Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ချန်ဒသ-အဓိကာရကို ဆက်လက်ဖော်ပြရာတွင် အဂ္နိဘုရားက «ဂါယတြီ» ကို ဝေဒမီတာ၏ အခြေခံမက်ထရစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ တစ်သံလုံး ဘီဇာပုံစံ၊ သံလုံး ၁၅ ပါ မန္တရပုံစံ၊ နှင့် ပရာဇာပတျယနှင့် ဆက်နွယ်သံလုံး ၈ ပါ ပုံစံတို့ဖြင့် ချဉ်းကပ်နိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဝေဒအသုံးအနှုန်းအလိုက် ဂါယတြီ၏ သံလုံးအတိုင်းအတာကွာခြားမှုကို ပြသည်—ယဇုစ်ဖော်မြူလာများတွင် ၆၊ သာမန်ချန့်များတွင် ၁၂၊ ဠိဂ်ဝေဒ ဗာစများတွင် ၁၈ ဖြစ်ပြီး သာမန်ပုံစံများသည် ၂ သံလုံးစီ တိုးချဲ့ရမည်ဟု စည်းကမ်းထားသည်။ နောက်ထပ် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများအရ ဠိခ်(ṛc) မီတာများတွင် «စတုတ္ထ» တိုးချဲ့မှု ထပ်မံခွင့်ပြုသည်၊ ပရာဇာပတျယသည် ၄ သံလုံးစီ တိုးချဲ့သည်၊ အခြားမီတာများသည် တစ်သံလုံးစီ တိုးသော်လည်း «အာတုရျယာ» သည် အစဉ်လိုက် ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်ရသည်။ အဂ္နိဘုရားက ဥုရှ္ဏိက်၊ အနုရှ္ဌုဗ်၊ ဝြဟတီ၊ ပင်္ကတီ၊ တြိရှ္ဌုဗ်၊ ဇဂတီ ဟူသော တိုးချဲ့မီတာအစဉ်ကို ဂါယတြီမှ ဆက်တိုက် ဖွင့်ထုတ်လာခြင်းဟု ဖော်ပြပြီး ဗြဟ္မဏသဘာဝရှိကြောင်း သန့်ရှင်းစေသည်။ အဆုံးတွင် «သုံးနှင့် သုံး» အုပ်စုခွဲနည်း၊ တစ်ယူနစ်ကို အာရျယာ ဟု ခေါ်ခြင်း၊ ဠိဂ်နှင့် ယဇုစ်အတွက် နည်းပညာအမည်များကို ၆၄ စကားလုံးကွက်အတွင်း ရေးသားရန် ညွှန်ကြားသည်။
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
အဂ္နိဘုရားသည် «Chandaḥ-sāra» ကို ဆက်လက်သင်ကြား၍ pāda (ခြေ/မီတာယူနစ်) ကို chandas ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ဟု သတ်မှတ်ကာ āpada-pūraṇa (မီတာပြည့်စုံခြင်း) ကို သာသနာရေးဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုဖြင့် ထိန်းညှိထားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ မီတာအမျိုးအစားအလိုက် စာလုံးပေါင်းထည့်သွင်းမှုကို ဒေဝတားနှင့် ချိတ်ဆက်ပြီး Gāyatrī—Vasus၊ Jagatī—Ādityas၊ Virāj—အရပ်ဒిశများ ဟု သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် တစ်ခြေမှ လေးခြေမီတာများ၊ သုံးခြေ အထူးကိစ္စများနှင့် စာလုံးရေပြောင်းလဲနိုင်မှု (၇ စာလုံး pāda အပါအဝင်) ကို ရှင်းလင်းသည်။ Nīvṛt၊ Nāgī၊ Vārāhī; Uṣṇik၊ Paroṣṇik၊ Anuṣṭubh; Mahāvṛhatī; Paṅkti-အမျိုးအစား Bhaṇḍila စသည့် မီတာနာမည်များနှင့် အခွဲများကို စုစည်းတင်ပြပြီး vṛhatī ကို ရှေ့/အလယ်/အပေါ် အနေအထားဖြင့် စီမံရေးသားနည်း၊ အရပ်အလိုက် ‘navakā’ ထည့်သွင်းနည်းတို့ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။ စာလုံးရေတွက်ခြင်းထက်ပို၍ မီတာကို ဒေဝတား၊ ဂီတသံ (ṣaḍja စတင်)၊ အသံအရောင် (varṇa) နှင့် gotra အမည်များတိုင်အောင် ကမ္ဘာဗေဒနှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် စာလုံးလျော့/ပို (avarāṭ/adhika) ကို ခွဲခြားစိစစ်ရန် စည်းကမ်းများနှင့် pāda နှင့် devatā အစဉ်အတိုင်း ဖတ်၍ မသေချာမှုကို ဖြေရှင်းနည်းကို ပေးကာ chandas ကို ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသည့် စည်းကမ်းတကျ သိပ္ပံအဖြစ် တည်ဆောက်သည်။
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ဤအধ্যာယတွင် အဂ္နိဘုရားသည် ချန္ဒသ္-ရှာစတြာကို စနစ်တကျတည်ဆောက်ကာ mātrā အရေအတွက်၊ သရအက္ခရာချန်လှပ်စည်းကမ်းများနှင့် gaṇa ပုံစံယုတ္တိတို့ဖြင့် မီတာ “jāti” များကို သတ်မှတ်သည်။ အစပိုင်းတွင် Utkr̥ti နှင့် ထွက်ပေါ်လာသော မီတာများကို အမျိုးအစားခွဲကာ (ဥပမာ Atyaṣṭi ကို Aṣṭi ဟုခေါ်သကဲ့သို့) ထုံးတမ်းအလိုက် အမည်တူညီမှုကို ရှင်းလင်းသည်။ ထို့နောက် laukika နှင့် ārṣa အမြင်များကို ခွဲခြား၍ ရိုးရာအသုံးအနှုန်းကို ဝေဒိကတိုင်းတာမှုနိယာမများနှင့် ချိတ်ဆက်ပြသည်။ ထို့ပြင် ပဒ (pāda) ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် gaṇa များကို အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် ဖော်ပြကာ mātrā အခြေပြု Āryā မိသားစုကို အထူးသဖြင့် ရှင်းလင်းသည်—သတ်မှတ် gaṇa များ၊ မကွဲ/ကွဲ pāda ကန့်သတ်ချက်များ၊ vipulā, capalā, mahācapalā ကဲ့သို့ အမျိုးအစားများနှင့် gīti/upagīti/udgīti စသည့် သီဆိုပုံဆိုင်ရာ အမည်များပါဝင်သည်။ ထို့နောက် Vaitālīya နှင့် gopucchandas ဆယ်မျိုးစနစ်ကို ဆက်လက်ဖော်ပြပြီး prācyavṛtti/udīcyavṛtti ဟူသော “vṛtti” နည်းလမ်းများနှင့် cāru-hāsinī, cāntikā, citrā, upacitrā စသည့် ပုံစံများကို ထည့်သွင်းသည်။ အဆုံးတွင် gu ကို guru တစ်လုံးအဖြစ် သတ်မှတ်သည့် မနီမိုနစ်/ကုဒ်နိယာမများဖြင့် မီတာများကို ထိန်းသိမ်းတွက်ချက်ပုံကို ပြသကာ ပုရာဏ၏ သာသနာတော်ဆက်သွယ်မှုနှင့် နည်းပညာတိကျမှု ပေါင်းစည်းမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
အဂ္နိဘုရားသည် ချန္ဒသ-ရှာစတြာ အစဉ်ကို ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ မီတာအမျိုးအစားများမှ မညီမညာမှုကို ခွဲခြားစိစစ်သည့် နည်းလမ်းများသို့ ရွှေ့ပြောင်းတင်ပြသည်။ vṛtta ကို sama (တပြင်လုံးညီ), ardha-sama (တစ်ဝက်ညီ), viṣama (မညီ) ဟူ၍ သုံးမျိုးသတ်မှတ်ကာ တစ်ဝက်များ၏ ကိုက်ညီ/မကိုက်ညီမှုဖြင့် ardha-sama ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြသည်။ ထို့နောက် အလျားအတိုင်းအတာ လွဲချော်မှုကို ချို့ယွင်း (viṣama), ပိုလွန် (ativṛtta), စံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီ (sāmānya) ဟူ၍ ခွဲကာ ‘glauca’ တိုင်းတာချက်နှင့် ‘vitānaka’ အပြင်အဆင်ကို မိတ်ဆက်သည်။ pāda အဆင့်တွင် အစပိုင်း vakra/ပြောင်းလဲမှုနှင့် စာလုံး ၄ လုံးမြောက်မှ pathyā အသုံးချခြင်း စသည့် စည်းကမ်းများကို ရှင်းလင်းပြီး Capalā, Yujasvan, Vipulā နှင့် အခွဲများ၊ Cakra-jāti၊ āpīḍa/pratyāpīḍa၊ mañjarī/lavaṇī၊ Amṛtadhārā၊ Saurabha နှင့် ဆက်စပ်မျိုးကွဲများကို gaṇa အစဉ်အလာအရ စာရင်းပြုသည်။ နောက်ဆုံးတွင် နောက်အခန်းတွင် ထပ်မံရှင်းမည့် မီတာများကို ကြိုတင်ညွှန်ပြကာ နည်းပညာဗိဒ္ယာကို ဓမ္မသဘောတရားအဖြစ် စနစ်တကျ ပြောင်းလဲတင်ပြသည့် ပူရာဏာပုံစံကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
အဂ္နိဘုရားသည် ဝသိဋ္ဌ ရှိသီအား ချန္ဒသ-ရှာစတြာကို ဆက်လက်သင်ကြား၍ ဗိသမ (မညီ) မီတာများမှ အර්ဓ-စမ (တစ်ဝက်ညီ) မီတာများ၏ ခွဲခြားသတ်မှတ်ချက်သို့ ကူးပြောင်းသည်။ အစတွင် Upacitraka, Sa-samānā, Bhojabhagā, Drūtamadhyā, Bhagāgathā, Unanā, Jayā စသည့် မီတာများကို စာရင်းပြုစုကာ ထို့နောက် gaṇa အစီအစဉ်များနှင့် အမည်ပေးထားသော လှုပ်ရှားသံလွင်ပုံစံများကို ဖော်ပြ၍ မီတာကို ခွဲခြားသိရှိရန် သို့မဟုတ် တည်ဆောက်ရန် နည်းလမ်းပေးသည်။ ထို့ပြင် ākhyānikā (ပုံပြင်ဆန်သော မီတာမုဒ်) နှင့် ၎င်း၏ viparīta (ပြန်လှန်) ပုံစံများကို ခွဲကာ Rajasā, Gogatha, Droṇa, Ketumatī, Jagāgatha, Tatajagāgatha စသည့် ဥပမာများနှင့် Dhariṇavallabhā, Aparākrama, Puṣpitā တို့ကဲ့သို့ အခြားအမည်များကိုလည်း ထည့်သွင်းသည်။ နိဂုံးတွင် samavṛtta (အက္ခရာညီ) တည်ဆောက်ပုံကို gaṇa အစီအစဉ်နှင့် mātrā ရေတွက်ခြင်း (nāga ယူနစ်) ဖြင့် တိတိကျကျ ပြသပြီး ပြန်လှန်ပုံစံ Khañjā ကိုပါ ဖော်ပြကာ ချန္ဒသဗေဒသည် စည်းကမ်းရှိသော စကားနှင့် ဓမ္မယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုက်ညီသည့် ပြန်လည်လုပ်ဆောင်နိုင်သော ရှာစတြာဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
အဂ္နိဘုရားသည် ardhasama မီတာများမှ samavṛtta (အက္ခရာအရေအတွက်တူ) မီတာများသို့ ကူးပြောင်း၍ yati (အနားယူချက်), viccheda (မီတာခွဲချက်) နှင့် အလယ်/အဆုံးနေရာရှိ gaṇa များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ကာ တူညီအက္ခရာဖွဲ့စည်းပုံကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအခန်းသည် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကတ်တလောက်တစ်ခုကဲ့သို့ vṛtta အမျိုးမျိုး၏ အမည်များကို gaṇa-အစဉ်များ၊ မှတ်မိလွယ်အုပ်စုများနှင့် တချို့နေရာချ/အမျိုးအစားခွဲခြားချက်များ (အထက်အုပ်စုများ၊ upajāti အမျိုးအစား) နှင့် ချိတ်ဆက်ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် Piṅgala ရိုးရာ၏ အဟောင်းသင်ကြားချက်များနှင့် စနစ်တကျခွဲခြားမှုများကို ရည်ညွှန်းကာ gāthā-prastāra နှင့် permutation/ဇယားတင် လောဂစ်ကို ဆိုလို၍ အဆုံးသတ်သည်။ စုစည်းအားဖြင့် အသံ-ပုံသဏ္ဍာန်၏ စည်းကမ်းရှိသိပ္ပံအဖြစ် ချန်ဒသ္သတ်တရားကို တင်ပြကာ gaṇa ပုံစံများကို ကျွမ်းကျင်ခြင်းဖြင့် ကဗျာနှင့် ရိုးရာပူဇော်ဝတ်ပြု စကားလုံးများကို တိကျစွာ ထိန်းသိမ်း၍ ဓမ္မဆက်ခံမှုနှင့် စာပေသန့်ရှင်းလှပမှုကို မြှင့်တင်စေသည်။
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
အဂ္နိဘုရားသည် «ပရஸ္တာရ» ကို စည်းကမ်းတကျ မီတာပုံစံများကို စာရင်းကောက်တွက်ရန် နည်းလမ်းအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ «ဂါထာ» ကို ကိုးကား၍ အစဉ်လိုက်ပုံစံများကို ဖန်တီးနှိုင်းယှဉ်ပုံကို ရှင်းပြသည်။ ဤအခန်းတွင် ချန္ဒသ-ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများဖြစ်သော «နဿ္ဋ» (အညွှန်းနံပါတ်မှ ပုံစံကို ပြန်လည်သတ်မှတ်ခြင်း) နှင့် «ဥဒ္ဒိဋ္ဌ» (ရှေ့တိုးစာရင်းကောက်ခြင်း) ကို မိတ်ဆက်ပြီး စုံ/မစုံ စည်းကမ်း၊ တစ်ဝက်ခွဲခြင်း အဆင့်များ၊ ရေတွက်မှု ပြင်ဆင်ချက်များကို ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် «မေရု-ပရஸ္တာရ» (ပက်စကယ်တန်းတူ အစီအရင်) နှင့် ချိတ်ဆက်ကာ «ချန္ဒသ၏ အနှစ်သာရ» ဟူ၍ နံပါတ်ကို နှစ်ဆလုပ်ပြီး တစ်လျော့ခြင်း၊ အဆင့်လိုက် တက်ဆင်းရေတွက်ခြင်း (adhvā/aṅgula ပုံရိပ်) ကို ဆိုသည်။ ဤပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို သာသနာတော်၏ စည်းကမ်းတရားအဖြစ် ဖော်ထုတ်ကာ မီတာဗေဒကို သင်္ချာဓမ္မအဖြစ် ပြောင်းလဲ၍ ရွတ်ဆိုမှု၏ တိကျသန့်ရှင်းမှုကို ထိန်းသိမ်းပြီး ခွင့်ပြုထားသော ပုံစံအားလုံးကို စနစ်တကျ သိမြင်နိုင်စေသည်။
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
ပရස්တာရ (prastāra) ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်အပြီး ခန္ဒသ်သင်ရိုးကို ဆက်လက်၍ အဂ္နိဘုရားသည် မန္တရ၊ မီတာနှင့် အာဏာပိုင်ဆက်ခံပို့ဆောင်မှု၏ အသံဗေဒအခြေခံဖြစ်သော Śikṣā ကို ရှင်းလင်းတော်မူသည်။ ဝဏ္ဏအရေအတွက် (varṇa-saṅkhyā) ကို ရေတွက်ဖော်ပြပြီး သရ (vowel) နှင့် ဗျဉ္ဇန (consonant) အုပ်စုများကို ခွဲခြားကာ anusvāra၊ visarga၊ ayogavāha စသည့် အထောက်အကူအသံများကိုပါ ထည့်သွင်းသည်။ ထို့နောက် အသံထွက်ပေါ်လာမှုကို အတွင်းဇီဝဗေဒ—စိတ်၊ အတွင်းမီး၊ အသက်လေ—နှင့် ချိတ်ဆက်ကာ အသံသည် အဓိပ္ပါယ်ရှိသော အုတ်တရန့်အဖြစ် ဘယ်လိုဖြစ်လာသည်ကို ပြသည်။ အက္ခရာများကို အလေးအနက် (accent)၊ ကြာချိန်၊ ထွက်ရာနေရာနှင့် အားထုတ်မှုအလိုက် ခွဲခြားပြီး ထွက်သံနေရာများ—ရင်ဘတ်၊ လည်ချောင်း၊ ခေါင်း၊ လျှာအမြစ်၊ သွား၊ နှာခေါင်း၊ နှုတ်ခမ်း၊ အာခေါင်—ကို စာရင်းပြုသည်။ မှားယွင်းအသံထွက်ခြင်းသည် ဝိညာဉ်ရေးထိခိုက်၍ ယဇ်ပူဇော်မှုမထိရောက်သော်လည်း မှန်ကန်သော သံညှိနှိုင်းမှုနှင့် ပြတ်သားသော အသံထွက်သည် မင်္ဂလာနှင့် မြှင့်တင်မှုဖြစ်ကြောင်း အထူးအလေးပေးသည်။ နိဂုံးတွင် udātta/anudātta/svarita၊ hrasva/dīrgha/pluta နှင့် aspṛṣṭa၊ īṣat-spṛṣṭa၊ spṛṣṭa ဟူသော အမျိုးအစားများကို တင်ပြကာ Śikṣā ကို ဘက္တိကျင့်စဉ်နှင့် သာသနာဗေဒသင်ယူမှုကို ကာကွယ်သော ဓမ္မနည်းပညာအဖြစ် တည်နေရာပေးသည်။