Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
အလင်္ကာရ (ကဗျာဗေဒ) သင်ခန်းစာကို ဆက်လက်၍ အဂ္နိဘုရားသည် ရသသီအိုရီမှ rīti သို့ ပြောင်းကာ “စတိုင်” ကို ဝါက်-ဝိဒျာ (စကားပြောပညာ) ၏ တရားဝင်အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရှင်းပြသည်။ rīti ကို ဒေသ/အထည်အလိပ်ဆန်သော မုဒ် ၄ မျိုး—Pāñcālī, Gauḍī (Gauḍadeśīyā), Vaidarbhī, Lāṭī—ဟု ခွဲကာ အလင်္ကာရသိပ်သည်းမှု (upacāra), ဝါကျချိတ်ဆက်မှု (sandarbha), ဖွဲ့စည်းပုံချဲ့ထွင်မှု (vighraha) တို့ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် ကဗျာစတိုင်မှ နာṭယ-ဝṛtti သို့ လှည့်ကာ လုပ်ဆောင်ချက်အခြေပြု မုဒ် ၄ မျိုး—Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī—ကို ဖော်ပြ၍ kāvya သီအိုရီနှင့် nāṭya စည်းကမ်းကို ပေါင်းစည်းသည်။ Bhāratī သည် စကားအသုံးအနှုန်းကို ဦးစားပေး၍ သဘာဝကျသော ပြောဟန်ရှိပြီး Bharata ၏ အစဉ်အလာနှင့် ဆက်နွယ်ကြောင်း၊ ထို့ပြင် vīthī နှင့် prahasana ကဲ့သို့သော လက်ရာများနှင့် vīthī-aṅga စာရင်းတို့ကိုပါ အကျဉ်းချုပ်ပြသည်။ နောက်ဆုံး prahasana ကို ဟာသ farce အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး Ārabhaṭī ကို မာယာ၊ စစ်ပွဲ စသည့် အားပြင်းမြင်ကွင်းများနှင့် မြန်ဆန်သော စင်မြင့်လှုပ်ရှားမှုဖြင့် ထင်ရှားကြောင်း ပြသကာ ဓမ္မယဉ်ကျေးမှုအတွင်း အလှအပနည်းပညာသည် စည်းကမ်းရှိသော ဖော်ထုတ်မှုကို ထောက်ပံ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा
ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ ကဗျာအလင်္ကာရ (alaṅkāra) အခန်းကဏ္ဍအတွင်း «ရှೃင်္ဂာရ ရသမှ စ၍ ရသများကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခြင်း» ဟူသော အခန်း ၃၃၈ ပြီးဆုံး၏။ ထို့နောက် အခန်း ၃၃၉ «ရိတိ (ကဗျာစတိုင်) ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခြင်း» စတင်သည်။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်—«ဝါက်-ဝိဒျာ (စကားပညာ) ကို တရားဝင်ဖော်ထုတ်ရာ၌ ရိတိကို သင်ကြားကြသည်; ၎င်းသည် လေးမျိုး—ပာဉ္စာလီ, ဂေါဍဒေသီယာ (ဂေါဍီ), ဝိုင်ဒರ್ಭီ, နှင့် လာဋဇာ—ဟူ၍ ဖြစ်သည်»။
Verse 2
उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा
ပာဉ္စာလီ ရိတိသည် ဥပစာရ (အလင်္ကာရဆန်သော ပြောပုံပြောနည်း) ပါဝင်၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့ကာ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ တိုတောင်းကျစ်လစ်သည်။ ဂေါဍီယာ ရိတိသည် ဆက်စပ်ပုံများ မတည်ငြိမ်ဘဲ (ဝါကျချိတ်ဆက်မှု လျော့ရဲ) ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ရှည်လျားကျယ်ပြန့်သည်။
Verse 3
उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा
ဝိုင်ဒರ್ಭီ ရိတိသည် အလွန်အကျွံ ဥပစာရများဖြင့် မလွန်ကဲသကဲ့သို့ အလင်္ကာရကင်းမဲ့လည်း မဟုတ်; ၎င်း၏ စကားလုံးအထည်အလိပ် (ဆန္ဒರ್ಭ) သည် မလွန်ကဲစွာ နူးညံ့ခြင်းမရှိဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုတွင်လည်း ချိုးဖောက်ကွဲပြားသော ကြမ်းတမ်းမှုမှ လွတ်ကင်းသည်။
Verse 4
लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता
«လာဋီ» ရီတီသည် စကားပုံစံတည်ဆောက်မှု ပြတ်သား၍ ချိတ်ဆက်ကောင်းမွန်သည်။ အလွန်အကျွံ လှပဖျော်ဖြေသည့် အပြောအဆိုမဟုတ်။ အချို့နေရာများတွင် ပယ်ထားသော်လည်း upacāra ဟုခေါ်သော ရိုးရာအသုံးအနှုန်းများစွာဖြင့် လူအများက ထပ်မံဖော်ပြကြသည်။
Verse 5
क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता
အက်ခရာပြဇာတ်ပုံစံ (vṛtti) သည် လုပ်ဆောင်မှုနည်းလမ်းများတွင် မညီမျှကွဲပြားသဖြင့်၊ Bhāratī၊ Ārabhaṭī၊ Kauśikī၊ Sāttvatī ဟူသော ပုံစံလေးမျိုးအဖြစ် တည်ထောင်ထားသည်။
Verse 6
वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते
ဤ rīti ကို Bharata က တင်ပြသတ်မှတ်ခဲ့သဖြင့် «Bhāratī» ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းသည် စကားလုံးနှင့် အပြောအဆိုကို အဓိကထားပြီး၊ အများအားဖြင့် ယောက်ျားဇာတ်ကောင်များနှင့် ဆက်နွယ်ကာ၊ မိန်းမဇာတ်ကောင်များပါဝင်မှုကိုလည်း လက်ခံပြီး၊ သဘာဝဆန်သော/ပြည်သူသုံးစကားဖြင့် ပြောဆိုထားသည်။
Verse 7
चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश
Bhāratī တွင် အင်္ဂါလေးပါး (အစိတ်အပိုင်းလေးခု) ရှိသည်။ ထိုနည်းတူ Vīthī နှင့် Prahasana တို့လည်း ဖော်ပြထားသည်။ Nāṭaka နှင့် အခြားပြဇာတ်များတွင် prastāvanā (နိဒါန်း/ပရိုလော့ဂ်) ရှိပြီး၊ Vīthī တွင် အင်္ဂါ ၁၃ ပါး ရှိသည်။
Verse 8
उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा
ပထမကို «Udghātaka» ဟုခေါ်ပြီး၊ ဒုတိယကို «Lapita» ဟုခေါ်သည်။ ထို့ပြင် «Asatpralāpa» (အဓိပ္ပါယ်မညီသော အပြောအဆို), «Vākśreṇī» (ဆက်စပ်သော စကားစဉ်), «Nālikā» (တိုတိုမြန်မြန် ပြောဆိုမှု), နှင့် «Vipaṇana» (ဈေးကွက်ပုံစံ ဈေးညှိပြောဆိုမှု) ဟူ၍လည်း ရှိသည်။
Verse 9
व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्
«Vyāhāra» ကို «timat» ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး «chala» နှင့် «avaskandita» လည်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်သည်။ ka၊ ña၊ ṭa အက္ခရာအုပ်စုများအတွက် «vāgveṇī» ဟု ခေါ်၍ kha အတွက် «vyāhāra-trigata» ဟု ခေါ်သည်။ ထို့နောက် «gaṇḍa» နှင့် «mṛdava» လည်း ရှိပြီး ထိုသို့ဖြင့် ဆယ့်သုံးမြောက် အမည်စုကို ဖော်ပြထားသည်။
Verse 10
तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च
«Prahasana» သည် တာပသများနှင့် အလားတူသူများ ပါဝင်သည့် ဟာသပြဇာတ်တင်ဆက်မှုဖြစ်ပြီး ဟာသရယ်မောစေသော စကားပြောပုံစံဖြင့် လက္ခဏာရသည်။ «Ārabhaṭī» ဟုခေါ်သော အားပြင်းသရုပ်ဖော်ပုံစံသည် မာယာပြကွက်များ၊ မန္တရားလှည့်ကွက်များ၊ စစ်ပွဲအခန်းများ စသည့် မြင်ကွင်းများစွာ ပါဝင်ကြောင်း ဆိုထားပြီး လက်လှုပ်ရှားမှုမြန်ဆန်ခြင်းနှင့် စင်ပေါ်ပစ္စည်းများကို မြှောက်တင်/ကိုင်တွယ်ခြင်းတို့လည်း ပါဝင်သည်။
Frequently Asked Questions
The chapter differentiates four rītis by measurable stylistic traits—ornament density (upacāra), coherence of linkage (sandarbha), and compact vs expansive phrasing (vighraha)—and then maps dramatic performance into four vṛttis (Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī).
By disciplining speech and representation—how emotion, action, and ornament are expressed—rīti and vṛtti cultivate sāttvika clarity, ethical communication, and refined attention, supporting dharma in society while aligning artistry with inner purification.