Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ အလင်္ကာရ (ကဗျာဗေဒ) အခန်းကဏ္ဍအတွင်း «နာဋက (ပြဇာတ်) ရှင်းလင်းဖော်ပြခြင်း» ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အခန်း ၃၃၇ ပြီးဆုံး၏။ ယခု «Śṛṅgāra မှ စသော ရသ (rasa) များ ရှင်းလင်းဖော်ပြခြင်း» ဟူသော အခန်း ၃၃၈ စတင်၏။ အဂ္နိ မိန့်တော်မူသည်— «မပျက်မယွင်းသော အက္ခရာ၊ အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်၊ အနန္တ၊ မမွေးဖွား၊ အလုံးစုံပြန့်နှံ့သော အရှင်—ဝေဒာန္တများ၌ တစ်ပါးတည်းဟု ဆိုကြသည့် စိတ်သိမြင်မှု (caitanya)၊ အလင်း၊ အီශ්ဝရ»။

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

ထိုအရှင်၏ အာနန္ဒ (ပျော်ရွှင်မြတ်) သည် သဘာဝတရားအဖြစ် တည်ရှိ၏။ တခါတရံ၌ ထိုအာနန္ဒသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသည်။ ထိုထင်ရှားမှုကို «ရသ» (rasa) ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ ၎င်းသည် စိတ်သိမြင်မှု (caitanya) ၏ အံ့ဩဖွယ်တောက်ပမှုမှ ပေါက်ဖွားသော အရသာဖြစ်သည်။

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

ထို ပရကృతိ/မူလသဘောတရား၏ ပထမဆုံး ပြောင်းလဲမှုကို «အဟင်ကာရ» (ငါ-ပြုလုပ်သူ) ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထိုမှ «အဘိမာန» ဟူသော ကိုယ်တိုင်ဟု ခံယူမှု ပေါ်လာပြီး၊ ထိုအတွင်း၌ လောကသုံးပါး အလုံးစုံသည် ပေါ်ထွန်းသော ကမ္ဘာအဖြစ် စုစည်းထားသည်။

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

«အဘိမာန» မှ ပေါ်လာသော «ရတိ» (ချစ်မြတ်နိုးမှု/ကာမရသ) သည် အာဟာရပြည့်ဝ၍ အပြည့်အဝ ကြီးထွားလာသောအခါ၊ ယာယီစိတ်ခံစားမှုများ စသည့် အထွေထွေပါဝင်မှုနှင့် တွဲဖက်လျှင် «ရှೃင်္ဂာရ» (Erotic Sentiment) ဟု သီဆိုကြသည်။

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

၎င်း၏ ခွဲခြားပုံစံများသည် လိုသလို များစွာရှိပြီး—ရယ်မောခြင်း (ဟာသ) စသည့် အခြားရသများကဲ့သို့—တစ်ခုချင်းစီတွင် ကိုယ်ပိုင် သတ်မှတ်လက္ခဏာ ရှိသည်။ ထိုလက္ခဏာများသည် ကိုယ်၏ စိတ်အခြေအနေ စသည့် အထူးအခြေအနေများမှ ပေါ်ထွက်ကာ ထူးခြားသော အသံထွက်အော်ဟစ်မှုများဖြင့် ထင်ရှားလာသည်။

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

စတ္တဝ စသည့် ဂုဏ်များ၏ ဆက်တိုက်စဉ်ဆက်မှ ပရမအတ္တမန် (အမြင့်ဆုံး အတ္တ) အပေါ် အခြေခံသော ရသအခြေအနေများ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ «ရာဂ» (အာသီသ/ကာမစိတ်) မှ «ရှೃင်္ဂာရ» ရသ ပေါ်လာပြီး၊ «တိုင်က္ရှ္ဏျ» (ထက်မြက်မှု/ပြင်းထန်မှု) မှ «ရောဒြ» ရသ ဖြစ်ပေါ်သည်။

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

«ဝီရ» (သူရဲကောင်းရသ) သည် «အဝဋ္ဌမ္ဘ» (ကိုယ်အားကိုယ်ကိုး ယုံကြည်မှု) မှ ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ «ဝီဘတ္ဆ» (ရွံရှာရသ) သည် «သင်္ကိုစ» (ရွံ့ရှားခြင်း/ဆုတ်ခွာခြင်း) ကို အခြေခံသည်ဟု ဆိုကြသည်။ «ဟာသ» (ရယ်မောရသ) သည် «ရှೃင်္ဂာရ» မှ ထွက်ပေါ်လာသည်ဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ «ကရုဏ» (ကရုဏာရသ) သည် «ရောဒြ» (ဒေါသ) မှ ပေါ်လာသည်။

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

ဝီရ (သူရဲကောင်း) ရသမှ အဒ္ဘုတ (အံ့ဩဖွယ်) ရသ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဝီဘတ္ဆ (ရွံရှာဖွယ်) ရသမှ ဘယာနက (ကြောက်မက်ဖွယ်) ရသ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ထို့ပြင် သೃင်္ဂါရ (ချစ်မြတ်နိုး), ဟာသျ (ဟာသ), ကရုဏာ (ကရုဏာ), ရောဒြ (ဒေါသ), ဝီရ (သူရဲကောင်း) နှင့် ဘယာနက (ကြောက်မက်) တို့ကိုလည်း အဓိက ရသများဟု ဆိုသည်။

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

၎င်းတို့၏ သဘာဝအရ ရသ လေးပါးကို အထူးသဖြင့် အသိအမှတ်ပြုကြသည်—ဝီဘတ္ဆ (ရွံရှာ), အဒ္ဘုတ (အံ့ဩ), နှင့် ရှာန္တ (ငြိမ်းချမ်း) ဟု ခေါ်သော ရသများ (ထုံးတမ်းအရ အခြားတစ်ပါးလည်း ပါဝင်သည်)။ လက္ရှ္မီ (တင့်တယ်မှု) သည် စွန့်လွှတ်ပေးကမ်းမှု မရှိလျှင် မတောက်ပသကဲ့သို့၊ ရသမရှိသော စကား/ကဗျာသည်လည်း မတောက်ပဘဲ အရသာမဲ့ ဖြစ်သွားသည်။

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

ကဗျာ၏ အဆုံးမရှိသော လောက၌ ကဗျာဆရာတစ်ဦးတည်းသည် ပရဇာပတိ (ဖန်ဆင်းရှင်) ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ စကြဝဠာသည် သူ့အမြင်၌ မည်သို့ နှစ်သက်ဖွယ် ပေါ်လာသနည်း၊ ထိုအတိုင်းပင် ဤကဗျာလောကသည် ပုံဖော်ပြောင်းလဲ သွားလေသည်။

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

ကဗျာဆရာသည် ကဗျာတွင် သೃင်္ဂါရ (ချစ်မြတ်နိုးမှု) စိတ်ရသဖြင့် ပြည့်ဝနေပါက ကဗျာအတွင်းရှိ လောကတစ်ခုလုံးသည် ရသဖြင့် ပြည့်နှက်လာသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကဗျာဆရာသည် ဝီတရာဂ (ကိလေသာကင်း) ဖြစ်လျှင် ထိုကဗျာလောကသည် ထင်ရှားစွာ ရသမဲ့—အရသာမရှိ ဖြစ်သွားသည်။

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

ဘဟာဝ (ခံစားချက်) မပါသော ရသ မရှိသကဲ့သို့၊ ရသကင်းသော ဘဟာဝ လည်း မရှိ။ ဘဟာဝ များသည် ဤအကြောင်းအရာများအားဖြင့် ရသများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ ရသများသည်လည်း ဘဟာဝ များအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ထင်ပေါ်ခံစားရသည်ဟု ဆိုကြသည်။

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

ရတိ (rati—ချစ်ခြင်း/ပျော်ရွှင်မှု) မှစ၍ တည်မြဲသော စိတ်ခံစားမှု (sthāyin) ၈ မျိုးရှိသည်။ စတမ္ဘ (stambha—အံ့မော၍တုန့်ဆိုင်းခြင်း) မှစသော ယာယီပြောင်းလဲသော အခြေအနေများ (vyabhicārin) လည်းရှိသည်။ စိတ်သည် အဆင်ပြေသည့်အခါ ပျော်ရွှင်မှုကို ခံစားသိမြင်ခြင်းကို ရတိ ဟုခေါ်သည်။

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

ဟರ್ಷ (harsa—ဝမ်းမြောက်ခြင်း) စသည့်အကြောင်းများကြောင့် စိတ်၏ ဖွင့်လှစ်ကျယ်ပြန့်လာခြင်းကို ဟာသ (hāsa—ရယ်မောခြင်း) ဟုခေါ်သည်။ ထူးဆန်းသောအရာတို့ကို မြင်တွေ့ခြင်းစသဖြင့် စိတ်ထဲတွင် ရှုပ်ထွေးလှုပ်ရှားခြင်းကို ဘယ (bhaya—ကြောက်ရွံ့ခြင်း) ဟုဆိုသည်။

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

jugupsā (ရွံရှာခြင်း) သည် အရာဝတ္ထုတို့အပေါ် ရွံမုန်းခြင်းဖြစ်သည်။ nindā (အပြစ်တင်ခြင်း) သည် ကံမကောင်းမှုကို ဆောင်လာသူတို့အပေါ် ညှိုးနွမ်းစွာ ရှုတ်ချခြင်းဖြစ်သည်။ vismaya (အံ့ဩခြင်း) သည် ထူးကဲသော အဓိပ္ပါယ် သို့မဟုတ် အရာကို မြင်တွေ့သိမြင်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ပြီး စိတ်၏ ကျယ်ပြန့်ခြင်းဖြစ်သည်။

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

စတမ္ဘ (stambha—အံ့မော၍တုန့်ဆိုင်းခြင်း) မှစသော အခြေအနေ ၈ မျိုးသည် ဂုဏ် (guṇa) သုံးပါး—sattva, rajas, tamas—မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ စတမ္ဘ ဆိုသည်မှာ လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်မှု တားဆီးပိတ်ဆို့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကြောက်ရွံ့မှု၊ စွဲလမ်းမှု (rāga) စသည့်အရာများနှင့် တွဲဖက်နေသည်။

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

sveda (ချွေး) သည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ရေဓာတ်ဖြစ်ပြီး အတွင်းစိတ်လှုပ်ရှားမှုမှ ဖြစ်ပေါ်ကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု၊ rāga (စွဲလမ်း/အာရုံစိုက်မှု) စသည့်အရာများနှင့် တွဲဖက်နေသည်။ ထို့ပြင် harṣa (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) စသည့်ခံစားချက်များကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာတွင် အားတက်သက်သာမှု ဖြစ်ပေါ်၍ အတွင်းမှ pūlaka (အမွှေးထောင်/ကြက်သီးထခြင်း) တက်လာသည်။

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ဆက်စပ်သော ခံစားချက်များကြောင့် စကားပြောရာတွင် တားဆီးသကဲ့သို့ သို့မဟုတ် တုန့်တုန့်တားတား ဖြစ်လာခြင်းကို သိမြင်ကြသည်။ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဆင်တူသော အခြေအနေများကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့် ပြောင်းလဲခြင်းကိုလည်း သိကြသည်။ ထို့ပြင် ဝမ်းနည်းခြင်း၊ ချစ်မြတ်နိုးရာကို ဆုံးရှုံးခြင်း စသည့်အရာများကြောင့် စိတ်မတည်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

ဒေါသကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော အားမာန်နှင့် ထက်မြက်သော သတိနိုးကြားမှုတို့ဖြင့် လက္ခဏာပြပြီး မကောင်းသော သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်သော အခြေအနေများအတွင်း၌ပင် မလျော့မနည်း ဆက်လက်တည်တံ့ကာ လူ့ဘဝ၏ ရည်မှန်းချက်များ (puruṣārtha) ကို ပြီးမြောက်စေရန် ရည်ရွယ်သော အားထုတ်မှုကို «ဥတ္စာဟ» (utsāha) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

«ဝေပထု» (vepathu) ဟူသည် စိတ်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းကျပ်ခြင်း သို့မဟုတ် တုန်ခါသကဲ့သို့ ကန့်ကွက်တင်းမာခြင်းဟု ဖော်ပြကြသည်။ ထို့အပြင် စိတ်ညစ်ညူးခြင်း စသည့်အခြေအနေများမှ မွေးဖွားသော အရောင်ပြောင်းလဲမှုသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အလင်းရောင်နှင့် အသားအရေ (ကာန္တိ) ပျက်ပြားသွားသော မမှန်ကန်သည့် ပြောင်းလဲမှုဖြစ်သည်။

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

လူသိများသော «အရှရု» (aśru) ဟူသည် ဝမ်းနည်းမှု၊ ပျော်ရွှင်မှု စသည့်အရာများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မျက်စိရေ၊ အနက်အားဖြင့် မျက်ရည်ဖြစ်သည်။ «ပရလယ» (pralaya) ဟူသည် အစာရှောင်ခြင်း စသည့်အကြောင်းရင်းများကြောင့် အာရုံခံအင်္ဂါများ အလုပ်ရပ်သကဲ့သို့ ကျဆင်းသွားခြင်း (မူးလဲခြင်း) ဖြစ်သည်။

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

ဝိရာဂျ (vairāgya) ကဲ့သို့ စိတ်ကင်းလွတ်ခြင်းမှ စတင်သော စိတ်ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို «နိရ္ဝေဒ» (nirveda) ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် စိတ်ညှဉ်းပန်းမှု စသည့်အကြောင်းများမှ မွေးဖွားသော «သာဒ» (sāda) ဟူသော အခြေအနေသည် ကိုယ်ခန္ဓာတစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့သော ကိုယ်လက်နွမ်းနယ်မှု «ဂ္လာနိ» (glāni) အဖြစ် ပေါ်လွင်သည်။

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

သံသယ၊ မလိုလားအပ်သောအရာ ရောက်လာမည်ဟု စိတ်ကူးခြင်းနှင့် မကောင်းသဘောဖြင့် ခန့်မှန်းခြင်းတို့သည် အသူယာ (asūyā) နှင့် မတ်ဆရာ (matsara) ဟူသော မနာလိုမှုနှင့် မနာလိုယှဉ်ပြိုင်မှု ဖြစ်သည်။ မဒ (mada) ဟူသည်မှာ အရက်နှင့် ထိုသို့သော အရာများကို သုံးစွဲခြင်းကြောင့် စိတ်မောဟာရောင့်ရဲ၍ မျက်နှာမူမသိ ဖြစ်သည့် စိတ်မူးဝေခြင်း ဖြစ်သည်။

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

ရှရမ (śrama) ဟူသည်မှာ လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်မှု အလွန်အကျွံကြောင့် အတွင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်ခန္ဓာပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အာလသျမ် (ālasyam) ဟူသည်မှာ စိတ်၏ လုပ်ဆောင်မှုကို မနှစ်သက်ခြင်း—ချစ်ရေး (śṛṅgāra) နှင့် ဆက်စပ်သော လုပ်ရပ်များ စသည့် အရာများကို မလုပ်ချင်ခြင်း—ဟု ဆိုကြသည်။

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

ကြောက်ရွံ့မှု၊ တွယ်တာမှု (rāga) စသည့် အရာများ ပေါ်လာသောအခါ စိတ်ညစ်ငယ်ခြင်း (dainya) ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထို့ပြင် စိတ်ဓာတ်တည်ငြိမ်မှု (sattva) မှ လျော့ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ရာ အကြောင်းအရာကို ထပ်ခါတလဲလဲ စွဲလမ်းစဉ်းစားခြင်း၊ လုပ်သင့်သည့်အရာနှင့် လုပ်ရန်နည်းလမ်းကို မမြင်မသိ ဖြစ်ခြင်း—ဤအရာကို မောဟ (moha) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

စမృతိ (smṛti) ဟူသည်မှာ ယခင်က တွေ့ကြုံခံစားခဲ့သော အရာဝတ္ထုကို ပြန်လည်ထင်ဟပ်သတိရခြင်း ဖြစ်သည်။ မတိ (mati) ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပါယ်ကို သေချာခွဲခြားဖမ်းဆုပ်နိုင်သော နားလည်မှုဖြစ်၍ တတ္တဝ-ဉာဏ (tattva-jñāna) သို့ ဦးတည်စေသည်။

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

သင်္ကိုစ (saṅkoca) ဟူသည်မှာ အရှက်ကွဲခြင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း စသည့် အကြောင်းများကြောင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အထူးသဖြင့် ကျဉ်းကျပ်၍ နောက်ဆုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စပလတာ (capalatā) ဟူသည်မှာ မတည်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဟရ္ရှ (harṣa) ဟူသည်မှာ စိတ်၏ ကြည်နူးဝမ်းမြောက်မှု ဖြစ်သည်။

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

ပိုင်ဆိုင်ခံရသကဲ့သို့ ဖမ်းဆီးခံရခြင်း၊ ဆန့်ကျင်တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အလွန်အကျွံ အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်စွမ်းရည်များ ချို့ယွင်းခြင်းနှင့်—လုပ်ဆောင်ရမည့်အခါ—အစပြုနိုင်စွမ်းနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု ပျက်ယွင်းခြင်းတို့ကို «jaḍatā» (စိတ်မထက်မြက်မှု/မူးဝေမှု) ဟု ခေါ်သော အခြေအနေဟု ဖော်ပြသည်။

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

လိုချင်သည့်အရာကို ရရှိခြင်းမှ အကျိုးအမြတ် စုဆောင်းမှု ပေါ်လာသည်။ စည်းစိမ်ချမ်းသာမှ အဆင့်အတန်း မြင့်တက်မှု ပေါ်လာသည်။ တည်ကြည်ခိုင်မာမှုမှ မာန်မာန ပေါ်လာသည်။ မာန်မာနမှ အခြားသူများကို မထီမဲ့မြင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်တိုင်သာလွန်ကြောင်း ထင်မြင်ခြင်း ပေါ်လာသည်။

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

ကံကြမ္မာစသည့်အကြောင်းကြောင့် လိုချင်သောအရာ၌ အတားအဆီး ဖြစ်လာသောအခါ «viṣāda» (စိတ်ညစ်ညူး/စိတ်ပျက်ခြင်း) ပေါ်လာသည်။ «autsukya» (မတည်ငြိမ်သော တောင့်တမှု) သည် လိုချင်သည့်အရာ မရသေးသည့်အခါ ဆန္ဒကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မငြိမ်မသက် အခြေအနေ ဖြစ်သည်။

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

စိတ်နှင့် အာရုံခံအင်္ဂါတို့၏ မူးဝေတုံ့တင်းမှု၊ «apasmāra» (အကြောတက်/ဝက်ရူးပြန်)၊ မလှုပ်မယှက် တင်းကျပ်နေခြင်း၊ စစ်ပွဲတွင် အနှောင့်အယှက် စသည့်အကြောင်းကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ထပ်ခါထပ်ခါ ရွံရှာခြင်း၊ နှင့် စိတ်ကို အံ့ဩစေသော မသိမသာ ရှုပ်ထွေးမှုတို့—ဤအရာများကို အခြေအနေ/လက္ခဏာများဟု မှတ်သားထားသည်။

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

မငြိမ်မသက်သော ဒေါသ (မပြေငြိမ်းသေးခြင်း)၊ အမနာမခံခြင်း (amārṣa)၊ ရုတ်တရက် သတိနိုးကြားခြင်း၊ နှင့် အသိစိတ် ထွန်းတောက်လာခြင်း (အတွင်းလှုပ်ရှားမှု) တို့သည် လှည့်ဖျားဖုံးကွယ်မှု (dissimulation) ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဖုံးကွယ်ထားခြင်းကို ကိုယ်ဟန်အမူအရာနှင့် အပြင်ပန်းဖော်ပြချက်များမှ ခန့်မှန်းသိနိုင်သည်။

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

ဒေါသမှ ကြမ်းတမ်းမှု—ပြင်းထန်သောစကားနှင့် အပြစ်ဒဏ်ပေးသောထိုးနှက်မှုတို့ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ပညာရှိတို့သည် ထိုမှ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကို သိမြင်ကြသည်။ ထိုမှပင် ခန့်မှန်းခြင်းနှင့် စိုးရိမ်လွန်ကဲသော အတွေးအခေါ်တို့လည်း ဖြစ်လာပြီး၊ စိတ်နှင့် ကိုယ်ကို ထိခိုက်နှောင့်ယှက်သော ရောဂါလည်း ပေါ်ပေါက်သည်။

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

အထိန်းအကွပ်မဲ့ မညီမညာပြောဆိုခြင်းမှ စတင်သော အရူးအမူး (ဥန္မာဒ) သည် ကာမ (လိုချင်တပ်မက်မှု) စသည့်အရာများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ သို့သော် အမြင့်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှု (śama) သည် တတ္တဝ-ဇ္ဉာန (အမှန်တရားသိမြင်မှု) နှင့် ဆက်စပ်သော လေ့ကျင့်မှုများဖြင့် စိတ်၏ အညစ်အကြေးကို သန့်စင်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

ကဗျာနှင့် ဆက်စပ်သော စာတမ်းများတွင် ကဗျာဆရာတို့သည် bhāva (စိတ်ခံစားမှုအခြေ) နှင့် rasa (ရသ) ကို မဖြစ်မနေ အသုံးချရသည်။ အကြောင်းမှာ ထိုစာတမ်းအတွင်း၌ rati (ချစ်ခြင်း) စသည့် စိတ်အခြေအနေများကို မည်သည့်နည်းလမ်းဖြင့်မဆို ထင်ရှားအောင် ဖော်ထုတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

Vibhāva ဟု ခေါ်သည်မှာ အမျိုးအစား နှစ်မျိုးရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်—ālambana (အခြေခံထောက်တိုင်) နှင့် uddīpana (လှုံ့ဆော်ထောက်တိုင်)။ rati (ချစ်ခြင်း) မှ စတင်သော စိတ်ခံစားမှုအစုအဝေးသည် ၎င်း၏ သင့်လျော်သော အခြေခံတည်ရာ (အာရုံခံရသူ သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထု) ကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာသည်။

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

၎င်းကို ālambana-vibhāva (အခြေခံထောက်တိုင်ဖြစ်သော သတ်မှတ်ကိန်း) ဟု ခေါ်ပြီး nāyaka (သူရဲကောင်း) စသည့်အရာများမှ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ထို့ပြင် nāyaka ကို dhīrodātta, dhīroddhata နှင့် dhīralalita ဟူ၍လည်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ကြသည်။

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

ထို့ကြောင့် နာယက (nāyaka) ကို ရိုးရာအရ အမျိုးအစားများအဖြစ် သတ်မှတ်မှတ်မိကြသည်—(၁) dhīra-praśānta (တည်ငြိမ်၍ စိတ်ငြိမ်း), (၂) anukūla (သဘောကောင်း၍ လိုက်လျော), (၃) dakṣiṇa (ယဉ်ကျေး၍ လိမ္မာသိမ္မာ), (၄) śaṭha (လှည့်ကွက်ကောင်းသော), (၅) dhṛṣṭa (ရဲရင့်တင်းမာ)—ဤတို့ကို နာဋကသဘင် စံနစ်အရ ဖော်ပြထားသည်။

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

śṛṅgāra (ချစ်မြတ်နိုးရသ) တွင် pīṭhamarda၊ viṭa နှင့် vidūṣaka ဟူသော သုံးဦးသည် နာယက၏ narma-sachiva (ကစားကွက်ဟာသဖြင့် ကူညီသူ) များဖြစ်၍ အနုနာယက (အောက်ခံအဖော်) အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

ဇာတ်ခုံအမျိုးအစားများမှာ—pīṭhamarda (နာယက၏ အနီးကပ်အဖော်/အပေါ်မူတည်သူ), sambalaka (စားနပ်ရိက္ခာနှင့် ပစ္စည်းပံ့ပိုးသူ), śrīmān (ချမ်းသာသော လူကြီးမင်း), ထိုမြို့ပြပုံစံမှ ပေါက်ဖွားသော viṭa, vidūṣaka (ဟာသသရုပ်ဆောင်), vaihāsika (ဟာသပြက်လုံးသရုပ်) တို့ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် nāyaka နှင့် nāyikā တို့၏ အမျိုးအစား ရှစ်မျိုးလည်း ရှိသည်။

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

Kauśika သဘောတရားပညာရှင်များက ‘ကိုယ်ပိုင်ဇနီး’ (svakīyā), ‘သူတစ်ပါး၏ဇနီး’ (parakīyā), ‘ပြန်လည်လက်ထပ်သောမိန်းမ’ (punarbhū), ‘အများသုံးမိန်းမ’ (sāmānyā), ‘punarbhū မဟုတ်သူ’ (na punarbhū) စသည်တို့ကဲ့သို့ ခွဲခြားမှုများကို နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် များစွာ ဖော်ပြကြသည်။

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

ထိုအရာများကို uddīpana-vibhāva ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမျိုးမျိုးသော သင်္ကာရ (အထင်အမြင်နှင့် အလေ့အကျင့်) များဖြင့် တည်ထောင်ထားသော အကြောင်းအရာများဖြစ်ပြီး ālambana-vibhāva (အခြေခံထောက်တိုင်) များနှင့် ဆက်စပ်ရာတွင် bhāva (စိတ်ခံစားမှု) ကို မီးထိုးကာ တိုးပွားစေသည်။

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

အနုပညာ ၆၄ မျိုးသည် နှစ်မျိုးခွဲရသည်—လက်တွေ့လုပ်ငန်းလက်ရာများ (ကမ္မန်) မှစသောအမျိုးနှင့် သီချင်း၊တေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေးအနုပညာများ (ဂီတိကာ စသည်) မှစသောအမျိုး။ ထိုအနက် «ကူဟက» (လှည့်ကွက်/မောဟအလှည့်) သည် အများအားဖြင့် ရယ်မောဖျော်ဖြေရန် အသုံးတည့်သည်ဟု မှတ်သားထားသည်။

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

နိုးကြား၍ သန့်စင်ပြုပြင်ထားသော bhāva များအားဖြင့် ālambana-vibhāva ကို ပေါ်လွင်စေသည်—စိတ်၊ စကား၊ ဉာဏ်နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာတို့ကို ထိရောက်စေပြီး—မှတ်မိခြင်း၊ ဖုံးကွယ်ခြင်း၊ မနှစ်သက်ခြင်းနှင့် ကြိုးပမ်းခြင်းတို့ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိစွာ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

ရေးဖွဲ့မှု၏ အစဦးတည်းကို ပညာရှိတို့က «အနုဘာဝ»—ပေါ်လွင်သော အကျိုးသက်ရောက်မှုဟု မှတ်သားကြသည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာ၌လည်း ၎င်းကို အတွေ့အကြုံဖြင့် ခံစားရပြီး၊ အမှန်တကယ် ပေါ်ပေါက်လာကာ၊ ထိုသဘောအတိုင်း ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည်။

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

စိတ်လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်မှုက အများဆုံးဖြစ်နေသော အခြေအနေကို စိတ်၏ «အာရမ္ဘ» (ārambha) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် နှစ်မျိုး—ပုရుష (ယောကျာ်း) နှင့် စ္တ్రీ (မိန်းမ)—ရှိပြီး လက်တွေ့တွင်လည်း ထိုသဘောအတိုင်း သိရှိကြသည်။

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

အလှ (śobhā)၊ လှုပ်ရှားသက်သာသော အလှကစား (vilāsa)၊ ချိုမြိန်မှု (mādhurya)၊ တည်ငြိမ်ခိုင်မာမှု (sthairya)၊ နက်ရှိုင်းမှု (gāmbhīrya)၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အလှ (lalita)၊ ရက်ရောသဘော (audārya) နှင့် တေဇော—တောက်ပသော အင်အား/ဩဇာ (tejas) တို့သည် ရှစ်ပါးဖြစ်ပြီး pauruṣa (ပုရుషဂုဏ်) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

နိမ့်သူကို ပြစ်တင်ခြင်း၊ အထက်မြတ်သူနှင့် ယှဉ်ပြိုင်လိုခြင်း၊ သတ္တိဗီရိယနှင့် ကျွမ်းကျင်မှုစသည့် အကြောင်းရင်းများ—ဤတို့သည် စိတ်သဘောတရားအဖြစ် ရှိလာသော် အပြောအဆို၌ အလှဆင်အဖြစ် ထင်ရှားကာ၊ အလှတန်ဆာဆင်ထားသော အိမ်ကဲ့သို့ လှပမြင်ရသည်။

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

ဘားဝ (အတွင်းခံစားချက်ဖော်ပြမှု)၊ ဟာဝ (ချစ်ရေးအမူအရာ)၊ ဟေလာ (ကစားကွက်သဘော အလှည့်အပြောင်း)၊ ရှိုဘာ (အလှ)၊ ကာန္တိ (တောက်ပရောင်ခြည်)၊ ဒီပ္တိ (တောက်လက်ထွန်းလင်းမှု)၊ မာဓုရျ (ချိုမြိန်မှု)၊ ရှော်ရျ (ဗလဝီရ)၊ ပရာဂလ္ဘျ (ယုံကြည်သတ္တိရှိသော ရဲရင့်မှု) နှင့် ဥဒါရတာ (မြင့်မြတ်သဘော) တို့ကို သတ်မှတ်လက္ခဏာရည်ညွှန်းသော ဂုဏ်ရည်များဟု ဆိုသည်။

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

မိန်းမတို့အတွက် တည်ငြိမ်မှုနှင့် ဂంభီရမှုကို ဤနေရာ၌ ဗိဘာဝ (အကြောင်းပြုသတ်မှတ်ချက်) ဆယ့်နှစ်ပါးအနက် ထည့်သွင်းကြေညာထားသည်။ ထိုမှ ဘားဝ (အာရုံခံစားမှုအခြေအနေ) ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ ၎င်း၏ ကစားလှုပ်ရှားသဘော ပေါ်လွင်မှုကို ဝိလာသ ဟု ခေါ်ကာ၊ ကော့ကက်တီသဘော ဖော်ပြမှုကို ဟာဝ ဟု ခေါ်သည်။ ဘားဝသည် အနည်းငယ်သာ ဖြစ်နိုင်ပြီး ပျော်ရွှင်မှုမှလည်း မွေးဖွားနိုင်သည်။

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

စကား၏ ယုတ္တိ (သင့်တော်စွာ စီမံညှိနှိုင်းခြင်း) ကို ‘ဝါဂါရမ္ဘ’ (စကားစတင်ခြင်း) ဟု ခေါ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ဆယ့်နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုအနက် အဘားသဏ (မပြောခြင်း)၊ အာလာပ (ပေါ့ပေါ့ပါးပါး စကားပြောခြင်း)၊ ပရလာပ (အနှောင့်အယှက်ဖြစ်သော အဓိပ္ပါယ်မတည် စကား) နှင့် ဘဟုဝစန (စကားများများပြောခြင်း) တို့ ပါဝင်သည်။

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘ဝိလာပ’ သည် ဝမ်းနည်းမှုကို ဖော်ပြသော စကားဖြစ်သည်။ ‘အနုလာပ’ သည် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံလာပ’ သည် ပြောဆိုချက်နှင့် ပြန်လည်ဖြေကြားချက် ပါဝင်သော ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု ဖြစ်သည်။ ‘အပလာပ’ သည် အခြားသဘောဖြင့် ပြောခြင်း—ဆိုလိုသည်မှာ ဆန့်ကျင်သို့မဟုတ် ရှောင်လွှဲသော စကားဖြစ်သည်။

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

«ဝါတ္တာ-ပရယာဏ» (ထွက်ခွာသွားခြင်းအကြောင်း ဇာတ်ကြောင်း), «စန္ဒေသ» (သတင်းစာ/စာတမ်း), «နိရ္ဒေသ» (တိုက်ရိုက်ညွှန်ကြားချက်), «ပရတိပာဒန» (စနစ်တကျ ရှင်းလင်းတင်ပြခြင်း), «တတ္တဝဒေသ» (အမှန်တရား၏ သဘောတရားကို သင်ကြားခြင်း), «အတိဒေသ» (နှိုင်းယှဉ်၍ ချဲ့ထွင်ညွှန်ကြားခြင်း), «အပဒေသ» (ဥပမာ/အကြောင်းပြကာ သတိပေးခြင်း), နှင့် «အည-ဝဏ္ဏန» (အခြားအရာကို ဖော်ပြခြင်း)—ဤတို့သည် တင်ပြပုံစံများဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

«ဥပဒေသ» (သင်ကြားညွှန်ပြခြင်း), «သိက္ခာ-ဝါက်» (သင်ခန်းစာဆန်သော စကား), «ဗျာဇောက္တိ» (အလွှာဖုံး၍ ပြောသော စကား), နှင့် «ဗျပဒေသက» (အညွှန်းသဘောဖြင့် အမည်တပ်ဖော်ပြခြင်း)—ဤစကားပြောလုပ်ငန်းကို နားလည်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ မှန်ကန်သော ဉာဏ်စတင်ပေါက်ဖွားစေသော နည်းလမ်းဟု လက်ခံကြသည်။ ၎င်း၏ ခွဲခြားချက် သုံးမျိုးမှာ «ရိတိ» (စတိုင်), «ဝြတ္တိ» (အသုံးအနှုန်း/ဒစ်ရှင်), နှင့် «ပရဝြတ္တိ» (အသုံးချရာ ဘာသာရပ်/အခြေအနေ) ဟူ၍ ဆိုကြသည်။