိုင်မိတ္တိက (ဗြဟ္မာ၏ ကာလစက်ဝန်းနှင့် ဆက်နွယ်သော ကာလပိုင်းပျက်ကွက်ခြင်း), ပရာကృత (ကြီးမားသော ယုဂစက်ဝန်းအဆုံးတွင် စကြဝဠာ ပြန်လည်စုပ်ယူခြင်း), အာတျန္တိက (လွတ်မြောက်စေသော ဉာဏ်ဖြင့် အတ္တသည် ပရမတ္မန်၌ ပေါင်းစည်းသွားသော နောက်ဆုံးပျက်ကွက်ခြင်း)။ နိုင်မိတ္တိကအဆင့်များကို ကမ္ဘာဗေဒအရ ရှင်းပြရာတွင် မိုးခေါင်ရှည်ကြာခြင်း၊ နေရောင်ခြည် ၇ ချောင်းဖြင့် ရေများကို နေက စုပ်ယူခြင်း၊ နေ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန် ၇ မျိုး ပေါ်ထွန်းခြင်း၊ ကာလာဂ္နိ-ရုဒြအထိ တက်လှမ်းသော စကြဝဠာမီးလောင်မှု၊ အောက်လောကမှ ကောင်းကင်အထိ လောင်ကျွမ်းခြင်းနှင့် သတ္တဝါတို့၏ မြင့်မားသော လောကများသို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့နောက် မိုးရွာ၍ မီးငြိမ်း၊ လေတိုက်၍ တိမ်ကွဲ၊ ဟရိသည် တစ်ခုတည်းသော သမုဒ္ဒရာ၌ ရှေရှပေါ် အနားယူကာ ယောဂနိဒြာဝင်ပြီး ဗြဟ္မာအဖြစ် ပြန်လည်ဖန်ဆင်းသည်။ ပရာကృతပရလယကို စာံခ္ယပုံစံ အတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်မှုအဖြစ် တိတိကျကျ ဖော်ပြသည်—မြေ→ရေ→မီး→လေ→အာကာသ→အဟံကာရ→မဟတ်→ပရကృతိ; နောက်ဆုံးတွင် ပရကృతိနှင့် ပုရုသတို့ပါ အမည်နှင့် အမျိုးအစားကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံးသဘောတရား၌ လျော်ကန်စွာ ပျော်ဝင်သွားသည်။ အဆုံးတွင် အမြင့်ဆုံး၌ အယူအဆတည်ဆောက်မှုများ ရပ်စဲကြောင်း သဘောတရားဆန်စွာ ချုပ်ဆိုသည်။