Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
အဂ္နိဘုရားသည် အလင်္ကာရ ဆွေးနွေးမှုမှ နာဋ္ယနည်းပညာသို့ ကူးပြောင်းကာ၊ ကိုယ်ခန္ဓာဖော်ပြမှု (aṅgakarma) ကို (၁) လှုပ်ရှားမှုအမျိုးအစားများနှင့် (၂) အင်္ဂါကြီး (aṅga) နှင့် အင်္ဂါငယ် (pratyaṅga) တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များမှ ပေါ်ထွန်းသည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး အစပြုထောက်ခံရပ်တည်ပုံကို အခြေခံထားသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် śṛṅgāra သဘောနှင့် ဆက်စပ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဖော်ပြပုံများ—līlā, vilāsa, vicchitti, vibhrama, kilakiñcita, moṭṭāyita, kuṭṭamita, vivvoka, lalita—ကို ရေတွက်ကာ kiñcid-vilāsa နှင့် kilakiñcita (ရယ်ခြင်း၊ ငိုခြင်း စသည့် အာရုံခံအချက်များ ပေါင်းစည်းမှု) တို့ကို ခွဲခြားရှင်းလင်းသည်။ ထို့ပြင် ခေါင်း၊ လက်၊ ရင်ဘတ်၊ ဘေးဖက်၊ တင်ပါး/ခါး၊ ခြေထောက်၊ ခြေဖဝါးတို့အလိုက် ကိုယ်ခန္ဓာဖော်ပြမှုကို ခွဲစိတ်ဖော်ပြပြီး အလိုအလျောက်ဖြစ်သော လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကြိုးပမ်း၍ ပြုလုပ်သော လှုပ်ရှားမှုကို ခွဲထားသည်။ နည်းပညာစာရင်းအဖြစ် ခေါင်းလှုပ်ရှားမှု ၁၃ မျိုး၊ မျက်ခုံး ၇ မျိုး၊ rasa နှင့် bhāva တို့နှင့် ဆက်စပ်သော မျက်မြင်/dṛṣṭi အမျိုးအစားများ (၃၆ ခွဲနှင့် ၈ ခွဲ)၊ မျက်လုံး/tārakā လုပ်ဆောင်ချက် ၉ မျိုး၊ နှာခေါင်း ၆ မျိုး၊ အသက်ရှူ ၉ မျိုးနှင့် မျက်နှာ/လည်ပင်း ချို့ယွင်းချက်များကို ရေတွက်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လက်မုဒြာကို တစ်လက်နှင့် နှစ်လက်ပေါင်း (နှစ်လက်ပေါင်း ၁၃ မျိုး—Añjali, Kapota, Karkaṭa, Svastika စသည်) ဟု ခွဲကာ Patāka, Tripatāka, Kartarīmukha စသည့် hasta များကို အမည်ပေး၍ စာမူကွဲပြားမှုကို မှတ်သားပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာ/ဝမ်းဗိုက်/ဘေးဖက်/ခြေထောက်/ခြေဖဝါး လှုပ်ရှားမှုခွဲခြားချက်များဖြင့် အကနှင့် ဇာတ်အတွက် သာသနာတော်အတွင်းရှိ śāstric vidyā အဖြစ် ကိုယ်ခန္ဓာအလှအပကို တိကျစွာ တင်ပြသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
ဤသို့ဖြင့် «အဂ္နိ မဟာပုရာဏ» တွင် အလင်္ကာရ (alaṅkāra) အတွင်း ရီတိ (rīti) ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသော သုံးရာလေးဆယ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံး၏။ ယခု သုံးရာလေးဆယ်မြောက် အခန်း—«အက (နೃತ्य) နှင့် ဆက်စပ်သရုပ်ဖော်မှုများတွင် ကိုယ်အင်္ဂါလုပ်ဆောင်ချက် (aṅga-karman) ရှင်းလင်းချက်» ကို စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်ကြားသည်—«သရုပ်ဖော်ရာတွင် လှုပ်ရှားမှုအမျိုးမျိုးနှင့် အင်္ဂါကြီး/အင်္ဂါငယ်တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာဖော်ပြမှု၏ အစပြုခြင်းဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ယူဆကြပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ပထမဦးဆုံး တည်ထားသော အထောက်အကူ (အစအနေအထား) ကို အခြေခံသည်»။
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
«Līlā» (ကစားကွက်ပျော်ရွှင်မှု)၊ «vilāsa» (လှပသိမ်မွေ့သော လှုပ်ရှားမှု)၊ «vicchitti» (ဆွဲဆောင်ဖွယ် မျိုးကွဲအလှ)၊ «vibhrama» (အလှပြ လှည့်ကွက်/ဟန်ဆောင်)၊ «kilakiñcita» (ချစ်ရေးတုန်လှုပ်သေးငယ်မှု)၊ «moṭṭāyita» (နူးညံ့စွာ ယိမ်းယိုင်/ကွေးညွှတ်သည့် လှုပ်ရှားမှု)၊ «kuṭṭamita» (ရှက်သွားသကဲ့သို့ မျက်နှာမူ/မနာလိုဟန်)၊ «vivvoka» (ဘေးဘက်မှ အဓိပ္ပါယ်ပါသော မျက်စောင်း) နှင့် «lalita» (သိမ်မွေ့လှပမှု) — ဤတို့သည် အနုမြူသော မိန်းမဆန်/ရသအလှအပ ဖော်ပြပုံများ ဖြစ်သည်။
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
«Vikṛta»၊ «krīḍita» နှင့် «keli» — ထိုသို့ဖြင့် အမှန်တကယ် ဆယ့်နှစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ «Līlā» တွင် ချစ်မြတ်နိုးသူတို့၏ အပြုအမူများကို အတုယူသရုပ်ဖော်ခြင်း ရှိပြီး ဖုံးကွယ်ထားသည့်ပုံစံဖြင့် အဆုံးသတ်ချိန်အထိ ဆက်လက်ပြုလုပ်သည်။
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
အသေးသေးလေးသော အမူအရာကစားမှုဖြင့် အနုစိတ်ကွဲပြားချက်များကို ဖော်ပြပေးခြင်းကို သဘောရည်နူးညံ့သော ပညာရှင်တို့က «kiñcid-vilāsa» ဟု အတည်ပြုကြသည်။ ရယ်သံ၊ ငိုသံ စသည့် အမူအရာများ ပေါင်းစပ်ရောနှောခြင်းကို «kilakiñcita» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
«ဗိကာရ» သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ ထင်ရှားသည့် အမူအရာပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ «lalita» ဟူသည်မှာ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှု (saukumārya) မှ ပေါ်ထွန်းလာသော အလှအပဖြစ်သည်။ အစဉ်လိုက်အားဖြင့် ခေါင်း၊ လက်၊ ရင်ဘတ်၊ ဘေးဖက်၊ ခါး/တင်ပါး၊ ခြေထောက်တို့တွင် သက်ဆိုင်သည်။
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
အင်္ဂ (အဓိကအင်္ဂါ) နှင့် ပရတျင်္ဂ (အင်္ဂါခွဲ) များကို—မျက်ခုံးလက်တံကဲ့သို့ (မျက်ခုံး၏ အမူအရာနှင့် ဆင်တူသော အစိတ်အပိုင်းများ) ကိုပါ—သိမြင်နိုင်သည်။ ထို့အတူ လက်ကို ချုံ့ခြင်းနှင့် လက်ကျခြင်းကိုလည်း သိမြင်နိုင်သည်။ အင်္ဂနှင့် ပရတျင်္ဂတို့၏ လှုပ်ရှားမှုသည် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော ကြိုးပမ်းမှုမရှိဘဲလည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
တစ်ခါတစ်ရံ တိုက်ရိုက်အသုံးချမှု မရှိဘဲ ဖြစ်တတ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ မျက်နှာမူ (ရှေ့တည့်တည့်) ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ဘေးဖက်သို့ ဖြစ်တတ်သည်။ ထို့အတူ အစပိုင်းလှုပ်ယမ်းမှု၊ အပြည့်အဝတုန်ခါမှု၊ လှုပ်ခါမှု၊ သို့မဟုတ် ပြင်းထန်စွာ လှုပ်ခါမှု အဖြစ်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
လှည့်ပတ်ပို့ဆောင်ခြင်း၊ လှုပ်ခါခြင်း၊ ပစ်ချခြင်း၊ ထို့နောက် စုစည်းခြင်း; ကွေးချုံ့ခြင်း၊ ပြန်လှည့်ခြင်း၊ မြှောက်တင်ခြင်း၊ နှင့် အောက်သို့ ချနှိမ့်ခြင်း—ဤတို့သည် လှုပ်ရှားမှု/ကိုင်တွယ်မှု၏ ပုံစံများဟု ဖော်ပြထားသည်။
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
«လလိတ» ကိုလည်း အမျိုးအစားတစ်ရပ်အဖြစ် သိမြင်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ခေါင်း၏ လှုပ်ရှားမှု/အနေအထားများကို ၁၃ မျိုးဟု သိရမည်။ မျက်ခုံး၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ၇ မျိုးဟု သိရပြီး «ပာတန» သည် မျက်ခုံးကြောင့် မျက်နှာကို ချုံ့ကာ မျက်ခုံးချုံ့မျက်နှာ (bhrūkuṭī-mukha) ဖြစ်စေသော အမျိုးအစားဖြစ်သည်။
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
အလှအပကို ခံယူသိမြင်ခြင်း (dṛṣṭi) သည် သုံးမျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပျော်ရွှင်မှု (rama) နှင့် ဆက်စပ်ခြင်း၊ တည်ငြိမ်သော အာရုံခံစားမှု (sthāyī) နှင့် ဆက်စပ်ခြင်း၊ ယာယီပြောင်းလဲသော အာရုံများ (sañcārī) နှင့် ဆက်စပ်ခြင်း၊ နှင့် အတားအဆီးအချက်များ (pratibandha) နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို rasa မှ ပေါ်ထွန်းလာသော ခွဲခြားချက် ၃၆ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ထိုအကြောင်းအရာတွင် ထပ်မံ၍ ၈ မျိုးလည်း ရှိသည်။
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
«တာရကာ» (tārakā) လုပ်ဆောင်မှုသည် ကိုးမျိုးရှိပြီး လှည့်ပတ်ခြင်းနှင့် လှုပ်ယမ်းရွေ့လျားခြင်း စသည့် နည်းလမ်းများ ပါဝင်သည်။ နှာခေါင်းလမ်းကြောင်းကို ခြောက်မျိုးဟု သိရမည်။ အသက်ရှူခြင်း (niśvāsa) ကိုလည်း ကိုးမျိုးဟု မှတ်ယူကြသည်။
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
နှုတ်ခမ်းနှင့် ဆက်နွယ်သော အပြစ်ကဲ့သို့သော ပုံပျက်ပန်းပျက်မှုများကို ၁၆ မျိုးဟု ဆိုကြသည်။ မေးစေ့၏ မမှန်ကန်မှုများသည် ၇ မျိုးရှိသည်။ «ကလုရှ» (အမဲစက်/မဲမှိုင်း) မှ စတင်သော ပါးစပ်/မျက်နှာ၏ ချို့ယွင်းချက်များသည် ၁၆ မျိုးရှိသည်။ လည်ပင်း၏ ချို့ယွင်းချက်များကို ၉ မျိုးဟု မှတ်မိထားကြသည်။
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
လက်ဟန်များ (hastas) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် နှစ်မျိုးဟု သင်ကြားကြသည်။ တစ်လက်တည်း (asaṃyuta) နှင့် လက်နှစ်ဖက်ပေါင်း (saṃyuta) ဖြစ်သည်။ ထိုအတွင်း Patāka, Tripatāka နှင့် Kartarīmukha တို့လည်း ပါဝင်သည်။
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
ထို့ပြင် (လက်နက်ပုံသဏ္ဌာန်များ၏) အမည်များမှာ အර්ဓစန္ဒ్ర-ဥတ္ကရာလ၊ သုကတုဏ္ဍ၊ ထို့အတူ သုဋ္ဌိ နှင့် သိခရ၊ ထို့ပြင် ကပိတ္ထ နှင့် ခေဋကာမုခ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
Sūcyāsya («အပ်ပါး») ဟုခေါ်သော ကိရိယာသည် ကြာဖူးပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး၊ ၎င်း၏ «ခေါင်း» (အပေါ်ပိုင်း) သည် သမင်ခေါင်းပုံစံဖြစ်သည်။ အမြစ်/အခြေခံပိုင်းသည် ကြာပန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၍၊ ထို့ပြင် လေးမျိုးခွဲ၍ «ပျားကဲ့သို့ လှည့်ဝိုင်း» သော အလှည့်များရှိသည်ဟု ဆိုသည်။
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
«(ဤအမည်များဟူသည်:) ဟံသာস্য (ဟင်္သာမျက်နှာ) နှင့် ဟံသပက္ခ (ဟင်္သာတောင်ပံ); ထို့အတူ စန္ဒံရှ (ညှပ်ကိရိယာကဲ့သို့) နှင့် မုကူလ (ဖူးကဲ့သို့); ထို့ပြင် ‘မစီမံထားသော’ နှင့် ‘စီမံထားသော’—ဟူသည်မှာ kha-ပုဒ်မူအရ ဖြစ်သည်။ ña-ပုဒ်မူတွင် ‘kāṅgūla–kāla–padma’ ဟုဖတ်ပြီး၊ အခြားတစ်မူတွင် ‘kāṃmūla–kāla–padma’ / ‘kāṅgūla–padma’ ဟုလည်း တွေ့ရသည်။ ဤဖတ်ပုံကွဲပြားမှုနှစ်မျိုးသည် မသင့်တော်ဟု ဆိုသည်။ ‘ပင့်ကူကဲ့သို့’ နှင့် ‘ကြေးရောင်ခေါင်းတင်’—ဤတို့သည် စုစုပေါင်း ၂၄ မျိုး ဖြစ်သည်။
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
လက်တစ်ဖက်ဟန်ပန်များ (asaṃyuta-hasta) ကို ဖော်ပြပြီးဖြစ်သည်။ လက်နှစ်ဖက်ပေါင်းဟန်ပန်များ (saṃyuta-hasta) သည် ၁၃ မျိုးရှိပြီး—Añjali, Kapota, Karkaṭa နှင့် ထို့အတူ Svastika တို့ ဖြစ်ကြသည်။
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
‘Kaṭaka’, ‘Vardhamāna’, ‘Asaṅga’, ‘Niṣadha’, ‘Dola’, ‘Puṣpa-puṭa’ နှင့် ‘Makara’—ဤတို့လည်း (အလှဆင်ပုံစံ/ဒီဇိုင်းမော်တီဖ်) အမျိုးအစားအမည်များအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
“ဆင်စွယ်”, “မီးတိုင်”, “တိုးပွားခြင်း” ဟူသော လက်မုဒ္ရာများနှင့် အခြားလက်ဟန်များကို ဖော်ပြထားသည်။ ရင်ဘတ်လှုပ်ရှားမှု (uraḥ) သည် ābhugna နှင့် nartana (အကကဲ့သို့ လှုပ်ရှားမှု) စသဖြင့် အမျိုး ၅ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုသည်။
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
နာဋကနှင့် အကတွင် လှုပ်ရှားမှုများကို ထုံးတမ်းအရ ဤသို့ ခွဲခြားသည်။ ဝမ်းဗိုက်အတွက်—(သုံးမျိုး) “ဖောင်းထွက်/ထင်ရှား”, “အလွန်ပိန်”, “အပိုင်းပိုင်းကွဲ” နှင့် “ပြည့်ဝ” (စံသတ်မှတ်အစု) ဟူ၍ ဆိုသည်။ ဘေးဖက် (flanks) အတွက် လုပ်ဆောင်ချက် ၅ မျိုး၊ ခြေထောက်အောက်ပိုင်း/ခြေတံ (shanks) အတွက်လည်း ၅ မျိုး၊ ခြေဖျားအတွက်မူ နာဋကနှင့် အကတွင် ခြေလှမ်းအလုပ်အကိုင် မျိုးစုံရှိသည်ဟု မှတ်သားထားသည်။
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.