Adhyaya 345

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं

ဤသို့ အဂ္နိမဟာပုရာဏ၌ “စကားနှင့် အဓိပ္ပါယ်ဆိုင်ရာ အလင်္ကာရများကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခြင်း” ဟူသော အခန်း ၃၄၄ ပြီးဆုံး၏။ ယခု “ကဗျာ၏ ဂုဏ်ရည်များကို စိစစ်ခြင်း” ဟူသော အခန်း ၃၄၅ စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်—အလင်္ကာရဖြင့် အလှဆင်ထားသော်လည်း ဂုဏ်ရည်မရှိသော ကဗျာသည် နှစ်သက်ဖွယ် မဖြစ်နိုင်; သဘာဝအလှရှိသော မိန်းမတို့အတွက် လည်ဆွဲသည် အလှမဟုတ်ဘဲ အလေးချိန်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့။

Verse 2

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः

တိုက်ရိုက်ဖော်ပြသော အရာ (vācyā) ကိုယ်တိုင်ကို ဂုဏ် (guṇa) သို့မဟုတ် ချို့ယွင်းချက် (doṣa) ဟု မဆိုသင့်; အမှန်မှာ ၎င်းသည် ရသအာရုံဖြစ်စေသော အကျိုးသက်ရောက်မှု (bhāva) အဖြစ် ဖြစ်လာသည်။ śleṣa စသည့် ဂုဏ်ရည်များနှင့် gūḍārtha (အဓိပ္ပါယ်မရှင်း/ဖုံးကွယ်) စသည့် ချို့ယွင်းချက်များကို သီးခြားခွဲခြားသတ်မှတ်ရမည်။

Verse 3

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा

ကဗျာ၌ ဂုဏ်ရည်များကြောင့် “chāyā” (သန့်ရှင်းသိမ်မွေ့သော ကဗျာအော်ရာ) ကြီးမားစွာ ပေါ်ထွန်းလာစေသော ကဗျာဆရာ၏ ဖန်တီးမှုတွင် ထို chāyā သည် နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု သိရသည်—အထွေထွေ (sāmānya) နှင့် အထူး (vaiśeṣika) ဟူ၍။

Verse 4

सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा

အားလုံးအတွက် အများသုံးဖြစ်လာသော အရာကို “sāmānya” (အထွေထွေ/သဘောတရားတူ) ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် စကား (śabda) ကိုသာ သက်ဆိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အဓိပ္ပါယ် (artha) ကိုသာ သက်ဆိုင်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်မျိုးလုံးကို တပြိုင်နက် သက်ဆိုင်သော်လည်းကောင်း—အထွေထွေသည် သုံးမျိုးဖြစ်သည်။

Verse 5

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता

ကဗျာသည် စကားလုံးများကို အခြေခံသည်။ ကဗျာ၏ “ကိုယ်ခန္ဓာ” ဟူသည် ၎င်းတည်ရာ အခြေခံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ဂုဏ်ရည်များမှာ śleṣa (တင်းကျပ်ထက်မြက်သော စကားအသုံး/နှစ်နက်အဓိပ္ပါယ်), လှပသိမ်မွေ့မှု, နက်ရှိုင်းမှု, နူးညံ့သိမ်မွေ့မှု, နှင့် ဂုဏ်သိက္ခာကြီးမြတ်မှု (udāratā) တို့ဖြစ်သည်။

Verse 6

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते

“သစ္စာတရား” နှင့် “နိရုတ္တိအရ သင့်လျော်မှု (အရင်းအမြစ်နာမဝိသေသ)” ဟူ၍ စကားလုံး၏ ဂုဏ်ရည်များသည် ခုနစ်မျိုးရှိသည်။ စကားလုံးများကို တင်းကျပ်စွာ ချိတ်ဆက်ညှိနှိုင်းထားသော အစီအစဉ်ကို “śleṣa” (ပုန်/စကားလုံးကစားခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 7

गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं

“lālitya” (ကဗျာသံလွင်ချိုမြိန်မှု) ဟု မကြေညာသင့်သည်မှာ—ဂုဏ (guṇa)၊ အစားထိုးခြင်း စသည်တို့ကို မလုပ်မီကတည်းက အခြားစကားလုံးနှင့် ချိတ်ဆက်ပြီးသား အက္ခရာ/အသံတစ်လုံးကို sandhi ဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းစေသောနေရာ ဖြစ်သည်။

Verse 8

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां

ထူးခြားသော လက္ခဏာများနှင့် ထင်ရှားသော အညွှန်းအချက်များကို ဖော်ပြ၍ ရေးသား/သတ်မှတ်နိုင်သော အပြောအဆိုကို “uttāna-śabda” (တန်းတန်းတောက်တောက် စကား) ဟု ခေါ်သည်။ ယဉ်ကျေးသော ပညာရှင်များက “gāmbhīrya” (အနက်ရှိုင်းမှု) ဟူသည်မှာ ထိုအဓိပ္ပါယ်တူကိုပင် အခြားစကားလုံးများဖြင့် မျက်နှာဖုံးသဘော၊ အလွှာလိုက် အညွှန်းဖြင့် ဖော်ပြခြင်းဟု ဆိုကြသည်။

Verse 9

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः

စကားသုံးနှုန်း၏ ထူးချွန်မှုမှာ ကြမ်းတမ်းမဟုတ်သော အသံအက္ခရာများ အများစုဖြစ်ခြင်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှု (sukumāratā) နှင့် တန်းတန်းတောက်တောက် စကားလုံးများ၏ လှပမှု—ချီးမွမ်းထိုက်သော အထူးပြုစကားလုံးများ (သင့်လျော်သော ဥပနာမ) ဖြင့် အလှဆင်ထားခြင်း—တို့တွင် တည်ရှိသည်။

Verse 10

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं

သင်သည် “ojas” ကိုယ်တိုင်ဖြစ်၍ အပြည့်အဝ အမြဲတည်ရှိသည်။ ဤ ojas သည် ကဗျာပဒ်များ စသည်တို့၏ အသက်ဖြစ်သည်။ ဘြဟ္မာမှ စ၍ မြက်တစ်ရွက်အဆုံးတိုင်အောင် ယောက်ျားသတ္တိ (pauruṣa) သည် ojas ဟူသော တစ်ခုတည်းသော အင်အားပေါ်တွင် တည်နေသည်။

Verse 11

उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते

မည်သည့်အရာမဆို၊ စကားလုံးကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသည့်အခါတင်ပင် ထိုအရာ၌ ထူးချွန်မြင့်မားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အဓိပ္ပါယ်ကို «ဂုဏ်» (guṇa) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 12

माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति

ချိုမြိန်မှု (mādhurya)၊ စနစ်တကျဖွဲ့စည်းထားသော အပြောအဆို (sambidhāna)၊ နူးညံ့မှု (komalatā)၊ မြင့်မြတ်ကျယ်ဝန်းမှု (udāratā)၊ အရွယ်ရင့်သည့် ဂုဏ်ရောင် (prauḍhi) နှင့် အချိန်ကာလနှင့် ကိုက်ညီမှု (sāmāyikatva) — ဤခြောက်မျိုးကို ကဗျာဆန်သော ထူးချွန်မှု၏ အဓိက ခွဲခြားချက်များဟု ဖော်ပြသည်။

Verse 13

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये

ဒေါသနှင့် မနာလိုမှု (krodha–īrṣyā)၊ ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော အပြင်ပန်းအမူအရာ၊ အမူအရာ၏ နက်ရှိုင်းမှု၊ အတွင်းစိတ်ချိုမြိန်မှု၊ မယိမ်းမယိုင် တည်ကြည်ခိုင်မာမှု၊ နှင့် သေချာသပ်ရပ်သော ပြင်ဆင်မှု—ဤတို့သည် ရည်မှန်းသည့် အောင်မြင်မှုကို ပြည့်စုံစေရန် အထောက်အကူပစ္စည်း (parikara) ဖြစ်သည်။

Verse 14

यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा

ခက်ထန်မှုစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်ပြီး ထင်ရှားသည့် ဖွဲ့စည်းပုံကိုပင် ဖယ်ရှားထားသဖြင့် “နူးညံ့မှု” သာ ထင်ဟပ်ပေါ်လွင်နေသော စတိုင်/စီမံကိန်းကို «ကိုမလတာ» (komalatā) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 15

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं

အထွေထွေညွှန်ပြချက်များကို အသုံးပြုသည့် လမ်းကြောင်းအတွင်း၌ပင် လက္ခဏာကို သတိပြုမိနိုင်ရာကို «လက္ခဏ» (lakṣaṇa) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ၎င်းသည် ဂုဏ် (guṇa) ၏ မြင့်မြတ်ကျယ်ဝန်းမှု (udāratva) နှင့် အတွင်းရည်ရွယ်ချက် (āśaya) ၏ အလွန်သန့်စင်လှပမှု (ati-sauṣṭhava) ကို ဖော်ညွှန်းသည်။

Verse 16

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता

ရည်ရွယ်ထားသော အဓိပ္ပါယ်ကို မျက်နှာမူ၍ စကားတင်ပြမှုကို တည်ထောင်ကာ အဆုံးတိုင်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်စေသော၊ အကြောင်းရင်း (hetu) ကို အတွင်း၌ ထည့်သွင်းထားသော ယုတ္တိ (yukti) များကို ပညာရှင်တို့က နှစ်မျိုးဟု ဆိုကြသည်—ပရော်ဍ္ဍ (mature) နှင့် အပရော်ဍ္ဍ (less mature)။

Verse 17

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा

စကားလုံးတစ်လုံးသည် လွတ်လပ်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားစကားလုံးတစ်လုံးကို မှီခိုသော်လည်းကောင်း၊ ၎င်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကို ပြင်ပနှင့် အတွင်းပိုင်း အကြောင်းအရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ ပေါင်းစည်းမှုမှ သတ်မှတ်ကြသည်။ ထိုအဓိပ္ပါယ်သတ်မှတ်ခြင်းကို ‘သာမယိကီ (sāmayikī)’ ဟု ခေါ်သည်။

Verse 18

शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता

အသံပုံစံ (śabda) နှင့် အဓိပ္ပါယ် (artha) နှစ်ဖက်စလုံးတွင် အကျိုးပြုနိုင်သော အမည်တစ်ခုကို အမည်၏ နှစ်မျိုးသော ကောင်းမြတ်မှုရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ၎င်း၏ ပရုသာဒ (prasāda) ဟူသော သာယာကြည်လင်မှုသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဖြစ်စေပြီး၊ အစဉ်လိုက်အားဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်မှုကိုလည်း ရရှိစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။

Verse 19

पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते

ပညာရှင်တို့က (ဤအရာများကို) ‘ပာက (pāka) — ရင့်ကျက်မှု’ နှင့် ‘ရာဂ (rāga) — အရောင်အဆင်း/ဆွဲဆောင်မှု’ ဟု ခေါ်ကာ ခြောက်မျိုးသော အမျိုးအစားခွဲခြားမှုဖြင့် အသေးစိတ်ဖော်ပြကြသည်။ ထို့ပြင် အဓိပ္ပါယ်ကောင်းစွာ လူသိများ၍ လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်သော စကားလုံးများကို သုံးခြင်းကို ‘ပရသာဒ (prasāda)’ ဟူသော ကြည်လင်ပြတ်သားမှုဟု ချီးကျူးသီဆိုကြသည်။

Verse 20

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

ပြောဆိုလိုက်သည့်အခါ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ရပ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလာသော စကားသံ/ဖော်ပြချက်ကို မနီရှင် (မဟာပညာရှင်) တို့က ‘ဆೌဘာဂျ (saubhāgya) — ကံကောင်းခြင်း’ နှင့် ‘ဥဒါရတ္ဝ (udāratva) — မြင့်မြတ်သဘော/သဒ္ဓါရည်’ ဟု ကြေညာကြသည်။

Verse 21

यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः

အချိန်တန်သလို အစဉ်လိုက်ညွှန်ပြခြင်းကို အထွေထွေစည်းကမ်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်၊ ဖော်ပြရမည့်အရာသည် ကြမ်းတမ်း၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ဖြစ်သော်လည်း။

Verse 22

अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते

ကြမ်းတမ်းမဟုတ်သော (နူးညံ့သော) စကားလုံးရွေးချယ်မှုဖြင့် အထူးကောင်းမြတ်မှုကို ဖော်ပြခြင်း—စကားအသုံးအနှုန်း၏ မြင့်မားသော ရင့်ကျက်မှုတစ်ရပ်—ကို “pāka” (ကဗျာ၏ ရင့်ကျက်မှု) ဟု ခေါ်သည်။

Verse 23

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः

ချက်ပြုတ်ပြင်ဆင်သည့် ရည်ဖျော် (decoction) သည် မုဒ္ဝီကာ (စပျစ်ခြောက်), နာရိကေလာမ္ဗု (အုန်းရေ) စသည့် ရည်များအလိုက် ကွာခြားသဖြင့် လေးမျိုးရှိသည်။ အစနှင့် အဆုံးတွင် “saurasa” (ဖျော်ရည်ချဉ်ကာ အချဉ်ဖျော်) ကို မုဒ္ဝီကာ-ပာက (mṛdvīkā-pāka) အဖြစ်တူညီစွာ သဘောထားရသည်။

Verse 24

काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते

ကဗျာရေးလိုစိတ်မှ ပေါ်ထွန်းလာသော ထူးခြားသည့် အလှတရားကို “sarāga” (အရသာရှိသော) ဟု ခေါ်သည်။ လေ့ကျင့်မှုဖြင့် ထောက်ပံ့လာသောအခါ မွေးရာပါ တောက်ပမှု (သဘာဝဆွဲဆောင်မှု) ကိုပင် ထိန်းသိမ်းကာ ထင်ရှားစေသည်။

Verse 25

हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः

အဝါရောင် (နနွင်းရောင်), ကုသုမ္ဘ (ကေသရ/ကွမ်းရောင်ဆိုး) နှင့် အပြာရောင်—အရောင်တင်ခြင်းသည် သုံးမျိုးဖြစ်သည်။ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်လက္ခဏာ (svalakṣaṇa) ၏ အကွာအဝေးအတွင်း အထူးသဖြင့် သိမြင်ရသောအရာကို “Vaiśeṣika” (အထူးလက္ခဏာများ၏ ဗဟုသုတ) ဟု နားလည်ရသည်။