Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ အလင်္ကာရ (ကဗျာဗေဒ) အခန်းကဏ္ဍတွင် “ကဗျာနှင့် ဆက်စပ်ပုံစံများ၏ လက္ခဏာသတ်မှတ်ချက်များ” ဟူသော အခန်း (အဓျာယ) ၃၃၆ ပြီးဆုံးသည်။ (စာသားမှတ်ချက်—“juṣṭam iti”: ja နှင့် ṭa အက္ခရာ)။ ယခု အဓျာယ ၃၃၇ “ဒရာမာ/နာṭက အကြောင်းရှင်းလင်းချက်” စတင်သည်။ အဂ္နိက မိန့်ကြားသည်—ဒရာမာအမျိုးအစားများကို Nāṭaka, Prakaraṇa, Ḍima, Īhāmṛga ဟူ၍ သိမှတ်ရမည်၊ ထို့ပြင် Samavakāra နှင့် Prahasana လည်း ရှိသည်။

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

ထို့ပြင် ဒရာမာပုံစံများမှာ Vyāyoga၊ Bhāṇa၊ Vīthī၊ Aṅka၊ Troṭaka တို့ဖြစ်ပြီး၊ ထို့အတူ Nāṭikā၊ Saṭṭaka၊ Śilpaka၊ Karṇā၊ Eka နှင့် Durmallikā တို့လည်း ရှိသည်။

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

Prasthāna၊ Bhāṇikā၊ Bhāṇī၊ Goṣṭhī၊ Hallīśaka၊ Kāvyā၊ Śrī-gadita၊ Nāṭya-rāsaka နှင့် Rāsaka တို့သည် စာပေ/ဒရာမာရေးဖွဲ့မှု၏ အသိအမှတ်ပြု ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

‘Ullāpyaka’ နှင့် ‘Preṅkṣaṇa’ တို့ကို ထည့်ပါက စုစုပေါင်း ၂၇ မျိုး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် lakṣaṇā (အညွှန်း/ဒုတိယအဓိပ္ပါယ်) ၏ လမ်းကြောင်းမှာ နှစ်မျိုးရှိသည်—အထွေထွေ (sāmānya) နှင့် အထူး (viśeṣa) ဖြစ်သည်။

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

“သာမန်” (sāmānya) သည် အကြောင်းအရာအားလုံးတွင် သက်ဆိုင်နိုင်သည်။ “ကျန်ရစ်” (śeṣa) ကို လိုအပ်သလို တစ်နေရာရာတွင် အသုံးချရသည်။ ထို့ပြင် ပူရဝရင်္ဂ (pūrvaraṅga) အစီအစဉ်ပြီးဆုံးသည့်အခါ နေရာနှင့် အချိန် နှစ်ပါးကိုလည်း သတ်မှတ်ရမည်။

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

ရသ (rasa)၊ ဘာဝ (bhāva)၊ ဝိဘာဝ (vibhāva) နှင့် အနုဘာဝ (anubhāva) တို့အပြင် အဘိနယ (abhinaya) သရုပ်ဖော်နည်းများ၊ အင်္က (aṅka) အခန်း၊ နှင့် သီတိ (sthiti) ဇာတ်လမ်းတိုးတက်မှုတို့—ဤအရာအားလုံးသည် နေရာတိုင်းတွင် ပျံ့နှံ့သက်ဆိုင်သဖြင့် “သာမန်” ဟု ခေါ်သည်။

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

“အထူး” (viśeṣa) ကို အခွင့်အရေးပေါ်လာသည့်အခါ ပြောရမည်၊ “သာမန်” ကို အရင်ပြောသည်။ နာဋ္ယ (nāṭya) သည် ဘဝ၏ ရည်မှန်းချက်သုံးပါး (dharma, artha, kāma) ကို ပြည့်စုံစေသော နည်းလမ်းဟု ဆိုကြပြီး “ကရဏ” (karaṇa) ဟု ခေါ်သော သရုပ်ဆောင်ယူနစ်လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

၎င်း၏ လုပ်ဆောင်ရမည့်နည်းလမ်း (itikartavyatā) သည် စည်းကမ်းအတိုင်း ဆောင်ရွက်ရသော ပူရဝရင်္ဂ (pūrvaraṅga) ဖြစ်သည်။ ပူရဝရင်္ဂတွင် နန္ဒီမုခ (nāndīmukha) မင်္ဂလာအစိတ်အပိုင်းများနှင့် အင်္ဂ (aṅga) သုံးဆယ့်နှစ်ပါး ပါဝင်သည်။

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

အစမှာ နတ်ဘုရားတို့အား နမಸ್ಕာရ (အလေးပြု) ကိုလည်းကောင်း၊ ဆရာဂုရုတို့၏ ချီးမွမ်းသီချင်းကိုလည်းကောင်း၊ နွား၊ ဗြာဟ္မဏ၊ မင်းနှင့် အခြားသူတို့အတွက် အာရှီဝါဒ (ကောင်းချီး) စသည့်အရာ들을 သီဆို/ဆိုကြရသည်။

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

ရုပ်က (ပြဇာတ်) များတွင် နန္ဒီ၏ အဆုံး၌ စူတ្រនာရ (Sūtradhāra) ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြရမည်။ ထို့နောက် ပရိုလိုဂ်တွင် ဆရာစဉ်ဆက်အစဉ်အလာ၊ မျိုးရိုးဂုဏ်ပြုခြင်းနှင့် ကဗျာဆရာ၏ ပုရုෂ (စွမ်းရည်/ဂုဏ်) ကို ဖော်ညွှန်းရမည်။

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

ကဗျာ/စာပေ၏ အစိတ်အပိုင်း ငါးပါးကို—အထူးသဖြင့် sambandha (ဆက်နွယ်မှု) နှင့် artha (အဓိပ္ပါယ်) ကို—နတ်တီ (မင်းသမီး) ကဖြစ်စေ၊ ဝိဒူသက (ဟာသပုဂ္ဂိုလ်) ကဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ပါရိပါရ္ရှွိက (အနီးကပ်အထောက်အကူဇာတ်ကောင်) ကဖြစ်စေ ဖော်ပြသင့်သည်။

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

စူတ្រនာရနှင့်အတူ သူတို့သည် အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးစကားပြောရာတွင် မိမိဇာတ်ရည်ရွယ်ချက်မှ ပေါ်ထွက်လာသော ထင်ရှားသည့် စကားလုံးများနှင့် အကြောင်းအရာနှင့်ကိုက်ညီသည့် ထိုးဖောက်သဘော အကြားဝင်စကားများကို ထည့်သွင်းကာ ပြောဆိုကြသည်။

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

ပညာရှိတို့သည် “အာမုခ” ကို “ပရစတာဝနာ” (အစပြုမိတ်ဆက်) ဟုလည်း သိမှတ်ရမည်။ ထို့အပြင် pravṛttaka, kathodghāta နှင့် prayogātiśaya ဟူသော အဖွင့်နည်းလမ်းများလည်း ရှိသည်။

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

အာမုခ (ပရိုလိုဂ်) သည် သုံးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းသည် bīja (ဇာတ်ကြောင်း၏ မျိုးစေ့) နှင့် aṃśeṣa (ကျန်ရှိသော အစိတ်အပိုင်း) တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လှုပ်ရှားစတင်နေသော အချိန်အဆင့်ကို အခြေခံကာ ဇာတ်ကြောင်း၏ ချည်ကို ကိုင်ထားသော စာရေးသူသည် ထိုနေရာတွင် ဖော်ပြရမည်။

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

အရင်အကြောင်းအရာကို အခြေခံ၍ ဇာတ်ကောင်တစ်ဦး ဝင်ရောက်ခြင်း (praveśa) ကို pravṛttaka ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် Sūtradhāra ၏ စကားဖြစ်၍ စာကြောင်း၏ ရည်ရွယ်သည့် အဓိပ္ပါယ်ကိုသာ ဖော်ပြသော အပိုင်းဖြစ်သည်။

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

အကြောင်းအရာ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းတစ်ခုကို ကိုင်ယူပြီး ဇာတ်ကောင် ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုအရာကို kathodghāta (ဇာတ်ကြောင်းဖွင့်ခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ပြဇာတ်တင်ဆက်မှုအတွင်း Sūtradhāra က လက်တွေ့တင်ဆက်ပုံနှင့် စင်မြင့်စီမံမှုကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသော အပိုင်းကို prayoga (တင်ဆက်အကောင်အထည်ဖော်မှု) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

ထို့နောက် ဇာတ်ကောင်သည် ဝင်ရောက်သင့်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုအရာသည် စင်မြင့်တင်ဆက်မှု၏ ထူးချွန်မှုဖြစ်သည်။ itivṛtta (ဇာတ်ကြောင်း/ပုံပြင်အစဉ်) ကို ပြဇာတ်နှင့် အခြားသဘင်အလုပ်များ၏ ကိုယ်ခန္ဓာတည်းဟု ဆိုကြသည်။

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

၎င်း၏ ခွဲခြားမှုနှစ်မျိုးကို ရိုးရာအရ ‘siddha’ နှင့် ‘utprekṣita’ ဟု မှတ်သားထားကြသည်။ ‘siddha’ သည် āgama (အစဉ်အလာ) တွင် တွေ့မြင်ရသောအရာဖြစ်ပြီး ‘utprekṣita’ သည် ကဗျာဆရာ၏ စိတ်ကူးယဉ်ဖြင့် ဖန်တီးထားသော (sṛṣṭa) အရာဖြစ်သည်။

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

ဇာတ်ကြောင်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအင်္ဂါရပ်ငါးပါး (arthaprakṛti) ကို အစဉ်လိုက်ဆိုသော် vīja (မျိုးစေ့), vindu (အချက်/စက်), patākā (အပိုင်းဇာတ်/အလံ), prakarī (အသေးစားအပိုင်း), နှင့် kārya (လုပ်ဆောင်ချက်/အကျိုးရလဒ်) တို့ဖြစ်သည်။ ထို့နှင့် ကိုက်ညီစွာ အစဉ်လိုက် တိုးတက်သည့် ဒရာမာလှုပ်ရှားမှုငါးမျိုး (ceṣṭā) လည်း ရှိသည်။

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

အစပြုခြင်းနှင့် ဆက်လက်ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်း၊ ရရှိအောင်မြင်ခြင်း၊ စိတ်ထားမှန်ကန်သော ကောင်းမြတ်သဘော (သဒ္ဓဘာဝ) နှင့် အကျိုးရလဒ်ကို မလွဲမသွေ ရရှိခြင်း—ဤတို့သည် အောင်မြင်မှုနှင့် ဆက်စပ်သော ငါးပါးသော ပေါင်းစည်းမှု ဖြစ်သည် (ငါးမြောက်သည် အကျိုးနှင့် ချိတ်ဆက်ခြင်း)။

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

အစဉ်လိုက်အတိုင်း ဇာတ်ကွက်ဆက်စပ်ချက် (sandhi) များမှာ ငါးပါးတည်းရှိသည်—မုခ (ဖွင့်ပွဲ), ပရတိမုခ (ပြန်ဖွင့်/တန်ပြန်ဖွင့်), ဂರ್ಭ (ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု), ဝိမရှ (စဉ်းစားပြောင်းလဲရာ/အလှည့်အပြောင်း), နှင့် နိရဝဟဏ (ဖြေရှင်းပြီးဆုံးခြင်း)။

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

အနည်းငယ်သာ ဖော်ညွှန်းထားသော်လည်း နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ပျံ့နှံ့သွားပြီး အဆုံးတွင် အကျိုး (ဖလ) သို့ ရောက်စေသော အရာကို ကဗျာ၏ “ဗီဇ” (bīja) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

ကဗျာတွင် အဓိပ္ပါယ်မျိုးစုံနှင့် ရသ (rasa) မျိုးစုံကို ပေါက်ဖွားစေနိုင်သော “ဗီဇ” (bīja) သည် ပထမဦးဆုံး ပေါ်ထွန်းလာပြီး စာတမ်း၏ ကိုယ်ထည်နှင့် ဆက်စပ်နေသော အပိုင်းကို “မုခ” (mukha) ဟူသော ဖွင့်ပွဲဟု ကြေညာသည်။

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

ရေးဖွဲ့မှုသည် ရည်ရွယ်သည့် အဓိပ္ပါယ်ကို ထင်ရှားစေသင့်သည်။ ဇာတ်ကြောင်းသည် မပြတ်မလပ် မလျော့ပါးစေရ။ အသုံးအနှုန်း၏ အသုံးချမှုက ရသမြောက်သော ခံစားမှု (ရာဂ) ကို ရစေသင့်သည်။ ထို့ပြင် လျှို့ဝှက်ကိစ္စများကိုလည်း သေချာစွာ ဖုံးကွယ်ထားရမည်။

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

«အံ့ဩဖွယ်» ဟုကျော်ကြားပြီး အလင်းအားလုံးကို ထွန်းညှိပေးသော အလင်းဖြစ်သကဲ့သို့—ကဗျာလည်း ထိုနည်းတူပင်။ ၎င်း၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ မပြည့်စုံလျှင် ကဗျာသည် မထူးချွန်သကဲ့သို့၊ ကိုယ်အင်္ဂါချို့တဲ့သော လူသည်လည်း မထူးချွန်။

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

နေရာနှင့် အချိန် မပါဘဲ မည်သည့် အတိတ်ဖြစ်ရပ်ဇာတ်ကြောင်း (itivṛtta) မဆို မတိုးတက်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းဖော်ပြရမည့် စည်းကမ်းတည်ငြိမ်မှုကြောင့် ထိုလိုအပ်ချက်ကို «pada» ဟု ခေါ်သည်။

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

ဒေသများအနက် Bhārata-varṣa သည် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်၏။ အချိန်အစဉ်အလာ၌လည်း Kṛta ယုဂမှ စတင်သော ယုဂသုံးပါးသည် အထူးမြတ်၏။ ထိုနှစ်ပါးမှ ခွဲ၍ သက်ရှိများအတွက် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ဒုက္ခ၏ ပေါ်ထွန်းမှုသည် တခါတရံသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ပြင် sarga သဘောတရားအတွင်း၌ ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ဆက်စပ်အကြောင်းအရာများကို ဆွေးနွေးခြင်းသည် အပြစ်တင်စရာ မဟုတ်။