
युद्धकाण्ड
യുദ്ധകാണ്ഡം വാല്മീകിയുടെ ആദികാവ്യത്തിലെ വീരരസവും തത്ത്വചിന്തയും പരമാവധി ഉയരുന്ന ഘട്ടമാണ്. ലങ്കാ-അഭിയാനം ഇവിടെ സീതയുടെ പുനഃപ്രാപ്തിയിലും രാവണപതനത്തിലുമെത്തി സമാപിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഹനുമാൻ സീതാദർശനവൃത്താന്തം വിജയകരമായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു; തുടർന്ന് രാമ–സുഗ്രീവന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വാനരസേന ഏകോപിതമായി, ശാസനയും തന്ത്രപരമായ ഒരുക്കവും ദൃഢമാകുന്നു. സമുദ്രതീരത്ത് രാമൻ സാഗരദേവനോട് വിധിപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ച് മൂന്ന് രാത്രികൾ അനുഷ്ഠാനം നടത്തുന്നത്, അതിൽ നിന്നുയരുന്ന ദൈവിക കലക്കം, ഒടുവിൽ നല–നീലാദികൾ നിർമിക്കുന്ന സേതുബന്ധം—ഇവയിലൂടെ കഥ കോട്ടകളാൽ സംരക്ഷിതവും ഐശ്വര്യസമ്പന്നവും എന്നാൽ ഭീതിഛായയുള്ള ലങ്കാനഗരത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ‘മന്ത്ര’ (ആലോചന/മന്ത്രണം)യും ‘യുദ്ധ’ (രണ)വും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ചയായ മാറിമാറൽ ആണ്. രാവണസഭയിലെ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾ, വിഭീഷണന്റെ ധർമ്മോപദേശം, ഹിതവചനങ്ങളുടെ നിരാകരണം, തുടർന്ന് വിഭീഷണന്റെ രാമശരണാഗതി—ഇവ യുദ്ധഘട്ടങ്ങളോടൊപ്പം സമാന്തരമായി നീങ്ങുന്നു. സേനാവ്യൂഹങ്ങൾ, വീരപ്പട്ടികകൾ, രണനാദങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കിടയിൽ രാക്ഷസപ്രതിനായകർ തരംഗങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, പ്രഹസ്തൻ, കുംഭകർണ്ണൻ, ഇന്ദ്രജിത്—ഓരോ പരാജയവും അധർമ്മം തന്ത്രാന്ധതയും ഒറ്റപ്പെടലും വിനാശവും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന നൈതിക തർക്കം കൂടുതൽ തെളിയിക്കുന്നു. കാവ്യഭാഷ പലപ്പോഴും ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ വ്യാപ്തിയിലേക്ക് വിരിയുന്നു—അപശകുനങ്ങൾ, കൊടുങ്കാറ്റുകളുടെ രൂപകങ്ങൾ, രക്തനദികളുടെ ദൃശ്യങ്ങൾ, പ്രളയസമാന ഉപമകൾ—എന്നാൽ ശോകത്തിന്റെ അന്തർസ്വരം മങ്ങുന്നില്ല. അശോകവനത്തിലെ സീതയുടെ വിലാപങ്ങൾ, രാമന്റെ മാനുഷിക നിസ്സഹായത, ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമം, ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയും ധൈര്യവും—യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക ഭാരത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായായുദ്ധം മൂലം രാമ–ലക്ഷ്മണർ സ്തംഭിതരാകുന്നത്, സീതയ്ക്ക് അവരുടെ പ്രത്യക്ഷപരാജയം കാണിച്ച് മനോബലം തകർക്കാനുള്ള ശ്രമം, നികുംഭിലാ ഘട്ടത്തിൽ അവന്റെ യാഗശക്തിക്കെതിരായ പ്രതിനീതി—ധർമ്മയുദ്ധത്തിലെ സൂക്ഷ്മ തന്ത്രങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മഹാകാവ്യത്തിന്റെ ഘടനയിൽ യുദ്ധകാണ്ഡം രാജധർമ്മത്തിന്റെ നിർണായക പരീക്ഷാഭൂമിയാണ്. സത്യം, സംയമം, സഖ്യധർമ്മം, ശരണാഗതരക്ഷ, നിരപരാധികളുടെ സംരക്ഷണം—ഇവ നിയന്ത്രിക്കുന്നപ്പോൾ മാത്രമേ ബലപ്രയോഗം ധാർമ്മികമാകൂ എന്ന് ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതധർമ്മം, വാനരരുടെ സംഘശക്തി, സേതുബന്ധത്തിന്റെ ലോകഹിതപുരുഷാർത്ഥം, കുംഭകർണ്ണവധത്തിനു ശേഷം ലങ്കയുടെ ആത്മവിശ്വാസഭംഗം—ഇവ എല്ലാം രാവണനെ ചുറ്റിയുള്ള ഉപരോധം കടുപ്പിക്കുന്ന അന്തിമഘട്ടത്തിന് അടിത്തറയിടുന്നു. ഈ അവലോകനം IIT കാൻപൂർ ദക്ഷിണീ പാഠപരമ്പരയെ അനുസരിക്കുന്നു; അവിടെ ചില അധിക പരമ്പരാഗത ശ്ലോകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്നും ചില യുദ്ധവിവരണങ്ങളും സഭാമന്ത്രണങ്ങളും കൂടുതൽ വിപുലമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നെന്നും കാണാം.
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
ഈ സർഗത്തിൽ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ റിപ്പോർട്ട് ശ്രവിച്ച് സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഔപചാരികമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. മഹാസമുദ്രം ലംഘിച്ച് കർശനമായി കാവലുള്ള ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് വൈദേഹിയുടെ സ്ഥാനം ഉറപ്പാക്കിയ നേട്ടം പ്രായം അപൂർവമാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉയർത്തിപ്പറഞ്ഞ്, അതിനെ ആദർശ ഭൃത്യധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃകയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ സേവകരുടെ നൈതിക ശ്രേണിവിഭാഗം പറയുന്നു: ഭക്തിയോടെ ദുഷ്കരകർമ്മം സാധിപ്പിക്കുന്നവൻ ഉത്തമൻ; രാജാവിന് പ്രിയമായതു മുൻകൂട്ടി ഗ്രഹിക്കാത്തവൻ മധ്യമൻ; ഏൽപ്പിച്ച ദൗത്യം പോലും നിർവഹിക്കാത്തവൻ അധമൻ. ഹനുമാന്റെ വിജയത്താൽ രഘുവംശം രക്ഷിതമായി, കാരണം സീതാദേവിയുടെ സ്ഥിതി നിശ്ചിതമായി എന്നു രാമൻ അംഗീകരിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഇത്തരമൊരു പ്രീതികരവചനത്തിനും സേവയ്ക്കും യോജിച്ച പ്രതിഫലം അപ്പോൾ നൽകാൻ തനിക്കാകില്ലെന്ന് വേദനയോടെ പറഞ്ഞ്, ആ നിമിഷം നൽകാൻ കഴിയുന്നത് ആലിംഗനം മാത്രമാണെന്ന് പറഞ്ഞു ഹനുമാനെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രസംഗം ആഘോഷത്തിൽ നിന്ന് തന്ത്രചിന്തയിലേക്കു മാറുന്നു. ഗൂഢവിവരം ലഭിച്ചിട്ടും, സമവേത വാനരസേനയോടുകൂടെ വിശാലവും ദുരിതരവുമായ സമുദ്രം എങ്ങനെ കടക്കാം എന്ന പ്രശ്നം രാമന്റെ മനസ്സിനെ കലക്കുന്നു. ശോകസ്പർശിതനായിട്ടും ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, ഹനുമാനെ കേന്ദ്രമാക്കി ആലോചനയും പരാമർശവും ആരംഭിച്ച്, വരാനിരിക്കുന്ന സമുദ്രലംഘനപ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ച് മനനം ചെയ്യുന്നു.
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
ഈ സര്ഗത്തിൽ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാമനോട് സുഗ്രീവൻ ദീർഘമായി ഉപദേശം പറയുന്നു. ക്ഷത്രിയനായ നേതാവിന് ഇത്തരത്തിലുള്ള ദുഃഖാവേശം യോജ്യമല്ലെന്ന് അവൻ ശാസിച്ച്, ശോകം ശൗര്യം ക്ഷയിപ്പിക്കുകയും പ്രവർത്തിഫലം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് നിരാശ ഉപേക്ഷിച്ച് ധൈര്യവും തേജസ്സും കൈക്കൊള്ളാനും, ആവശ്യമെങ്കിൽ നിയന്ത്രിത ക്രോധം പോലും ധരിക്കാനും രാമനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് സുഗ്രീവൻ യുക്തിയോടെ പറയുന്നു—സീതയുടെ സ്ഥാനം അറിയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ത്രികൂടശിഖരത്തിലെ ലങ്കയും നിർണ്ണയമായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ മന്ദതയ്ക്കോ നിശ്ചലതയ്ക്കോ കാര്യമില്ല. വാനരനായകർ കഴിവുള്ളവരും ഉത്സാഹികളുമാണ്; രാമകാര്യത്തിനായി അഗ്നിയിലേക്കും കടക്കാൻ സന്നദ്ധരാണെന്ന് പറഞ്ഞ് സഖ്യബലത്തെ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. അവന്റെ മുഖ്യനിഗമനം—വരുണന്റെ ആലയമായ ഭയങ്കര സമുദ്രം കടക്കാതെ ലങ്കയെ കീഴടക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ ആദ്യം സമുദ്രത്തിൽ സേതുബന്ധനം അനിവാര്യമാണ്. സേതു പണിതു സൈന്യം കടന്നാൽ വിജയം പ്രായഃ ഉറപ്പായതായി കരുതാം—ഇതാണ് അവൻ ആവർത്തിച്ച് പറയുന്ന വിജയമാപകം. അവസാനം ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ സൂചിപ്പിച്ച്, രാമൻ ധനുസ്സുയർത്തുമ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഒരു ശത്രുവിനും നേരിട്ട് നില്ക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു.
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
സുഗ്രീവന്റെ യുക്തിസഹമായ ഉപദേശം കേട്ട ശേഷം ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനോടു—ശത്രുസേനയുടെ വലിപ്പം, പ്രവേശിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ കവാടങ്ങളുടെ എണ്ണം‑സ്വഭാവം, പ്രതിരോധക്രമങ്ങൾ, രാക്ഷസവാസസ്ഥലങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം കൃത്യമായി അറിയിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. വാക്ചാതുര്യത്തിൽ അഗ്രഗണ്യനായ ഹനുമാൻ ക്രമബദ്ധമായി ലങ്കയുടെ കോട്ടവ്യവസ്ഥ വിവരിക്കാമെന്ന് സമ്മതിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയെ സമൃദ്ധവും സദാ യുദ്ധസജ്ജവുമായ നഗരമായി വര്ണിച്ചു—രഥങ്ങൾ, മദോന്മത്ത ആനകൾ, അനവധി രാക്ഷസർ; ഉയർന്ന വിശാല കവാടങ്ങൾ, ലോഹം ഘടിപ്പിച്ച വാതിലുകൾ, ഇരുമ്പുകമ്പികൾ; അമ്പുകളും കല്ലുകളും പ്രക്ഷേപിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ശതഘ്നി പോലുള്ള മുളളായുധങ്ങളോടെ സജ്ജമായ കാവൽക്കാർ. രത്നഖചിത സ്വർണപ്രാകാരം നഗരത്തെ ചുറ്റി നില്ക്കുന്നു; തണുത്ത വെള്ളം നിറഞ്ഞ ആഴമുള്ള കുഴികളിൽ മീനുകളും മുതലകളും; യന്ത്രങ്ങളാൽ ഉയർത്തുന്ന ചലിക്കുന്ന പാലങ്ങൾ പ്രവേശനം തടയുന്നു. രാവണന്റെ നിരന്തര ജാഗ്രതയും കവാടംപ്രതി സൈന്യവിന്യാസവും പറഞ്ഞ്, സമുദ്രലംഘനം സാധിച്ചാൽ ലങ്കയുടെ പതനം ഉറപ്പെന്ന തന്ത്രനിഗമനം അദ്ദേഹം അറിയിച്ചു. അവസാനം ശുഭകാലം നോക്കി വേഗത്തിൽ സൈന്യത്തെ നീക്കണമെന്ന് ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
ഹനുമാൻ ലങ്കാവിവരം അറിയിച്ചതോടെ ശ്രീരാമൻ ഒരു നിമിഷവും വൈകാതെ—രാക്ഷസദുർഗം നശിപ്പിച്ച് സീതയെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുമെന്ന് ദൃഢനിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിച്ചു. യാത്ര ശുഭമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, അനുകൂല നക്ഷത്രയോഗങ്ങളും മംഗളനിമിത്തങ്ങളും സൂചിപ്പിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായ സൈനികക്രമത്തിനുള്ള ആജ്ഞകൾ നൽകി. നീലനെ മുൻനിരയുടെ നായകനാക്കി ജലം-ഫലം-മൂലം സമൃദ്ധമായ പാത ഉറപ്പാക്കാനും, രാക്ഷസർ സാധനസമ്പത്ത് നശിപ്പിക്കാതിരിക്കാൻ കാവൽ ഏർപ്പെടുത്താനും കല്പിച്ചു; വാനരന്മാർക്ക് താഴ്ന്നഭൂമി, വനദുർഗം, മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സ്ഥാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ദുഷ്കരപ്രദേശങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച് വിവരശേഖരണം നടത്താൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. തുടർന്ന് മഹാവാനരസേന ക്രമബദ്ധമായ വ്യൂഹങ്ങളിൽ മുന്നേറി; പ്രശസ്തനായകർ പാർശ്വങ്ങളും പിൻഭാഗവും കാത്തു. ലക്ഷ്മണൻ ആകാശലക്ഷണങ്ങളെ വിജയസൂചനകളായി വ്യാഖ്യാനിച്ചു. സേന സഹ്യ-മലയം പർവതനിരകൾ കടന്ന് മഹേന്ദ്രപർവതത്തിലെത്തി, ഒടുവിൽ വരുണാലയം ആയ മഹാസമുദ്രതീരത്തെത്തി. സമുദ്രം ആകാശത്തോട് വേർതിരിക്കാനാകാത്തത്ര വിശാലവും ദുഷ്തരവും; മകരങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, തിമിംഗിലങ്ങൾ മുതലായ ഭയങ്കര ജലചരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതായും കവിതാഭാവത്തിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. അത് കണ്ട ശ്രീരാമൻ തീരത്തെ വേലാവനത്തിൽ പാളയം സ്ഥാപിക്കാൻ കല്പിച്ചു; സമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ഉപായത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചനയ്ക്കായി സഭ വിളിച്ചു—സമുദ്രതടസ്സം മറികടക്കാനുള്ള അടുത്ത നടപടികൾക്കുമുമ്പുള്ള തന്ത്രപരമായ ഇടവേളയാണിത്.
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നീലൻ ആചാരപ്രകാരം സമുദ്രത്തിന്റെ ഉത്തരതീരത്ത് വാനരസേനയെ ശാസ്ത്രീയമായി ശിബിരമാക്കി ക്രമീകരിക്കുന്നു. മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും കാവൽചുറ്റി ശിബിരസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നു. സേന സ്ഥിരമായ ശേഷം ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് സീതാവിയോഗത്തിന്റെ ദീർഘ വിലാപം പറയുന്നു. സാധാരണ ദുഃഖം കാലക്രമേണ ശമിക്കുമെങ്കിലും, സീതയെ കാണാത്തതിനാൽ തന്റെ ശോകം ദിനംപ്രതി വർധിക്കുകയാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. അവളുടെ യൗവനം കടന്നുപോകുമോ എന്ന ആശങ്കയും, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ അവൾ അസഹായയായിരിക്കുന്നതിന്റെ ഭയവും അദ്ദേഹത്തെ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. സീത ജീവിച്ചിരിപ്പെന്ന വാർത്ത മാത്രമാണ് തന്റെ പ്രാണാധാരം—അടുത്തുള്ള ജലസേചിത വയലിന്റെ ഈർപ്പത്തിൽ ഉണങ്ങിയ വയൽ അല്പം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ; സീത രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്നത് ശരദ്കാല മേഘങ്ങളിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രകല ഉദിക്കുന്നതുപോലെ എന്നും ഉപമകളാൽ പറയുന്നു. വിലാപത്തിനൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമ്മബോധവും പ്രതിജ്ഞയും ദൃഢമാകുന്നു—രാവണനെ ജയിച്ച് സീതയെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരണം. ദിനാന്ത്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു; ശ്രീരാമൻ ദുഃഖാകുലനായിട്ടും സംയമത്തോടെ സന്ധ്യോപാസന നടത്തി സീതാസ്മരണയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
ഈ സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാവണൻ ലങ്കയിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്ത ഭയാനക കൃത്യങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തുന്നു—അനധികൃത പ്രവേശനം, നാശം, പ്രമുഖ രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം, സീതാദർശനം വിജയകരമായി സാധിച്ചതും. അപൂർവമായ ലജ്ജ/ഹ്രീയോടെ തല താഴ്ത്തി, അവൻ കൂട്ടായ മന്ത്രാലോചനയിലേക്കു തിരിയുന്നു; വിജയം മന്ത്ര-മൂലമാണെന്ന് (ആലോചനയിലാണ് അടിസ്ഥാനം) വ്യക്തമായി കരുതുന്നു. പിന്നീട് മനുഷ്യപ്രയത്നവും ഉപദേശത്തിന്റെ ഗുണവും മൂന്നു തരമായി വേർതിരിക്കുന്നു—ഉത്തമം, മധ്യമം, അധമം. ഉത്തമൻ കഴിവുള്ള മന്ത്രിമാരും സുഹൃത്തുക്കളും ചേർന്ന് ആലോചിച്ച്, ദൈവം (ധർമ്മന്യായത്തിന്റെ ഉന്നത ക്രമം) എന്നതിൽ വിശ്വാസത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; മധ്യമൻ ഒറ്റയ്ക്ക് തീരുമാനിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അധമൻ ഗുണദോഷങ്ങൾ നോക്കാതെ ‘ഞാനേ ചെയ്യും’ എന്ന് അഹങ്കാരത്തോടെ, ദൈവവിശ്വാസമില്ലാതെ മുന്നേറുന്നു. രാജനീതിയിൽ മന്ത്രാലോചനയ്ക്കും നിലകൾ പറയുന്നു—ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ ഏകകണ്ഠത ശ്രേഷ്ഠം; ഭിന്നാഭിപ്രായങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഏകമതം വന്നാൽ അത് മധ്യമം; ഐക്യമില്ലാതെ വിഭാഗീയമായി പിടിവാശിയോടെ പറയുന്നത് നിന്ദ്യം. അവസാനം അടിയന്തര ഭീഷണി—ആയിരക്കണക്കിന് വീര വാനരന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളയാൻ സമീപിക്കുന്നു; അതിനാൽ നഗരത്തിനും സൈന്യത്തിനും ഹിതകരമായ പദ്ധതി രാവണൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു।
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
ഈ സർഗത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരിലെ മുതിർന്നവരും വീരന്മാരും കൃതാഞ്ജലികളായി സഭയിൽ രാവണനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. രാജസഭാപരമായ ആശ്വാസവാക്കുകളും യുദ്ധഗർവവും കൊണ്ട് അവന്റെ തീരുമാനം ഉറപ്പിക്കാൻ അവർ ശ്രമിക്കുന്നു—എതിരാളികൾ ‘സാധാരണ’ ശത്രുക്കളേയുള്ളൂ, അതിനാൽ രാജമനസ്സ് കലങ്ങേണ്ടതില്ലെന്ന് അവർ പറയുന്നു; എന്നാൽ ശത്രുവിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയസൂക്ഷ്മതയും വിലയിരുത്തുന്നതിൽ അവരുടെ കുറവും വെളിവാകുന്നു. അവർ രാവണന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ നിരത്തിപ്പറയുന്നു—രസാതലത്തിൽ നാഗങ്ങളെ കീഴടക്കി വാസുകി തക്ഷകൻ മുതലായവരെയും വശപ്പെടുത്തിയത്; കൈലാസത്തിൽ കുബേരനെ അപമാനിച്ച് പുഷ്പകവിമാനം കൈവശമാക്കിയതു; ദാനവ മയന്റെ പുത്രി മന്ദോദരിയെ ഭയജനിതമായ സഖ്യതയായി ഭാര്യയായി ലഭിച്ചതും. മധു മുതലായ ദാനവന്മാരെ ജയിച്ചതും, ‘യമലോക-സമുദ്രം’ പോലെയുള്ള മരണസദൃശ ഭീഷണികളിൽ മുങ്ങിയും ഉയർന്നു വന്നതെന്ന യുദ്ധചിത്രങ്ങളും ചേർത്ത് അവർ രാവണന്റെ പരാക്രമകീർത്തി ഉയർത്തുന്നു. അവസാനം അവർ തന്ത്രോപദേശം നൽകുന്നു—മഹേശ്വരനെ യാഗാരാധനയാൽ പ്രസാദിപ്പിച്ച് ദുർലഭ വരങ്ങൾ നേടിയ, ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രനെ ബന്ധിച്ച് അവനോടൊപ്പം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തിനെ അയക്കുക; അവൻ വാനരസേനയെ സംഹരിക്കുകയും, രാമനെയും നശിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനുമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു.
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഈ അഷ്ടമ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ മുമ്പ് സൃഷ്ടിച്ച കലക്കത്തിനു ശേഷം ലങ്കയിലെ രാക്ഷസഭയിൽ യുദ്ധോപദേശം നടക്കുന്നു. പല രാക്ഷസനേതാക്കളും ഭീഷണിയെ വ്യാഖ്യാനിച്ച് പ്രതികരണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മേഘശ്യാമവർണ്ണനായ പ്രഹസ്തൻ കൃതാഞ്ജലിയോടെ സംസാരിച്ച് ഹനുമാനെ തുച്ഛീകരിക്കുകയും, വെറും ദർപ്പശൗര്യത്തിലല്ല—ഉപായം (കപടയുക്തി)യും ജാഗ്രതയും കൊണ്ടാണ് വിജയം സാധ്യമെന്ന് വാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് കാമരൂപ രാക്ഷസർ മനുഷ്യവേഷത്തിൽ രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, വഞ്ചനാപൂർണ്ണ വാക്കുകളാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണരുടെ മനസ്സിൽ ആശയക്കുഴപ്പം സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന് അവൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സഭയുടെ സ്വരം ഉഗ്രപ്രതിജ്ഞകളിലേക്കുയരുന്നു. ദുര്മുഖൻ ഈ അപമാനം ക്ഷമിക്കാനാവില്ലെന്ന് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു; വജ്രദംഷ്ട്രൻ രക്തലിപ്തമായ ഇരുമ്പുകദ പിടിക്കുന്നു; വജ്രഹനു മുതലായവർ സുഗ്രീവൻ, അങ്കദൻ, ഹനുമാൻ, അതുപോലെ രാമ-ലക്ഷ്മണരെയും കൊല്ലുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുമെന്നു ദർപ്പത്തോടെ പറയുന്നു. മറ്റൊരു കപടവും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു—ഭരതൻ സൈന്യവുമായി വരുന്നു എന്ന വാർത്ത പരത്തി ആശയക്കുഴപ്പം വിതറുക. ഇങ്ങനെ തന്ത്രപരമായ വഞ്ചന പറയപ്പെട്ടാലും, അത് വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രകടനപരമായ യുദ്ധഅഹങ്കാരത്തിൽ മറഞ്ഞുപോകുന്നു; ധർമ്മനിഷ്ഠമായ ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെയും അധർമ്മകപടത്തിന്റെയും നൈതിക വിരോധം ഇവിടെ തെളിയുന്നു.
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
ഈ സര്ഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാക്ഷസരുടെ യുദ്ധസന്നാഹം പട്ടികപോലെ വിശദമായി വരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് മുതലായ പ്രമുഖ രാക്ഷസനായകർ ക്രോധാവേശത്തോടെ പരിഘം, പട്ടിശം, പ്രാസം, ശക്തി, ശൂലം, പരശു, ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും, മൂർച്ചയുള്ള ഖഡ്ഗങ്ങളും ധരിച്ചു എഴുന്നേറ്റ് രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരെ വധിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ ഇടപെട്ട് ആ സശസ്ത്രസഭയെ തടഞ്ഞുനിർത്തി, നീതിശാസ്ത്രസമ്മതമായ ക്രമബദ്ധ ഉപദേശം നൽകുന്നു. സാമം, ദാനം, ഭേദം—ഈ മൂന്ന് ഉപായങ്ങളാൽ സാധ്യമാകാത്ത കാര്യവും ആദ്യം ആലോചിച്ച് പിന്നെ മാത്രമേ പരാക്രമത്തോടെ ചെയ്യാവൂ; അവഹേളനവും അതിവേഗതയും വിജയമല്ല, പద్ధതിപൂർവമായ വിലയിരുത്തലാണ് വിജയത്തിലേക്കുള്ള വഴി എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ശത്രുവിനെ ചെറുതായി കാണരുതെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി, ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനം അവരുടെ അസാധാരണ ശേഷിയുടെ തെളിവാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു; കൂടാതെ സീതാഹരണം എന്ന രാവണന്റെ ആദിമാപരാധം ധർമ്മദൃഷ്ട്യാ ന്യായമാണോ എന്ന് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. വിഭീഷണൻ ശമനമാർഗം ഉപദേശിക്കുന്നു—ക്രോധം ഉപേക്ഷിക്കുക, ധർമ്മനിഷ്ഠനും ദൃഢവ്രതനും ആയ രാമനോടു വ്യർത്ഥ വൈരം വേണ്ട; മൈഥിലി സീതയെ തിരികെ നൽകുക, അല്ലെങ്കിൽ ലങ്കക്കും രാക്ഷസർക്കും നാശം അനിവാര്യമാണ്. രാവണൻ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഭ പിരിച്ചുവിട്ട് അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; ഉപദേശം ഔപചാരികമായി അവസാനിച്ചാലും, അതിന്റെ സാരം അവൻ ഹൃദയത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
പ്രഭാതത്തിൽ വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ ദുർഗ്ഗസംരക്ഷിതമായ രാജനിവാസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ സ്വർണാലങ്കൃത ആസനങ്ങൾ, വേദപാരായണധ്വനി, യജ്ഞസജ്ജീകരണങ്ങൾ എന്നിവയോടെ രാജസഭയുടെ മഹിമ തെളിയുന്നു. ശിഷ്ടാചാരം പാലിച്ച് പ്രവേശിച്ച്, മന്ത്രിമാരുടെ സന്നിധിയിൽ രാജശ്രീയോടെ ആസീനനായ രാവണനെ വന്ദിച്ച്, ദേശ-കാലോചിതമായ ‘ഹിത’—ക്ഷേമം ലക്ഷ്യമാക്കിയ നയോപദേശം—ആരംഭിക്കുന്നു. വൈദേഹി ലങ്കയിൽ വന്നതുമുതൽ കണ്ട അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ അവൻ വിവരിക്കുന്നു: യജ്ഞാഗ്നി ശരിയായി ജ്വലിക്കാതെ പുകയും ചിങ്ങാരങ്ങളും ഉയരുക; യജ്ഞസ്ഥലങ്ങളിലും ഹവിസ്സിലും സർപ്പങ്ങളും ഉറുമ്പുകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക; കന്നുകാലികളും യുദ്ധവാഹനങ്ങളും വ്യാകുലമായി അസാധാരണമായി പെരുമാറുക; കാക്കകളുടെ കർക്കശനാദം, നഗരത്തിന് മുകളിൽ കഴുകുകളുടെ കൂട്ടം, കവാടങ്ങളിൽ മാംസഭക്ഷി മൃഗങ്ങളുടെ ഇടിമുഴക്കസദൃശ ഗർജ്ജനം. ഇതിൽ നിന്ന് അവൻ നിഗമനം ചെയ്യുന്നു—ശമനത്തിനുള്ള പ്രായശ്ചിത്തം ഒന്നേ ഉള്ളൂ: വൈദേഹിയെ രാഘവന് തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുക. ഇത് മോഹത്താലോ ലാഭലോഭത്താലോ അല്ലെന്ന് അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഭയത്താൽ മന്ത്രിമാർ മൗനം പാലിച്ചുവെന്നും പറയുന്നു. എന്നാൽ ക്രോധാവേശത്തിലായ രാവണൻ തന്റെ അജേയത്വം പുകഴ്ത്തി ഉപദേശം തള്ളിക്കളഞ്ഞ് വിഭീഷണനെ അപമാനിച്ച് വിട്ടയക്കുന്നു; ഇവിടെത്തന്നെ യുക്തിയുക്തമായ ഉപദേശം നിരസിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ യുദ്ധം അനിവാര്യമായി മാറുന്നു।
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 11-ാം സർഗത്തിൽ, മൈഥിലിയോടുള്ള കാമാസക്തിയാൽ ക്ഷീണതേജസ്സനായ രാവണൻ പാപകർമ്മങ്ങളുടെ ലോകനിന്ദയുള്പ്പെടെയുള്ള സാമൂഹ്യഫലങ്ങൾ മനസ്സിൽ ധരിച്ചു, കഴിഞ്ഞുപോയ സമയത്തിന്റെ അടിയന്തരത തിരിച്ചറിഞ്ഞ് യുദ്ധവിഷയക മന്ത്രണം ഉടൻ വേണമെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു. അത്യന്തം അലങ്കൃതമായ രഥത്തിൽ കയറി, ഭേരി-മൃദംഗ-ശംഖനാദങ്ങളുടെ കോലാഹലത്തിനിടയിൽ, വിവിധ വേഷഭൂഷകളും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച രാക്ഷസരുടെ കാവലോടെ സഭയിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നു. രാജമാർഗത്തിൽ ഛത്ര-ചാമരങ്ങൾ, വന്ദനം, സ്തുതി എന്നിവയോടെ രാജകീയ വൈഭവം ദൃശ്യമായി വിരിയുന്നു. തുടർന്ന് വിശ്വകർമ്മ നിർമ്മിച്ച സദാ പ്രകാശിക്കുന്ന സഭാമന്ദിരത്തിൽ അവൻ പ്രവേശിക്കുന്നു—സ്വർണ-രജതസ്തംഭങ്ങൾ, സ്ഫടികസദൃശമായ അന്തർഭാഗം, സ്വർണവസ്ത്രാവരണങ്ങൾ, കർശന കാവൽ എന്നിവയാൽ സമൃദ്ധം. രത്നഖചിത സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ശത്രുക്കൾക്കെതിരായ മഹാകാര്യത്തിനായി ലങ്കയിലുടനീളം രാക്ഷസരെ ഉടൻ സമാഹരിക്കണമെന്ന് വേഗദൂതന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകുന്നു. ആ ആഹ്വാനത്തോടെ ലങ്ക നിറഞ്ഞൊഴുകുന്നു; നേതാക്കൾ രഥം, അശ്വം, ഗജം, പദാതി എന്നിങ്ങനെ എത്തി, വാഹനങ്ങൾ നിർത്തി, പർവ്വതഗുഹയിൽ സിംഹങ്ങൾ കടക്കുന്നതുപോലെ സഭയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവർ മര്യാദാനുസാരം ഇരിപ്പിടങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് മൗനം പാലിക്കുന്നു. മന്ത്രിമാരും യോദ്ധാക്കളും ഒടുവിൽ വിഭീഷണനും എത്തുന്നു; ചന്ദന-ധൂപസൗരഭ്യം സഭയെ നിറയ്ക്കുന്നു. ആയുധധാരികളായ വീരന്മാരുടെ നടുവിൽ രാവണൻ വസുക്കളുടെ ഇടയിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ ദീപ്തിമാനായി തിളങ്ങുന്നു—രാജകീയ പ്രഭ തെളിഞ്ഞാലും, ധാർമ്മികബലം ഉള്ളിൽ ഭംഗുരമെന്ന സൂചനയോടെ.
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
ഈ ദ്വാദശ സർഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ രാക്ഷസഭയിൽ രാജസഭാ യുദ്ധനീതിചർച്ച നടക്കുന്നു. രാവണൻ സമസ്ത രാക്ഷസസമൂഹത്തെയും നിരീക്ഷിച്ച് സേനാധിപൻ പ്രഹസ്തനോട്—ദുർഗത്തിന്റെ അകത്തും പുറത്തും ചതുരംഗസേനയെ വിന്യസിച്ച് നഗരരക്ഷ കൂടുതൽ കർശനമാക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ സന്നദ്ധത അറിയിച്ചതിന് ശേഷം രാവണൻ തന്റെ അന്തരംഗങ്ങളോട്—തന്റെ പ്രവർത്തികൾ മന്ത്രപരാമർശപൂർവകമാണ്, അവ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടില്ല; കുംഭകർണ്ണൻ ദീർഘനിദ്ര കാരണം ഇതുവരെ ഈ കാര്യത്തിൽ അജ്ഞാതനായിരുന്നു എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നിന്ന് സീതയെ അപഹരിച്ചതിനെ ന്യായീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ച്, സീതയോടുള്ള തന്റെ കാമവശമായ ആഗ്രഹവും അവളുടെ നിരാകരണത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യാകുലതയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—കാമം വിവേകത്തെ മൂടുമ്പോൾ ഭരണത്തിലും പ്രതിസന്ധി ഉയരുന്നു എന്നത് ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമാണ്. സമുദ്രം കടക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആശങ്ക ഉയർത്തിയിട്ടും, മനുഷ്യർക്കെതിരെ താൻ അജേയനാണെന്ന് അഭിമാനം പറയുന്നു; കൂടാതെ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം വാനരസേനയെ കൂട്ടി രാമലക്ഷ്മണർ തീരത്തെത്തി സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാൻ വന്നിരിക്കുന്നു എന്നും അറിയിക്കുന്നു. ഈ കാമമിശ്രിത വിലാപം കേട്ട കുംഭകർണ്ണൻ, മുൻകൂട്ടി മന്ത്രവിച്ചാരം കൂടാതെ തീരുമാനമെടുത്തതിനെ ശാസിച്ച് നീതി ഉപദേശിക്കുന്നു—യോഗ്യമായ ഉപായവും ക്രമവും ഇല്ലാതെ ചെയ്ത പ്രവർത്തി ഫലിക്കില്ല; അതിവേഗ തീരുമാനം ശത്രുബലത്തെ കണക്കാക്കുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും ബലപ്രയോഗത്തോടെ സ്ഥിതി ശരിയാക്കാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്—രാമലക്ഷ്മണരെ വധിക്കുമെന്നും വാനരനായകരെ തകർക്കുമെന്നും ശപഥം ചെയ്യുന്നു; രാവണൻ ധൈര്യത്തോടെ ഭോഗങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളട്ടെ, യുദ്ധഭാരം താനേ വഹിക്കുമെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു.
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ, സമാധാനപരമായ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ സീതയെ കീഴ്പ്പെടുത്താൻ മഹാപാർശ്വൻ രാവണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇതിനു മറുപടിയായി, രാവണൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശാപത്തെക്കുറിച്ച് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പണ്ട് പുഞ്ജികസ്ഥല എന്ന അപ്സരസ്സിനെ ബലമായി ഉപദ്രവിച്ചതിനാൽ, ഇനി ഏതെങ്കിലും സ്ത്രീയെ അവരുടെ സമ്മതമില്ലാതെ സ്പർശിച്ചാൽ തന്റെ തല നൂറായി ചിതറുമെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ശപിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് രാവണൻ പറയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സീതയെ ബലമായി പ്രാപിക്കാത്തത്. ഒടുവിൽ, രാവണൻ തന്റെ ശക്തിയെക്കുറിച്ച് വീമ്പിളക്കുകയും രാമന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കാസഭയിൽ സാധ്യ–അസാധ്യവിചാരം, ധർമ്മ–അധർമ്മനിർണ്ണയം, രാജനീതിശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ആസ്പദമാക്കി ഗൗരവമായ വാദം നടക്കുന്നു. രാവണന്റെ നിലപാടും കുംഭകർണന്റെ ഗർജ്ജനവും കേട്ട ശേഷം വിഭീഷണൻ നീതിപരമായ ഉപദേശം പറയുന്നു—രാമവിരോധലക്ഷ്യം അസാധ്യം; അധർമ്മസങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗസദൃശ വിജയം ലഭിക്കില്ല. നീന്തൽ അറിയാത്തവൻ സമുദ്രം കടക്കാനാവില്ല എന്ന ഉപമയാലും, ബലാബല താരതമ്യത്തിലൂടെയും, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ശ്രീരാമന്റെ പരാക്രമവും യുദ്ധമേധാവിത്വവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ലങ്കയ്ക്ക് മഹാവിപത്ത് വരുന്നതിന് മുമ്പേ സീതയെ ഉടൻ ശ്രീരാമനു തിരികെ നൽകണമെന്ന് വിഭീഷണൻ ആവർത്തിച്ച് ആവശ്യപ്പെടുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ വജ്രസമമായ അമ്പുകൾ ലങ്കാനായകരുടെ ശിരസ്സുകൾ ഛേദിക്കുമെന്ന് ഭീഷണമായി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. പ്രഹസ്തൻ അഹങ്കാരത്തോടെ ദേവന്മാരെയോ മറ്റാരെയോ ഭയമില്ലെന്ന് പറയുന്നു; അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ കൂടുതൽ കടുപ്പമുള്ള മുന്നറിയിപ്പോടെ, രാഘവന്റെ മുമ്പിൽ രാക്ഷസവീരന്മാർക്കും നിലനിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. പിന്നീട് രാഷ്ട്രീയരോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച വരുന്നു—രാവണൻ വ്യസനപ്രേരിതൻ, ആവേശപരൻ, സ്വന്തം കർമ്മങ്ങൾ തീർത്ത ബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങിയവൻ; സഹസ്രഫണിസർപ്പം ചുറ്റിപ്പിണഞ്ഞതുപോലെ എന്ന ഉപമയിൽ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനം മന്ത്രിനീതിയുടെ സാരം—ശത്രുബലം, സ്വശക്തി, രാജ്യത്തിന്റെ വർദ്ധി–ഹാനി സാധ്യതകൾ എന്നിവ തൂക്കി, രാജഹിതം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി വിവേകപൂർവം ഉപദേശം നൽകണം എന്നതാണ്।
विभीषण–इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
ഈ പതിനഞ്ചാം സർഗ്ഗത്തിൽ രാക്ഷസസേനാധിപൻ മേഘനാദൻ (ഇന്ദ്രജിത്)യും വിഭീഷണനും തമ്മിൽ കഠിനമായ വാക്പോരാട്ടം നടക്കുന്നു. ബൃഹസ്പതിസദൃശമായ ബുദ്ധിയുള്ള വിഭീഷണന്റെ മുന്നറിയിപ്പുകളെ ഇന്ദ്രജിത് ഭീതിജന്യവും അയോഗ്യവും എന്നു പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളയുന്നു. കുലത്തിൽ വീര്യമില്ലാത്തവൻ എന്നു വിഭീഷണനെ അപമാനിച്ച്, “രാമലക്ഷ്മണർ സാധാരണ മനുഷ്യർ; ഒരു സാധാരണ രാക്ഷസനും യുദ്ധത്തിൽ അവരെ വധിക്കാം” എന്നു ദർപ്പത്തോടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രനെ വീഴ്ത്തിയതും ഐരാവതത്തെ കീഴടക്കിയതുമെന്നു ശൗര്യഗർവ്വം പറഞ്ഞ് തന്റെ അധികാരം ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. വിഭീഷണൻ നയധർമ്മപരമായ തിരുത്തലോടെ മറുപടി പറയുന്നു—ഇന്ദ്രജിത് വിധിനിർണ്ണയത്തിൽ അപക്വൻ, വാക്കുകളിൽ സ്വവിനാശകരൻ, നാശം അടുത്തിരിക്കെ പോലും രാവണന്റെ വഴിയെ അംഗീകരിച്ച് മോഹത്തിലായവൻ. കള്ളസൗഹൃദവും ഹാനികരമായ ഉപദേശവും എന്ന കുറ്റം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പ്രായോഗിക മാർഗം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: സീതാദേവിയെ ധനരത്നാഭരണങ്ങളോടെ രാമനു സമർപ്പിച്ചാൽ ദുഃഖം ശമിക്കും; ലങ്കയുടെ സമ്പൂർണ്ണ നാശവും ഒഴിവാകും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗ്ഗം അഹങ്കാരപൂർണ്ണ സൈനികദർപ്പത്തിനുമുന്നിൽ ധർമ്മയുക്തമായ രാജനീതിയും യാഥാർത്ഥ്യ അപകടമൂല്യനിർണ്ണയവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
ഈ പതിനാറാം സർഗ്ഗത്തിൽ സഭയിൽ ‘ഹിതോപദേശം’ എന്ന സന്ദർഭം വലിയ പിളർപ്പായി മാറുന്നു. വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ ക്ഷേമം ലക്ഷ്യമാക്കി ഹിതവചനം പറയുന്നു; എന്നാൽ കാലചോദിതനായ രാവണൻ പരുഷവാക്യങ്ങളാൽ മറുപടി പറയുന്നു. അനാര്യനോടുള്ള സൗഹൃദം വ്യർത്ഥമാണെന്ന് ഉപമകളുടെ ശൃംഖലയിലൂടെ അവൻ തെളിയിക്കുന്നു—പദ്മപത്രത്തിൽ ജലം പതിയാത്തത്, മധു രുചിച്ചിട്ടും കൃതഘ്നമായ ഭ്രമരങ്ങൾ, സ്നാനം ചെയ്തിട്ടും മലിനമാകുന്ന ഗജം, ശരദ്ഘനങ്ങൾ ഗർജിച്ചിട്ടും നനവില്ലാത്തത്—ധർമ്മമില്ലാത്തിടത്ത് സദ്ഗുണം ഫലിക്കില്ലെന്ന നൈതിക വന്ധ്യത ഇതിലൂടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു വാക്ക് മറ്റാരെങ്കിലും പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ഉടൻ ശിക്ഷിക്കുമെന്ന ഭീഷണിയും അവൻ ഉയർത്തുന്നു. ന്യായവാദിയായ വിഭീഷണൻ ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം എഴുന്നേറ്റ് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്ന് രാവണനെ ശാസിക്കുന്നു—ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവ് ആദരണീയൻ; എന്നാൽ നീ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോയി. അവൻ നയസാരം പറയുന്നു: മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവർ പലർ; എന്നാൽ അപ്രിയമായാലും ഹിതകരമായ സത്യം പറയുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർ വിരളം. രാവണൻ മരണപാശത്തിൽ ബന്ധിതനാണെന്നും, രാമന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകൾ അവനെ തുളയ്ക്കുമെന്നും, കാലഗ്രസ്തരായ മഹാബലരും വീഴുമെന്നുമവൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അവസാനം ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഹിതൈഷിയായി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾക്ക് ക്ഷമ ചോദിച്ച്, സ്വയംയും ലങ്കയെയും രക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, വിടപറഞ്ഞ് പോകുന്നു; മരണസന്നിഹിതർ സുഹൃത്തുകളുടെ നല്ല ഉപദേശം സ്വീകരിക്കില്ലെന്ന പൊതുനിഗമനത്തോടെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
ഈ സര്ഗത്തിൽ ശരണാഗതിധർമ്മവും രാജനീതിയിലെ ജാഗ്രതയും കേന്ദ്രവിഷയമാകുന്നു. രാവണനെ കഠിനമായി ശാസിച്ച് സീതയെ തിരിച്ചുനൽകാൻ ഉപദേശിച്ച ശേഷം, വിഭീഷണൻ നാലു സഹചാരികളോടൊപ്പം ലങ്ക വിട്ട് രാമസന്നിധിയിലേക്കെത്തുന്നു. വടക്കൻ തീരത്തിനടുത്ത് ആകാശത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ട്, താൻ രാവണന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണെന്ന് പരിചയപ്പെടുത്തി, സീതാപഹരണവും അശോകവനത്തിലെ അവളുടെ തടങ്കലും വിവരിച്ച്, രാഘവന്റെ ശരണം തേടുന്ന തന്റെ വരവ് അറിയിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ രാജ്യനീതിദൃഷ്ട്യാ ഇതിനെ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു—രൂപംമാറ്റുന്ന രാക്ഷസർ ചാരന്മാരായിരിക്കാം; അതിനാൽ കഠിന നടപടികൾ, ജാഗ്രത, വ്യൂഹസംരക്ഷണം, മന്ത്രണയുടെ രഹസ്യത, ചാരവ്യവസ്ഥ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തണമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. രാമൻ ആ യുക്തിസഹമായ മുന്നറിയിപ്പ് അംഗീകരിച്ച് വാനരമന്ത്രിമാരുടെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു; അങ്കദൻ, ശരഭൻ, ജാംബവാൻ, മൈന്ദൻ എന്നിവർ നിരീക്ഷണവും സൂക്ഷ്മമായ ചോദ്യംചെയ്യലും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ പെരുമാറ്റലക്ഷണങ്ങളെ ആധാരമാക്കി—വിഭീഷണന്റെ വാക്കിലും വിനയത്തിലും ധൈര്യത്തിലും സ്ഥിരതയിലും ദുഷ്ടാഭിപ്രായത്തിന്റെ അടയാളമില്ല; മറഞ്ഞ ഉദ്ദേശം സാധാരണയായി സ്വരത്തിലും ആചരണത്തിലും വെളിവാകുമെന്നു വാദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം രാഷ്ട്രീയ ജാഗ്രതയെ ശരണം നൽകേണ്ട ധർമ്മവിചാരവുമായി ചേർത്തുനിർത്തുന്നു.
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
അഷ്ടാദശ സര്ഗത്തിൽ നിർണായക നിമിഷത്തിൽ വിഭീഷണൻ ശരണമായി വരുന്നതോടെ വാനരശിബിരത്തിൽ സംശയം ഉയരുന്നു. ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശ്രീരാമൻ പ്രസന്നനായി, വിഭീഷണനെക്കുറിച്ച് താൻ തീരുമാനം പ്രസ്താവിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞു ഹിതൈഷികളെ കേൾക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ സംശയത്തോടെ വിഭീഷണൻ രാവണൻ അയച്ച ഗൂഢചാരനായിരിക്കാമെന്ന് കരുതി, അവനെ നിയന്ത്രിക്കുകയോ ബന്ധിക്കുകയോ വേണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ ആദ്യം തന്റെ അജേയത്വം വ്യക്തമാക്കുകയും തുടർന്ന് ധർമ്മനീതിയെ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അഞ്ജലി കെട്ടി ശരണം തേടുന്നവനെ—അവൻ ശത്രുവായാലും—ഹാനി ചെയ്യരുതെന്ന് ഉദാഹരണങ്ങളാൽ പറയുന്നു; ശത്രുവിനെയും അതിഥിധർമ്മത്തോടെ കാത്ത കപോതിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തവും കന്ദു മുനിയുടെ സ്മൃത ധർമ്മവചനങ്ങളും ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ശരണാഗതിധർമ്മം ഉറപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രീരാമൻ ദൃഢ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—ആരെങ്കിലും ഒരിക്കൽ പോലും “ശരണം” എന്ന് വന്നാൽ, അവൻ വിഭീഷണനായാലും സുഗ്രീവനായാലും രാവണനായാലും, അവന് ഞാൻ അഭയം നൽകും. ഈ ധർമ്മവചനത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ മനസ്സ് മാറുന്നു; വിഭീഷണന്റെ ശുദ്ധഭാവം ഉള്ളിൽ വിലയിരുത്തി സ്വീകരണം അംഗീകരിച്ച് ഉടൻ സൗഹൃദം സ്ഥാപിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ വിഭീഷണനെ കാണാൻ മുന്നേറുന്നു; രാജധർമ്മത്തിൽ ശരണാഗതി സിദ്ധാന്തത്തിന് ഈ സര്ഗം സ്ഥിരമായ ആധാരമായി നിലകൊള്ളുന്നു।
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
ഈ സർഗത്തിൽ രാമൻ നൽകിയ അഭയദാനം വിഭീഷണനുമായുള്ള സഖ്യം പൊതുസാക്ഷിയായി, വിധിപൂർവകമായി, രാഷ്ട്രീയ വൈധതയോടെ സ്ഥാപിക്കുന്ന നിർണായക സംഭവമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണൻ താഴെയിറങ്ങി സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്ത്, ലങ്കയുമായിരുന്ന മുൻബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് രാമന്റെ ശരണം തേടുന്നു; തന്റെ ജീവനും രാജ്യഭാഗ്യവും രാമപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ സംയമിതമായി അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, രാക്ഷസബലങ്ങളുടെ ശക്തി-ദൗർബല്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഗൂഢവിവരം ചോദിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ വരബലത്താൽ ലഭിച്ച പ്രായഃ അജേയത, കുംഭകർണന്റെ മഹാബലം, പ്രഹസ്തന്റെ മുൻവിജയഖ്യാതി, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അഗ്നികർമങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്ന അദൃശ്യത, മറ്റു സേനാധിപന്മാർ, ലങ്കാസേനയുടെ അപാരതയും ക്രൂരതയും എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ ദൃഢപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—രാവണവധത്തിനു ശേഷം വിഭീഷണനെ ലങ്കാരാജാവായി സ്ഥാപിക്കുമെന്ന്—അത് ഉടൻ തന്നെ കർമരൂപത്തിൽ നടപ്പാക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സമുദ്രജലം കൊണ്ടുവന്ന് വാനരപ്രമുഖരുടെ സന്നിധിയിൽ വിഭീഷണന്റെ അഭിഷേകം നടത്തി രാക്ഷസരാജനായി പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; ജയഘോഷം മുഴങ്ങുന്നു. അവസാനം ഹനുമാനും സുഗ്രീവനും സമുദ്രം എങ്ങനെ കടക്കാമെന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ, വിഭീഷണൻ സാഗരന്റെ ശരണം തേടണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച് സഗരവംശബന്ധം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഈ ഉപദേശം രാമനോട് അറിയിക്കുന്നു; രാമൻ സമ്മതിച്ച് തീരത്ത് കുശ വിരിച്ച് ഇരുന്നു, ലങ്കാഗമനത്തിനുള്ള അടുത്ത ധർമ്മയുക്ത നടപടിക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു.
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
ഈ ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ ചാരപരിശോധന, ദൗത്യസന്ദേശം, യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ പൊതുപരീക്ഷണം—ഇവ ഒറ്റച്ചരടിൽ ചുരുക്കമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസ ചാരനായ ശാർദൂലൻ സുഗ്രീവന്റെ പാളയത്തിൽ കടന്ന് പതാകകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന വാനര-ഋക്ഷസേനയെ നിരീക്ഷിച്ച്, അത് ലങ്കയിലേക്കു രണ്ടാമൊരു അളവറ്റ സമുദ്രംപോലെ മുന്നേറുന്നു എന്ന് രാവണനോട് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു. കടൽത്തീരത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും സേനയുടെ മഹാവ്യാപ്തിയെയും അവൻ അറിയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാവണൻ ശുകനെ ദൂതനാക്കി സുഗ്രീവനോട് കണക്കുകൂട്ടിയ സന്ദേശം അയക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വംശവും ശക്തിയും പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ടു രാവണൻ തന്റെ കുറ്റം ചെറുതാക്കി കാണിക്കുകയും ലങ്ക അജേയമാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു—വാനരരുടെ മനോബലം തകർക്കാനും സഖ്യത്തിൽ ഭേദം വരുത്താനും. ശുകൻ പക്ഷിരൂപം ധരിച്ചു ആകാശത്തിൽ നിന്ന് സംസാരിക്കുമ്പോൾ കോപിതരായ വാനരർ അവനെ ആക്രമിക്കുന്നു; അപ്പോൾ “ദൂതനെ കൊല്ലരുത്” എന്ന ധർമ്മനിയമം അവൻ ഓർമ്മിപ്പിക്കുകയും, വിശ്വസ്ത ദൂതൻ യജമാനന്റെ സന്ദേശം മാത്രമേ പറയൂ, അനധികൃത വാക്കുകൾ ചേർക്കരുത് എന്നും വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമൻ ദൂതധർമ്മം നിലനിർത്താൻ ഇടപെട്ട് ശുകനെ വിട്ടയക്കാൻ കല്പിക്കുന്നു. സുരക്ഷിതമായി ശുകൻ വീണ്ടും സംസാരിക്കുമ്പോൾ, രാവണനോട് അറിയിക്കേണ്ട സുഗ്രീവന്റെ ദൃഢപ്രതിസന്ദേശം കേൾക്കുന്നു—രാവണന്റെ പരാജയം അനിവാര്യമാണ്; ഒളിച്ചാലും ദൈവാശ്രയം തേടിയാലും രക്ഷയില്ല; സീതാപഹരണവും ജടായുവധവും എന്ന പാപങ്ങളുടെ നൈതിക കുറ്റാരോപണവും ഉന്നയിക്കുന്നു. അങ്ങദൻ ശുകൻ ചാരനാണെന്ന് സംശയിച്ച് സേനയെ അളന്നുകണ്ടതിനാൽ പിടിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ സുരക്ഷാചിന്തയും ദൂതസംരക്ഷണനിയമവും തമ്മിലുള്ള സമതുലനം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു।
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
സമുദ്രതീരത്ത് ശ്രീരാമൻ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച് കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് സാഗരനോട് അഞ്ജലി അർപ്പിച്ചു; നിയമവ്രതത്തോടെ ശയിച്ച് കാത്തുനിന്നു. മൂന്നു രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ‘നദീപതി’യായ സാഗരൻ യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പ്രതികരണരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായില്ല. അപ്പോൾ സംയമത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മസമ്മതമായ ക്രോധം ഉദിച്ചു. ശമം, ക്ഷമ, ആർജവം, മൃദുവാക്യം എന്നിവയെ ചില നിർഗുണരോ അഹങ്കാരികളോ ദൗർബല്യമായി കരുതുമെന്ന് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് നീതിവചനം പറഞ്ഞു; വെറും സമാധാനമാത്രം കൊണ്ടു കീർത്തിയും വിജയവും ഉറപ്പാകില്ലെന്ന് മുന്നറിയിപ്പു നൽകി. വാനരസേനയ്ക്ക് കാൽനടയായി കടക്കാൻ സമുദ്രത്തെ ഉണക്കുകയോ സർപ്പസദൃശ ബാണങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് ഭയങ്കര ധനുസ്സു വലിച്ചു. ബാണങ്ങൾ ജലത്തിൽ ജ്വലിച്ച് പതിച്ചു, തിരകൾ പർവ്വതങ്ങളുപോലെ ഉയർന്നു, ശംഖ-ശുക്തികൾ കലങ്ങി, പുക ഉയർന്നു; പാതാളത്തിലെ നാഗന്മാരും ദാനവന്മാരും വ്യാകുലരായി. അപ്പോൾ സൗമിത്രി മുന്നോട്ട് വന്ന് ധനുസ്സു പിടിച്ച് രാമനെ തടഞ്ഞു; വിനയത്തോടെ “മതി” എന്നു പറഞ്ഞു.
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
ഈ ഇരുപത്തിരണ്ടാം സർഗ്ഗത്തിൽ തടസ്സത്തിൽ നിന്ന് ഉപായത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് പ്രതിപാദ്യം. സമുദ്രത്തിന്റെ തടസ്സത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ശ്രീരാമൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രതേജസ്സാൽ സാഗരത്തെ പാതാളം വരെ ഉണക്കിക്കളയുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഉടൻ കാറ്റ്, മേഘം, മിന്നൽ, അന്ധകാരം എന്നിവ കലാപമുണർത്തി ദൃശ്യ-അദൃശ്യ ജീവികൾ ഭീതിയിലാകുന്നു. അപ്പോൾ സാഗരാധിപൻ (വരുണാലയം) രാജസദിവ്യരൂപത്തിൽ ഉയർന്ന് പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് വിശദീകരിച്ച് ധർമ്മസമ്മതമായ മാർഗം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—സേതുബന്ധം ചെയ്ത് സ്ഥിരമായ കടന്നുപോകൽ ഒരുക്കുക. കൂടാതെ ശ്രീരാമന്റെ അമോഘശരം ദ്രുമകൂല്യ പ്രദേശത്തിലെ പാപി കള്ളന്മാരെ ശിക്ഷിക്കാൻ തിരിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ അങ്ങനെ തന്നെ ശരം പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ‘മരുകാന്താരം’ എന്ന പ്രസിദ്ധമായ മരുഭൂമിപ്രദേശം, ഉപ്പുനീർ പൊങ്ങുന്ന ‘വ്രണ’ കിണർ, വരപ്രസാദമായി ഒരു പുതിയ ശുഭമാർഗം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സാഗരം വിശ്വകർമ്മപുത്രനായ നളനെ ദിവ്യസാമർത്ഥ്യമുള്ള ശില്പിയായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി സേതുനിർമ്മാണ ചുമതല ഏൽപ്പിക്കുന്നു; നളൻ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. വാനരസേനകൾ മരങ്ങൾ, പാറകൾ, പർവ്വതഖണ്ഡങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു തുടർച്ചയായ ദിവസങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ സേതു പണിയുന്നു; ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി ശ്രീരാമനെ ആശീർവദിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തിനായി ക്രോധനിയന്ത്രണം, സ്വഭാവസിദ്ധാന്തം, ജനഹിത നിർമാണ-രാജനീതി എന്നിവയെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന സർഗ്ഗമാണിത്.
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
ഈ ഇരുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ രാമൻ നിമിത്തദർശിയായി അപശകുനങ്ങൾ കണ്ടറിഞ്ഞ് സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യുദ്ധയാത്രയുടെ ക്രമീകരണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശീതളജലവും ഫലങ്ങളും ലഭിക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ വനവിശ്രമസ്ഥലം ഒരുക്കാനും, സൈന്യത്തെ വിഭാഗങ്ങളാക്കി വേർതിരിക്കാനും, വ്യൂഹബദ്ധമായി ജാഗ്രതയോടെ നിലകൊള്ളാനും അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ ഭയാനക നിമിത്തങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—ധൂളി നിറഞ്ഞ കാറ്റുകൾ, ഭൂമിയും പർവതങ്ങളും കുലുങ്ങൽ, വൃക്ഷങ്ങൾ വീഴൽ, മാംസവർണ്ണ മേഘങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്തസദൃശ തുള്ളികൾ പെയ്യൽ, ഭീതിജനക സന്ധ്യ, സൂര്യനിൽ നിന്ന് അഗ്നിപിണ്ഡങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലുള്ള ദൃശ്യം, സൂര്യനെതിരെ വിലപിക്കുന്ന മൃഗങ്ങൾ, കൂടാതെ ചന്ദ്ര-സൂര്യന്മാരുടെ അസാധാരണ വർണ്ണങ്ങളും പ്രഭാമണ്ഡലങ്ങളും. ഇവ ഭയന്ന് നിശ്ചലമാകാനുള്ളതല്ല; വാനര-ഭല്ലൂക-രാക്ഷസസേനകളിൽ വലിയ നാശവും നിർണായകമായ സംഘർഷത്തിന്റെ സമീപതയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന മുന്നറിയിപ്പുകളാണെന്ന് രാമൻ പറയുന്നു. അവസാനം ഉടൻ തന്നെ കൂച്ച് ആരംഭിക്കുന്നു—വാനരസേന രാവണനഗരത്തേക്ക് തിരിയുന്നു, രാമൻ ധനുസ്സുമായി മുൻനിരയിൽ മുന്നേറുന്നു, സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ഗർജ്ജിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. രാമന്റെ ധൈര്യം വർധിപ്പിക്കാൻ വാനരയോദ്ധാക്കൾ ഉല്ലാസകരമായ പ്രവർത്തികൾ നടത്തി, ധർമ്മയുദ്ധത്തിലെ മനോബലം ദൃഢമാക്കുന്നു.
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
ഈ സർഗത്തിൽ തുറന്ന യുദ്ധത്തിന് മുൻപുള്ള നിർണായക നിമിഷം വരച്ചുകാട്ടുന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിരന്നുനിന്ന വാനരസേന ശുഭനക്ഷത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശരദ്പൂർണ്ണിമാ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തമാകുന്നു; പിന്നെ സമുദ്രവേഗത്തോടെ മുന്നേറി ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നു. ലങ്കയിൽ നിന്ന് ഭയങ്കര ഭേരി-നാദങ്ങൾ ഉയരുന്നു; വാനരർ അതിലും ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ച് മറുപടി നൽകുമ്പോൾ രാക്ഷസർക്കിടയിൽ ഭീതി പടരുന്നു. സീതാവിയോഗശോകത്തിൽ വിങ്ങുന്ന രാമൻ ലങ്കയുടെ ആകാശസ്പർശിയായ പ്രാസാദനിരകൾ, വെളുത്ത മേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള വിമാനങ്ങൾ, ചൈത്രരഥവനംപോലെ മനോഹരമായ ഉദ്യാനവൈഭവം എന്നിവ കാണിച്ചുതരുന്നു; പക്ഷികൾ, കുയിലുകൾ, തേൻചീറ്റികൾ മുഴങ്ങുന്ന വൃക്ഷങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യവും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ വ്യൂഹവിന്യാസം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—മദ്ധ്യത്തിൽ അങ്കദൻ നീലനോടൊപ്പം, തെക്കൻ പാളിയിൽ ഋഷഭൻ, വലതുപാളിയിൽ ഗന്ധമാദനൻ; മുൻഭാഗത്ത് രാമ-ലക്ഷ്മണർ. ജാംബവാനും സുഷേണനും കരടി-നായകരോടൊപ്പം ‘മദ്ധ്യഭാഗം’ കാക്കുന്നു; പിന്നിൽ സുഗ്രീവൻ സംരക്ഷണം വഹിക്കുന്നു. വ്യൂഹബദ്ധമായ സേന ആകാശത്തിലെ മേഘസമൂഹങ്ങളെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നു; വാനരർ പർവതശിഖരങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും ആയുധമാക്കി ലങ്കയെ തകർക്കാൻ സന്നദ്ധരാകുന്നു. വ്യൂഹം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ദൂതൻ ശുകനെ വിട്ടയക്കുന്നു; ഭീതനായി അവൻ രാവണന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങി വാനരരുടെ ക്രോധവും, സേതുബന്ധത്തിന് ശേഷം രാമന്റെ വരവും അറിയിച്ച്—സീതയെ തിരികെ നൽകുക അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാകുക എന്ന അടിയന്തര തീരുമാനമാവശ്യപ്പെടുന്നു. രാവണൻ രക്തനേത്രങ്ങളോടെ ക്രോധത്തിൽ ഗർജിച്ച്, ദേവന്മാരോടും സീതയെ വിട്ടുകൊടുക്കില്ലെന്ന് അഹങ്കരിച്ച്, തന്റെ ബാണങ്ങളുടെ ‘അഗ്നി’ അപ്രതിരോധ്യമെന്ന് പുകഴ്ത്തി സംഘർഷം അനിവാര്യമാക്കുന്നു.
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
ദശരഥനന്ദനനായ ശ്രീരാമൻ വാനരസേനയോടുകൂടെ സമുദ്രം കടന്ന് സേതുബന്ധം സാധിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട റാവണൻ ഉത്സാഹിതനായി, തന്റെ മന്ത്രി-ഗൂഢചാരന്മാരായ ശുകനും സാരണനും ശത്രുശിബിരത്തിൽ ആരും അറിയാതെ കയറിപ്പറ്റാൻ നിയോഗിച്ചു. സൈന്യബലത്തിന്റെ അളവ്, പ്രധാന വാനരനേതാക്കളും പ്രാപ്തരായ സേനാധിപന്മാരും ആരെന്ന് കണ്ടെത്തൽ, സേതുനിർമ്മാണത്തിന്റെ സ്ഥിതി പരിശോധിക്കൽ, പർവ്വത-ഗുഹ-തീരം-വനം-ഉദ്യാനം മുതലായിടങ്ങളിലെ പാളയസ്ഥലങ്ങൾ കണ്ടെത്തൽ, കൂടാതെ ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണരുടെ ദൃഢനിശ്ചയം, പരാക്രമം, ആയുധശക്തി എന്നിവ വിലയിരുത്തൽ—ഇവയായിരുന്നു അവരുടെ ദൗത്യം. വാനരവേഷം ധരിച്ചു അവർ സേനയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അളവറ്റ സൈന്യവിസ്താരവും ഭീകരമായ യുദ്ധഗർജ്ജനവും കണ്ടു അവർ വിസ്മയിച്ചു. വിഭീഷണൻ അവരുടെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭേദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പിടികൂടി ശ്രീരാമന്റെ സന്നിധിയിൽ ഹാജരാക്കി. വധഭയത്തിൽ വിറച്ച ഗൂഢചാരന്മാരെ കണ്ട ശ്രീരാമൻ ധർമ്മമര്യാദയോടെ, ശാന്തഹാസ്യത്തോടെ—ദൂതന്മാരെയും നിരായുധരെയും കൊല്ലരുത്; നിങ്ങൾ കണ്ടിരിക്കേണ്ടത് കണ്ടുകഴിഞ്ഞു, എന്തെങ്കിലും ശേഷിച്ചാൽ വിഭീഷണൻ എല്ലാം കാണിക്കും—എന്ന് പറഞ്ഞ് അവരെ വിട്ടയക്കാൻ കല്പിച്ചു. റാവണനോടുള്ള സന്ദേശമായി—സീതയെ അപഹരിച്ച ബലം പ്രകടിപ്പിക്ക; പ്രഭാതത്തിൽ ലങ്കയുടെ ദുര്ഗ്ഗരക്ഷയും രാക്ഷസശക്തിയും എങ്ങനെ തകർന്നുപോകുന്നുവെന്ന് കാണുക—എന്ന് അറിയിച്ചു. ലങ്കയിൽ മടങ്ങിയ ശുക-സാരണർ ശ്രീരാമന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠയും, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ, സുഗ്രീവൻ എന്നീ നാലു നേതാക്കളുടെ ഭയങ്കര സാമർത്ഥ്യവും വിവരിച്ച്, മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകി സന്ധി ചെയ്യുന്നതാണ് ഹിതകരമെന്ന് റാവണനെ ഉപദേശിച്ചു.
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കയ്ക്കുള്ളിൽ ചാരന്മാരിലൂടെ നടക്കുന്ന വിവരവിനിമയമാണ് പ്രതിപാദ്യം. സാരണൻ രാവണനോട് സത്യസന്ധവും ഹിതകരവുമായ ഉപദേശം പറയുന്നു; എന്നാൽ രാവണൻ അഹങ്കാരത്തോടെ അത് തള്ളിക്കളഞ്ഞ്, സർവ്വലോകവും എതിർത്താലും സീതയെ വിട്ടുകൊടുക്കില്ലെന്ന് ധിക്കാരത്തോടെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശത്രുസേനയുടെ വലിപ്പം നേരിട്ട് അറിയാൻ രാവണൻ ശുകനും സാരണനും കൂടെ ഉയർന്ന, ഹിമശുഭ്രമായ പ്രാസാദത്തിന്റെ മുകളിൽ കയറി കടൽത്തീരമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ച മഹാവാനരസൈന്യത്തെ കാണുന്നു. അപാരമായ സൈന്യം കണ്ടപ്പോൾ—വാനരന്മാരിൽ ആരാണ് പ്രമുഖർ, സുഗ്രീവന്റെ മുഖ്യ ഉപദേശകർ ആരാണ്, ഏത് നേതാക്കളെയാണ് പ്രത്യേകിച്ച് ഭയപ്പെടേണ്ടത്—എന്ന് സാരണനോട് ചോദിക്കുന്നു. സാരണൻ പിന്നെ ക്രമബദ്ധമായ പട്ടികയായി പ്രധാന സേനാനായകരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—സുഗ്രീവസേനയുടെ മുൻനിരയിൽ നീലൻ; വാലിയുടെ പുത്രനും യുവരാജാവുമായ അങ്കദൻ, നേരിട്ട് യുദ്ധാഹ്വാനം ചെയ്യുന്നവൻ; സേതുനിർമ്മാണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നലൻ; കൂടാതെ മറ്റ് ദളനേതാക്കൾ—ശ്വേതൻ, കുമുദൻ, രംഭൻ, ശരഭൻ, പനസൻ, വിനതൻ, ക്രോധനൻ, ഗവയൻ. അവരുടെ ദേഹലക്ഷണങ്ങൾ, വാസസ്ഥലം/പർവതബന്ധം, സൈന്യസംഖ്യ, ലങ്കയിലേക്കുള്ള ആക്രമണോത്സുകത എന്നിവ വിവരിച്ച് ശത്രുപക്ഷത്തിന്റെ “യുദ്ധവിന്യാസം” വ്യക്തമാക്കുന്നു. കാവ്യരസത്തോടൊപ്പം രാജനീതിപരമായ ഭീഷണിവിലയിരുത്തൽ ചേർന്ന ഒരു തന്ത്രപരമായ അധ്യായമാണിത്.
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
ഈ സര്ഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിന് മുൻപുള്ള ഒരു സൈനിക ‘ദൃശ്യ-പരിചയം’ നൽകുന്നു. വക്താവ് രാക്ഷസരാജനെ “രാജൻ” എന്നു സംബോധന ചെയ്ത്, രാഘവന്റെ കാര്യം നിമിത്തം ഒന്നിച്ചുകൂടിയ വാനര-ഋക്ഷ (കരടി) മിത്രസേനയെ വിവരിക്കുന്നു—അവർ എല്ലാവരും “രാഘവാർത്ഥേ പരാക്രാന്താഃ”, ജീവൻ പോലും പണയപ്പെടുത്തി പോരാടാൻ സന്നദ്ധർ. തുടർന്ന് പ്രധാന നേതാക്കളെയും ദളങ്ങളെയും ഉജ്ജ്വല ഉപമകളോടെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—ഹരൻ ബഹുവർണ്ണ ദീപ്തമായ വാലാൽ പ്രശസ്തൻ; ഭീകര ഋക്ഷർ കറുത്ത കൊടുങ്കാറ്റ് മേഘങ്ങളെപ്പോലെ; അവരുടെ അധിപൻ ധൂമ്രൻ ഋക്ഷവാനിൽ വസിച്ച് നർമദയെ പാനം ചെയ്യുന്നു എന്നു പ്രസിദ്ധി. ജാംബവാൻ പർവ്വതസമൻ, നേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ സഹായിച്ച് വരങ്ങൾ നേടിയവൻ. ധംബ ഭയാനക ഹരീശ്വരൻ, ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പരിചാരകവൃന്ദം ചുറ്റിനിൽക്കുന്നവൻ; സന്നദനൻ വാനരരുടെ ‘പിതാമഹൻ’ എന്നപോലെ മഹാകായൻ, ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും അപരാജിതൻ. ക്രോധന/ക്രഥനൻ കൈലാസത്തിൽ കുബേരന്റെ ജംബൂവൃക്ഷത്തിനടുത്ത് വസിക്കുന്നു; പ്രമഥി പൊടി ഉയർത്തുന്ന വേഗസേനയെ നയിക്കുന്നു; സേതു കണ്ട ശേഷം ഗവാക്ഷൻ ഗോളാംഗൂല ദളങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കേസരി സ്വർണ്ണപർവ്വതത്തിൽ നിത്യഫല-മധുക്കളുടെ ഇടയിൽ വിഹരിക്കുന്നു; ശതബലി സൂര്യോപാസകനായി ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ. അവസാനത്തിൽ മിത്രസേനയുടെ എണ്ണംയും ശക്തിയും അളക്കാനാകാത്തതെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു—ഭൂമിയിലെ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലും ഇളക്കിമാറ്റാൻ കഴിയുമെന്ന മഹാകാവ്യഭാഷയിലെ ഭീഷണിയും സ്വപക്ഷോത്സാഹവുമാണ് ഇതിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നത്।
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
സാരണന്റെ വിവരണമേറ്റ ശേഷം ശുകൻ രാവണനോട് ക്രമബദ്ധമായ ഗൂഢചര റിപ്പോർട്ട് തുടരുന്നു. സമീപിക്കുന്ന വാനരസഖ്യത്തെ അവൻ ദുർജ്ജയമെന്ന് വര്ണിക്കുന്നു—രൂപാന്തരത്തിൽ നിപുണർ, ദേവതുല്യ പരാക്രമമുള്ളവർ, തടയാൻ പ്രയാസമുള്ളവർ. തുടർന്ന് പ്രധാന നേതാക്കളെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും പ്രായഃ അമരസമാന യുദ്ധധുരന്ധരർ; ഹനുമാൻ മാരുതാത്മജൻ—സമുദ്രം ലംഘിക്കുന്നവൻ, രൂപം മാറ്റുന്നവൻ, ലങ്കയിലെ മുൻ ദൗത്യത്തിൽ (വാൽദഹനം ഉൾപ്പെടെ) തന്റെ വീര്യം തെളിയിച്ചവൻ. പിന്നീട് മനുഷ്യപ്രധാനരെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ശ്രീരാമൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശീയ അതിരഥൻ, അചഞ്ചല ധർമ്മനിഷ്ഠൻ, ബ്രഹ്മാസ്ത്രാദി ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ലോകഭേദക ധനുര്വിദ്യയും ഉള്ളവൻ എന്നു ശുകൻ പറയുന്നു; ലക്ഷ്മണനെ രാമന്റെ അനിവാര്യ “വലങ്കൈ”, നയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള സഹായി എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഇടതുവശത്ത് വിഭീഷണൻ അഭിഷിക്ത രാജാവായി രാവണവിരോധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സേനയുടെ മഹത്ത്വം കാണിക്കാൻ ശങ്കു, മഹാശങ്കു, ബൃന്ദ, പദ്മ, ഖർവ, സമുദ്ര, ഓഘ, മഹൗഘ തുടങ്ങിയ സംഖ്യാശബ്ദങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വ്യാപിപ്പിച്ച്, അവസാനം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു—ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹംപോലെ തോന്നുന്ന ഈ മഹാസേനയെ കണ്ടാൽ പരാജയം ഒഴിവാക്കാൻ രാവണൻ പരമശ്രമം നടത്തണം എന്ന്।
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
ഈ സര്ഗത്തിൽ ചാരനീതിയുടെ കേന്ദ്രമായ രാജസഭയിൽ നിന്ന് ശിബിരത്തിലേക്കുള്ള രഹസ്യവിവര-ചക്രം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ശൂകൻ നൽകിയ റിപ്പോർട്ടിൽ വാനരസേനയുടെ മഹാസമാഗമവും, രാമന്റെ പ്രധാന സഹായി—രാമന്റെ ‘വലങ്കൈ’പോലെയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, അങ്കദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ മുതലായ സേനാനായകർ—എന്നിവരുടെ വിവരണവും കേട്ട റാവണൻ ഉള്ളിൽ കുലുങ്ങിയെങ്കിലും പുറത്ത് ക്രോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന് മുമ്പ് ശത്രുവിനെ പ്രശംസിച്ചതിന് ശൂക-സാരണരെ ശാസിച്ച്, അതിനെ രാജനീതിയിൽ മന്ത്രിധർമ്മപരമായ വീഴ്ചയും വിശ്വാസഭംഗവും ആയി കണക്കാക്കി ശിക്ഷ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ മുൻസേവനം ഓർത്ത് സംയമനം പാലിച്ച് വധിക്കാതെ വിട്ടയക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രവർത്തനനീതിയായി റാവണൻ മഹോദരനോട് പ്രഗത്ഭ ചാരന്മാരെ വിളിപ്പിച്ച്, രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം, ദിനചര്യ, അന്തർവൃത്തം എന്നിവ പരിശോധിക്കണമെന്ന് കല്പിക്കുന്നു. ശാർദൂലന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അവർ വേഷംമാറി സുവേല പ്രദേശത്ത് എത്തുമ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശാർദൂലനെ പിടികൂടുന്നു. വാനരർ അവരെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ രാമന്റെ കരുണ ഇടപെട്ട് ശാർദൂലനെയും മറ്റുള്ളവരെയും മോചിപ്പിക്കുന്നു. ഭീതിയും അപമാനവും സഹിച്ച് അവർ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി, സുവേല സമീപം നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന രാമന്റെ ഭയങ്കരവും ദുര്ജയവുമായ വാനരബലത്തെക്കുറിച്ച് ദശഗ്രീവനോട് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു; ഈ തന്ത്രപരമായ വിലയിരുത്തലോടെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു।
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ ചാരന്മാർ—രാഘവൻ സുവേലപർവതത്തിൽ അചഞ്ചലമായ ദൃഢസൈന്യവുമായി പാളയം ഇറങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ഇത് കേട്ട് രാവണൻ ക്ഷണികമായി അശാന്തനായി തന്റെ ചാരനായ ശാർദൂലനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; ശാർദൂലന്റെ ഭയചിഹ്നിതമായ ഭാവം തന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ കർശന കാവലിന്റെ തെളിവാകുന്നത്. ശാർദൂലൻ തന്റെ പിടിയിലായ കഥ പറയുന്നു—ഉടൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, അടിക്കപ്പെട്ടു, ജനസമ്മുഖത്തിൽ കാട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി, ഒടുവിൽ വിട്ടയച്ചു—ഇതിലൂടെ രാമശിബിരത്തിന്റെ ശാസനയും സുരക്ഷയും വെളിവാകുന്നു. അവൻ പിന്നെയും പറയുന്നു: ശിലകളും കല്ലുകളും കൊണ്ട് സമുദ്രം നിറച്ച് സേതുനിർമ്മാണം പൂർത്തിയായി; രാമൻ ലങ്കാദ്വാരസമീപത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു; വാനരസേനയുടെ യുദ്ധവിന്യാസം ഗരുഡ-വ്യൂഹംപോലെ. ശാർദൂലൻ രാവണനോട് രണ്ടിൽ ഒന്ന് തീരുമാനിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—സീതയെ മടക്കി നൽകുക അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം ഏറ്റെടുക്കുക, രാമൻ മതിലുകളിലെത്തുന്നതിന് മുമ്പേ. രാവണൻ കടുപ്പത്തോടെ നിരാകരിക്കുന്നു—ദേവസമൂഹങ്ങൾ ഒന്നിച്ചാലും സീതയെ ഞാൻ വിട്ടുകൊടുക്കില്ല—എന്ന്, വാനരന്മാരുടെ ശക്തി, വംശം, എണ്ണം എന്നിവയുടെ വിവരപ്പട്ടിക ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ശാർദൂലൻ സുഗ്രീവൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ, നീലൻ, അങ്കദൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ മുതലായ പ്രമുഖരെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; പലർക്കും ദൈവവംശബന്ധമുണ്ടെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സേനയുടെ അപാരത—പത്ത് കോടി—എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ അതിവിസ്തൃതമായതിനാൽ മുഴുവനായി പറയാനാവില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് റിപ്പോർട്ട് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം യുദ്ധസന്നാഹങ്ങളുടെ വിവരസൂചിയും, ശാസനബദ്ധമായ ധർമ്മപക്ഷം വിരുദ്ധം ഹഠരാജത്വം എന്ന നൈതിക-മാനസിക ചിത്രവും ആകുന്നു.
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
ഈ സര്ഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ ചാരന്മാർ രാവണനോട്—രാമന്റെ “അചഞ്ചല” വാനരസേന സുവേലപർവതത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച് ആക്രമണത്തിന് സന്നദ്ധമാണെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. അതിൽ വ്യാകുലനായ രാവണൻ സഭ ചേർത്ത് ആലോചിച്ചാലും, തുറന്ന യുദ്ധത്തിന് പകരം മനോവൈകല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന തന്ത്രം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. മായാവിദ്യയിൽ നിപുണനായ രാക്ഷസൻ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനെ വിളിച്ചു, രാഘവന്റെ കൃത്രിമ ശിരസ്സും ധനുസ്സും മായയാൽ നിർമ്മിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സീതയുടെ ധൈര്യം തകർക്കാൻ രാവണൻ അശോകവനികയിലേക്കു പോകുന്നു. അവിടെ സീത നിലത്ത് ഇരുന്നു, തല താഴ്ത്തി, ഭർത്താവിനെ ധ്യാനിച്ച് രാക്ഷസിമാരുടെ കാവലിൽ കാണപ്പെടുന്നു. രാവണൻ ഭീഷണിവചനങ്ങളോടെ—പ്രഹസ്തന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള രാത്രിയാക്രമണത്തിൽ രാമനും പ്രമുഖ വാനരന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന് പറഞ്ഞ്—ആ കള്ളത്തിന് “തെളിവ്” പോലെ കൃത്രിമ ശിരസ്സ് അവളുടെ മുന്നിൽ വെപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് പ്രസിദ്ധമായ ധനുസ്സും കാണിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം യുദ്ധത്തിലെ പ്രചാരണ-യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—ഭീതിപ്പെടുത്തൽ, തെറ്റായ വാർത്ത, അരങ്ങൊരുക്കിയ തെളിവ് എന്നിവകൊണ്ട് കീഴടങ്ങൽ വരുത്താനുള്ള ശ്രമം; അതിനുമെതിരെ സീതയുടെ ഏകനിഷ്ഠയും അചഞ്ചലതയും അവളുടെ നിലപാടിൽ തന്നെ സൂചിതമാണ്.
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
ഈ സർഗത്തിൽ രണ്ടു പ്രവാഹങ്ങൾ ചേർന്ന് നീങ്ങുന്നു—(1) അശോകവാടികയിൽ സീതാദേവിയുടെ അതിതീവ്രമായ ശോക-വിലാപം, (2) രാവണൻ യുദ്ധോപദേശംക്കായി മന്ത്രിസഭയെ വിളിച്ചുകൂട്ടുന്ന ഭരണപരമായ തിരിഞ്ഞുനിൽപ്പ്. രാവണൻ മായയാൽ ഒരുക്കിയ ദൃശ്യം സീതയ്ക്ക് കാണിക്കുന്നു—ശ്രീരാമന്റെ ഛിന്നശിരസ്സും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധ ധനുസ്സും എന്നപോലെ. സീത കണ്ണുകൾ, വർണം, മുടിക്കുരുളുകൾ മുതലായ ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി, ചൂഡാമണിയുടെ മംഗളബന്ധം ഓർത്ത്, മൂർച്ചിതയായി വീണു, തുടർന്ന് ദീർഘമായി വിലപിക്കുന്നു. അവളുടെ വാക്കുകൾ ചിലപ്പോൾ കുറ്റാരോപണമായി (പ്രധാനമായി കൈകേയിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി), ചിലപ്പോൾ ആത്മഗർഹണമായി, പിന്നെ ‘കാലം’ എന്ന തത്ത്വചിന്തയായി മാറിമാറി വരുന്നു—കാലം ബുദ്ധിയെ ലയിപ്പിക്കുകയും രക്ഷാകവചങ്ങളെ പോലും തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന്. നയജ്ഞനും അപദ്നിവാരണനുമായ രാമനും മരണവശനായെന്ന ധർമ്മവിരോധാഭാസം അവൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മടങ്ങിയാൽ കൗസല്യയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന പ്രളയസമമായ ദുഃഖം അവൾ കൽപ്പിക്കുന്നു; വീരദേഹത്തിന് യഥാവിധി സംസ്കാരം ലഭിക്കാതെ അത് ശ്വാപദങ്ങളുടെ ആഹാരമാകുന്നത് സാമൂഹ്യ-ധാർമ്മിക ഭംഗമാണെന്ന് വേദനിക്കുന്നു. അവസാനം രാവണനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—ഭർത്താവിനോടൊപ്പം മരണത്തിൽ തന്നെ എന്നെ ചേർക്കണമെന്നു. രാവണൻ മന്ത്രിമാരെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ട ഉടൻ ആ ശിരസ്സും ധനുസ്സും അദൃശ്യമാകുന്നു—ഇത് മായയും ബലപ്രയോഗവും ചേർന്ന പദ്ധതിയാണെന്ന് വെളിവാകുന്നു. തുടർന്ന് കഥ ഭരണത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു: കാവൽക്കാരൻ പ്രഹസ്തന്റെ വരവ് അറിയിക്കുന്നു; രാവണൻ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു, കാരണം വെളിപ്പെടുത്താതെ ഭേരിനാദംകൊണ്ട് സൈന്യസമാഹാരം ആജ്ഞാപിച്ച്, രാമനോട് എതിരായി സ്വീകരിക്കേണ്ട നടപടിയെക്കുറിച്ച് ഔപചാരിക ആലോചന ആരംഭിക്കുന്നു.
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
ഈ സർഗത്തിൽ അശോകവനികയെപ്പോലെയുള്ള ബന്ധനസ്ഥാനത്ത് ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി മൂർച്ച്ഛിതപ്രായയായ വൈദേഹി സീതയെ കണ്ടു, കരുണാമയിയായ രാക്ഷസി സരമ അവളുടെ അടുക്കൽ വന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. സീതയും രാവണനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം താൻ കേട്ടുവെന്ന് അവൾ പറയുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാവണൻ കലങ്ങുന്നു—നിദ്രയിൽ ചതിയോടെ രാമനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വധം അസാധ്യമായതായി കരുതപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ വൃക്ഷങ്ങളെ ആയുധമായി ഉയർത്തുന്ന വാനരയോദ്ധാക്കൾ രാമരക്ഷയിൽ ഉള്ളതിനാൽ അവരെ വധിക്കുക ദുഷ്കരം; ഇന്ദ്രൻ സംരക്ഷിക്കുന്ന ദേവന്മാരെപ്പോലെ എന്നാണ് സരമയുടെ ഉപമ. പിന്നീട് അവൾ രാമന്റെ മഹിമയെ ആവർത്തിച്ച് ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു—ധർമ്മാത്മാവ്, കീർത്തിമാൻ, ധനുർധാരി, വിശാലവക്ഷസ്, അജേയൻ; ലക്ഷ്മണനും സഹരക്ഷകനാണെന്ന്. സാഹചര്യവാർത്തയും നൽകുന്നു: രാമൻ സമുദ്രം കടന്ന് തെക്കൻ തീരത്ത് സൈന്യത്തോടൊപ്പം നിലയുറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്; ചാരന്മാർ ലങ്കയിൽ ഈ വിവരം എത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്; രാവണൻ മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചനയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ലങ്കയിലെ യുദ്ധസജ്ജീകരണത്തിന്റെ ശബ്ദലോകം കേൾക്കുന്നു—ഭേരി-നഗാരധ്വനികൾ, മണിനാദം, രഥ-അശ്വ-ഗജങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം, ആയുധ-കവചങ്ങളുടെ സന്നാഹം—സമീപയുദ്ധത്തിന്റെ സൂചനയായി. അവസാനം സരമ ധർമ്മോപദേശമായി സീതയെ ദിവാകരനായ സൂര്യന്റെ ശരണം തേടാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; ജീവികളുടെ ഭാഗ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിയന്താവാണ് അദ്ദേഹം എന്നു പറയുന്നു.
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
ഈ സര്ഗത്തിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ നടുവിൽ ഒരു ശാന്ത-നീതിമയ ഇടവേളയായി ആത്മീയസാന്ത്വനസംഭാഷണം വരുന്നു. കാലജ്ഞയായി, മന്ദഹാസപൂർവ്വം സംസാരിക്കുന്ന സരമ സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു; സീതയുടെ ദുഃഖം മഴയിൽ വരണ്ട ഭൂമി നനയുന്നതുപോലെ ക്രമേണ ശമിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മായ, ആവർത്തിച്ച ഭീഷണികൾ, അശോകവാടികയിലെ രാക്ഷസിമാരുടെ കഠിന നിരീക്ഷണം—ഇവയാൽ വ്യാകുലയായ സീത ഉറപ്പുള്ള വാർത്ത തേടി, രാവണന്റെ സ്ഥിരനിശ്ചയം എന്തെന്നു അന്വേഷിച്ച് വരാൻ സരമയോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. സരമ രാവണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു മന്ത്രിമാരോടുള്ള അവന്റെ ആലോചന കേട്ട് വേഗം മടങ്ങിവരുന്നു. സീത അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇരിപ്പിടം നൽകി, രാവണന്റെ ഉദ്ദേശത്തിന്റെ സത്യം പറയണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സരമ അറിയിക്കുന്നു—റാവണന്റെ മാതാവ് കൈകസി, വൃദ്ധമന്ത്രി അവിദ്ധ എന്നിവർ മൈഥിലിയെ ബഹുമാനത്തോടെ വിട്ടയക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമന്റെ ശേഷിയുടെ തെളിവുകളായി ജനസ്ഥാനനാശം, ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനം, രാക്ഷസവധം എന്നിവയും അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ കഞ്ഞുസുപോലെ തന്റെ ‘ധനം’ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ മരണം തന്നെ നിർബന്ധിച്ചാൽ മാത്രമേ വിടുകയുള്ളൂ, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല—എന്ന് ദൃഢമായി തീരുമാനിക്കുന്നു. അവസാനം ഭേരി-ശംഖധ്വനികളും വാനരകോളാഹലവും ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നു; രാക്ഷസ അനുചരർ വിഷണ്ണരാകുന്നു, രാജദോഷങ്ങളാൽ അടുത്തുവരുന്ന തന്ത്രപരമായ തകർച്ചയുടെ സൂചന തെളിയുന്നു.
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
സർഗം 35-ൽ രാമസേന ശംഖ-ദുന്ദുഭി ഘോഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിനായി മുന്നേറുന്നു. ആ അശുഭ ഗർജ്ജനം കേട്ട് ലങ്കയിൽ രാവണൻ സഭയിൽ എത്തി മന്ത്രിമാരോട് ആലോചിക്കുന്നു; അവരുടെ പ്രസിദ്ധ വീര്യം ഉണ്ടായിട്ടും മൗനം പാലിച്ചതിന് കടുപ്പത്തോടെ ശാസിക്കുന്നു. ഉടൻ തന്നെ അനവധി അനിഷ്ട-നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—അസ്വാഭാവിക കലര്ച്ചകൾ, ഗൃഹകർമ്മങ്ങളും യജ്ഞാദി വിധികളും അക്രമത്തിലാകുക, ഭയാനക സ്വപ്നങ്ങൾ, പക്ഷി-മൃഗങ്ങളുടെ പ്രതികൂല നിലവിളികൾ, രക്തവൃഷ്ടി—ഇവ ലങ്കയുടെ പതനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ വൃദ്ധ ഉപദേശകൻ മാല്യവാൻ (രാവണന്റെ മാതാമഹൻ) ക്രമബദ്ധമായ നീതി-ഉപദേശം നൽകുന്നു. വിദ്യയും നീതിയും ആധാരമാക്കിയ രാജാവാണ് രാജ്യം നിലനിർത്തുന്നത്; ബലം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ വിവേകികൾ അഹങ്കാരപൂർവമായ വൈരമല്ല, സന്ധിയെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലകാരണമാകുന്ന സീതയെ തിരിച്ചുനൽകണമെന്ന് മാല്യവാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ദൈവശക്തികൾ രാമന്റെ പക്ഷത്താണെന്നും, സമുദ്രസേതു നിർമ്മാണത്തിന്റെ അത്ഭുതം കണ്ടു രാമനെ മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള വിഷ്ണുവെന്നുമാണ് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അവസാനം രാവണന്റെ അനാഗ്രഹം കണ്ട മാല്യവാൻ മൗനമാകുന്നു; നിരസിക്കപ്പെട്ട ഹിതോപദേശം ദുരന്താന്ത്യത്തിലേക്കുള്ള വഴിയാണെന്ന ദുഃഖഭാവം ഇവിടെ തെളിയുന്നു.
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
ഈ സർഗത്തിൽ രാജധർമ്മ-നീതിയോടു ചേർന്ന ഒരു സംക്ഷിപ്ത നാടകീയസംഭവം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. കാലവശനായ രാവണൻ മാല്യവാന്റെ ഹിതോപദേശം സഹിക്കാതെ, ഭ്രൂകുടി ചുളിച്ച് കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി ക്രോധലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുപക്ഷപാതത്താലോ ആരുടെയോ പ്രേരണയാലോ നീ കഠിനവചനങ്ങൾ പറയുന്നു എന്ന് മന്ത്രിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി, തന്റെ അഭിമാനം അജയ്യമാണ് എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—വഴങ്ങുന്നതിനെക്കാൾ തകർന്നുപോകുന്നതാണ് നല്ലത്; പിടിവാശി തന്റെ ജന്മസ്വഭാവം, അതിനെ ജയിക്കുക ദുഷ്കരം എന്നും അവൻ പറയുന്നു. സേതുബന്ധത്തെ വെറും ദൈവയോഗം/യാദൃശ്ചികം എന്നു തള്ളിക്കളഞ്ഞ്, വാനരന്മാരോടൊപ്പം കടന്നാലും രാമൻ ജീവനോടെ മടങ്ങിവരില്ലെന്ന് ഗർവത്തോടെ അവകാശപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ കോപം മനസ്സിലാക്കിയ മാല്യവാൻ മറുപടി പറയാതെ ശിഷ്ടാശീർവാദങ്ങൾ നൽകി പിന്മാറുന്നു. തുടർന്ന് രാവണൻ മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച് ലങ്കയ്ക്ക് ‘അനുപമ’ ദ്വാരരക്ഷാ-വ്യവസ്ഥ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു—കിഴക്കൻ കവാടത്തിൽ പ്രഹസ്തൻ, തെക്കൻ കവാടത്തിൽ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും, പടിഞ്ഞാറൻ കവാടത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് (മഹാമായയും), വടക്കൻ കവാടത്തിൽ ശുകനും സാരണനും; നഗരമദ്ധ്യത്തിൽ ശക്തനായ വിരൂപാക്ഷനെ ഉറച്ച സംഗ്രഹസേനയായി നിയോഗിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിരോധം ആജ്ഞാപിച്ച്, വിധിവശാൽ കൃതകൃത്യനെന്നപോലെ രാവണൻ മന്ത്രിമാരെ വിടവാങ്ങിച്ച് അവരുടെ ആശീർവാദങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കയിലേക്കുള്ള ആക്രമണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് നഗരദ്വാരങ്ങളിലെ രാക്ഷസ-പ്രതിരോധവ്യൂഹവും വാനരസേനയുടെ പ്രവർത്തനക്രമവും വിവരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, അങ്കദൻ, നലൻ മുതലായ നേതാക്കൾ ലങ്കയുടെ സമീപത്ത് എത്തി വിജയോപായങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ മന്ത്രിതലത്തിലുള്ള ഗൂഢചാരവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു—അവന്റെ ദൂതന്മാർ പക്ഷിരൂപത്തിൽ ലങ്കയിൽ കടന്ന് രാവണന്റെ ദുര്ഗവ്യവസ്ഥ, ദ്വാരരക്ഷ, സേനാവിന്യാസം എന്നിവ നിരീക്ഷിച്ച് ക്രമബദ്ധമായ വിവരങ്ങളുമായി മടങ്ങി. പ്രതിരോധം സ്ഥാനഭേദേന വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു—കിഴക്കുദ്വാരത്തിൽ പ്രഹസ്തൻ, തെക്കുദ്വാരത്തിൽ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും, പടിഞ്ഞാറുദ്വാരത്തിൽ വിവിധ ആയുധധാരികളോടുകൂടെ ഇന്ദ്രജിത്, വടക്കുദ്വാരത്തിൽ സ്വയം രാവണൻ (കുലുങ്ങിയെങ്കിലും കടുത്ത കാവലിൽ), നഗരമദ്ധ്യത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ. ആന, രഥം, കുതിരപ്പട, മഹത്തായ പദാതിസേന എന്നിവയുടെ കണക്കുകൾ യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്തൃതി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ദൗത്യവിഭജനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—കിഴക്കിൽ പ്രഹസ്തനെ പ്രതിരോധിക്കാൻ നീലനെ, തെക്കിൽ തെക്കുദ്വാരാധിപന്മാരെ നേരിടാൻ അങ്കദനെ, പടിഞ്ഞാറിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ അമർത്താൻ ഹനുമാനെ, വടക്കുദ്വാരത്തിലൂടെ പ്രവേശിക്കാൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സ്വയം ശ്രീരാമൻ മുന്നേറുന്നു; മദ്ധ്യഭാഗം പിടിച്ചു നിർത്താൻ സുഗ്രീവൻ, ജാംബവാൻ, വിഭീഷണൻ എന്നിവരെ നിയോഗിക്കുന്നു. അവസാനം തിരിച്ചറിയൽ-നിയമം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—വാനരർ മനുഷ്യരൂപം ധരിക്കരുത്; ഏഴുപേർ മാത്രം (രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ ഉൾപ്പെടെ ചില തിരഞ്ഞെടുത്തവർ) മനുഷ്യരൂപത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യണം. പിന്നെ ശ്രീരാമൻ സുവേലപർവ്വതം കയറി സേനയോടുകൂടെ ലങ്കയിലേക്കു മുന്നേറാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു.
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
ഈ സರ್ಗത്തിൽ ശ്രീരാമൻ സുവേലപർവ്വതം കയറാൻ തീരുമാനിക്കുകയും, അവിടെ രാത്രിവിശ്രമം ചെയ്ത് രാക്ഷസരുടെ ദുർഗനഗരിയായ ലങ്കയെ നിരീക്ഷിക്കാമെന്ന പദ്ധതി സുഗ്രീവനോട് അറിയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഭീഷണനെ ധർമ്മജ്ഞൻ, മന്ത്രജ്ഞൻ, വിധിജ്ഞൻ എന്നു അംഗീകരിച്ച് കൂട്ടാളിയാക്കുന്നു; സീതാഹരണത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യുന്നതും രാവണന്റെ അധർമ്മവിപര്യാസത്തെ അടക്കുന്നതും ധർമ്മസമ്മതമായ ദൗത്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു. “രാക്ഷസാധമൻ” എന്ന പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ ഉയരുന്ന കോപം പോലും നീതിയുള്ള ധർമ്മക്രോധമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു; ഒരാളുടെ ദുഷ്കൃത്യം മുഴുവൻ വംശത്തെയും അപകടത്തിലാക്കാം എന്ന രാഷ്ട്രീയ-നൈതിക മുന്നറിയിപ്പും നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ഏകോപിതമായ आरोഹണം നടക്കുന്നു—ധനുർബാണധാരിയായ ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരുന്നു; സുഗ്രീവൻ മന്ത്രിമാരോടും വിഭീഷണനോടും കൂടി മുന്നേറുന്നു. ഹനുമാൻ, അങ്കദൻ, നീലൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, ഋഷഭൻ മുതലായ വാനരയൂഥപതികൾ നൂറുകണക്കിന് വാനരരുമായി കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ പർവ്വതം കയറുന്നു. സുവേലശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ലങ്ക ആകാശത്ത് തൂങ്ങുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു—ദീപ്തമായ കവാടങ്ങളും പ്രാകാരങ്ങളും, കറുത്ത രാക്ഷസനിരകളും മറ്റൊരു ജീവൻകൊണ്ട മതിലുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. യുദ്ധോത്സുകമായ വാനരസേന രാമസന്നിധിയിൽ വിവിധ നാദങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു; സൂര്യാസ്തമയത്തിന് ശേഷം ചന്ദ്രപ്രകാശമുള്ള രാത്രിയിൽ രാമൻ സുവേലയുടെ പാറത്തട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു, വിഭീഷണൻ വിധിപൂർവ്വം ആദരിക്കുമ്പോൾ, ലക്ഷ്മണനും എല്ലാ യൂഥപതികളും കൂടെയുണ്ടായി—യുദ്ധത്തിന് മുമ്പുള്ള നിരീക്ഷണവും സഖ്യവും ധർമ്മസങ്കൽപ്പവും നിറഞ്ഞ ശാന്ത ഇടവേളയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു।
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
സുവേലശിഖരത്തിൽ രാത്രി ജാഗരണം ചെയ്ത വാനരപ്രധാനന്മാർ ലങ്കയുടെ വനങ്ങളും ഉദ്യാനങ്ങളും ദർശിച്ചു. കുയിൽ, സാരസ്, മയിൽ, തേൻചീറ്റ എന്നിവയുടെ നാദം കൊണ്ട് ആ കാനനങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നു; പുഷ്പസുഗന്ധം നിറഞ്ഞ സമീരം അവയെ കൂടുതൽ മനോഹരമാക്കുന്നു. രൂപം മാറാൻ കഴിയുന്ന ചില വാനരർ ആനന്ദത്തോടെ കുഞ്ചങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു; മറ്റുസേനാനായകർ സുഗ്രീവന്റെ അനുവാദത്തോടെ ധ്വജപതാകകളാൽ അലങ്കൃതമായ നഗരിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു—ഗർജനത്തോടെ പക്ഷികളെയും വലിയ മൃഗങ്ങളെയും ഭീതിപ്പെടുത്തി, പൊടിമേഘം ഉയർത്തി. പിന്നീട് ദൃഷ്ടി ത്രികൂടശിഖരത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു—പുഷ്പാവൃതവും ദീപ്തിമാനവും പ്രായം ദുർഗമവുമായ ആ ശിഖരത്തിന്മേലാണ് ലങ്ക സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്; നഗരത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആകാശരേഖയിൽ ഉയർന്ന ഗോപുരങ്ങൾ, സ്വർണ-രജത പ്രാകാരങ്ങൾ, മേഘസമൂഹസദൃശമായ പ്രാസാദങ്ങൾ ദൃശ്യമാകുന്നു; മദ്ധ്യത്തിലെ ഒരു ഭവനം വൈഷ്ണവധാമംപോലെ ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. സഹസ്രസ്തംഭങ്ങളുള്ള, നൂറു രാക്ഷസർ കാവൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു പ്രാസാദം ലങ്കയുടെ പ്രത്യേകാഭരണമായി എടുത്തുപറയപ്പെടുന്നു. അവസാനം ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോടും വാനരസൈന്യത്തോടും കൂടി രത്നാലങ്കൃതവും സമൃദ്ധവുമായ, യന്ത്രസജ്ജമായ കവാടങ്ങളുള്ള ആ മഹാനഗരം കണ്ടു വിസ്മയിക്കുന്നു. ഈ ലങ്കാദർശനത്തോടെ കഥ ഉപരോധത്തിലും യുദ്ധസന്നാഹത്തിലും പ്രവേശിക്കുന്നു.
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
ഈ സർഗത്തിൽ ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനും വാനരസൈന്യവും കൂടെ സുവേലപർവ്വതം आरोഹിച്ച് ത്രികൂടശിഖരത്തിലെ ലങ്കയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു; അത് വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ നിർമ്മിതിയെന്നു പ്രസിദ്ധം. അവിടെ ഉയർന്ന ഗോപുരത്തിന്മേൽ നിലകൊള്ളുന്ന രാവണനെ രാമൻ കാണുന്നു—ശ്വേതചാമരങ്ങൾ സേവിക്കുന്നവൻ, ജയഛത്രം വിരാജിക്കുന്നവൻ, രക്തചന്ദനലേപിതൻ, ആഭരണവിഭൂഷിതൻ, ഐരാവതസംബന്ധിയായ ക്ഷതചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയവൻ—രാജലക്ഷണസമ്പന്നനായെങ്കിലും ഭയങ്കര ലക്ഷ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അത് കണ്ട സുഗ്രീവൻ നിയന്ത്രിത ക്രോധത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ്, ‘ലോകനാഥൻ’ ശ്രീരാമനോടുള്ള തന്റെ നിഷ്ഠാസേവനം രാവണനോട് പ്രഖ്യാപിച്ച് നേരിട്ട് ആക്രമിക്കുന്നു. അവൻ രാവണന്റെ കിരീടം പിടിച്ച് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തുന്നു—രാജചിഹ്നത്തിന്റെ പതനം അപമാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാകുന്നു. തുടർന്ന് അടുത്തടുപ്പത്തിലുള്ള മല്ലയുദ്ധം നടക്കുന്നു—എറിവും പ്രതിഎറിവും, പിടിത്ത-ആലിംഗനങ്ങൾ, വൃത്താകാര പാദചലനം, വഞ്ചനാപ്രഹാരങ്ങൾ, വിവിധ ‘യുദ്ധമാർഗങ്ങൾ’ എന്നിവ വിവരണമായി വരുന്നു; വീരരസം ഉച്ചത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. രാവണൻ പ്രാണഘാതക പ്രതികാരഭീഷണി മുഴക്കുകയും മായയാൽ മേൽക്കൈ നേടാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സുഗ്രീവൻ ആ തന്ത്രം മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവനെ ക്ഷീണിപ്പിച്ച് വിട്ടുമാറി വാനരന്മാരുടെ ഇടയിലൂടെ രാമസന്നിധിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ഇതോടെ രാമന്റെ യുദ്ധോത്സാഹവും സഖ്യസേനയുടെ മനോബലവും വർധിക്കുന്നു; സുവേല-ലങ്കയുടെ ഭൂപ്രകൃതി, സേവനവും സംയമവും എന്ന ധർമ്മം, വീണ കിരീടം എന്ന രാജസങ്കേതം—ഇവയെല്ലാം അധികാരസംഘർഷത്തിന്റെ കഥാമാപ്പായി ബന്ധിതമാകുന്നു।
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ അശുഭ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു—തണുത്ത ജലം, ഫലവൃക്ഷസമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ, വിഭവങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്ഥലം പിടിച്ച് സൈന്യത്തെ വിഭജിച്ച് ക്രമബദ്ധമായ വ്യൂഹങ്ങളിൽ നിർത്തണമെന്ന്. തുടർന്ന് പ്രളയസദൃശമായ ലക്ഷണങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു—ഭീകര കാറ്റുകൾ, ഭൂമി‑പർവതങ്ങളുടെ നടുക്കം, രക്തമിശ്രിത മഴ, അശുഭ മൃഗ‑പക്ഷികളുടെ നിലവിളികൾ, ഗ്രഹ‑നക്ഷത്രങ്ങളുടെ മങ്ങൽ—ഇതിലൂടെ യുദ്ധം വെറും രാഷ്ട്രീയമല്ല, ധർമ്മ‑അധർമ്മങ്ങളുടെ മഹാജഗത്ക്രൈസിസ് ആണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരസേന വേഗത്തിൽ മുന്നേറി ലങ്കയെ സമീപിക്കുന്നു; നഗരസൗന്ദര്യവും ദുർഗ്ഗബലവും വർണ്ണിച്ച് അതിന്റെ ദുർഭേദ്യത തെളിയിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ ഉത്തരദ്വാരം തടയുന്നു; കിഴക്കിൽ നീലൻ, തെക്കിൽ അങ്കദൻ, പടിഞ്ഞാറിൽ ഹനുമാൻ, മദ്ധ്യത്തിൽ സുഗ്രീവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനോടൊപ്പം അപാരസൈന്യത്തെ വിന്യസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രമായി ദൗത്യകർമ്മം—ശ്രീരാമൻ അങ്കദനെ ദൂതനാക്കി ദശഗ്രീവ രാവണനോട് കഠിനമായ ധർമ്മസന്ദേശം അയക്കുന്നു: വൈദേഹിയെ തിരികെ നൽകുക; അല്ലെങ്കിൽ ധർമ്മപ്രകാരം നാശം അനിവാര്യവും വിഭീഷണന് യഥാവകാശം രാജ്യം ലഭിക്കുമെന്നും. അങ്കദൻ സന്ദേശം അറിയിച്ച് ശക്തിപരീക്ഷയ്ക്കായി പിടിക്കപ്പെടുന്നു; പാദത്തോടെ രാജപ്രാസാദത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം തകർത്തു മടങ്ങിവരുന്നു; ഇതോടെ രാവണന്റെ കോപം ജ്വലിച്ച് ഉപരോധത്തിന്റെ തിരികെമാറാനാകാത്ത ഗതി ഉറപ്പാകുന്നു.
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
ഈ സർഗത്തിൽ ഉപരോധനിലയിൽ നിന്ന് തുറന്ന യുദ്ധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം വരച്ചുകാട്ടുന്നു. രാക്ഷസ ചാരന്മാർ, രാമനും വാനരസൈന്യവും ലങ്കയുടെ സമീപമാർഗങ്ങളും പ്രവേശനപഥങ്ങളും ഫലപ്രദമായി കൈവശപ്പെടുത്തിയതായി രാവണനോട് അറിയിക്കുന്നു; അത് കേട്ട് രാവണൻ ക്രോധിച്ച് ഉടൻ സൈന്യത്തെ സമരസന്നദ്ധമാക്കാൻ കല്പിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് സീതയുടെ ദുഃഖം ഓർത്ത് വ്യാകുലനായ ശ്രീരാമൻ ശത്രുസേനയ്ക്കെതിരെ വേഗത്തിൽ നടപടി സ്വീകരിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; വാനരങ്ങൾ സിംഹനാദം മുഴക്കി വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും പർവതശിഖരങ്ങളും തന്നെ ആയുധങ്ങളാക്കി മുന്നേറുന്നു. അവർ പ്രാകാരങ്ങളും കവാടങ്ങളും കയറി, വെള്ളം നിറഞ്ഞ പരിഖകൾ മണ്ണും മരക്കഷണങ്ങളും അവശിഷ്ടങ്ങളും കൊണ്ട് നിറച്ച്, കൈലാസസദൃശമായ ഉയർന്ന ഗോപുരങ്ങളും സ്വർണ്ണതോരണങ്ങളും തകർത്തുകൊണ്ട് നഗരകവാടങ്ങളിലേക്കെത്തുന്നു. തുടർന്ന് കവാടങ്ങളിൽ ക്രമബദ്ധമായ പാളയം—കിഴക്കിൽ കുമുദൻ, തെക്കിൽ ശതബലി, പടിഞ്ഞാറിൽ സുഷേണൻ, വടക്കിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും കൂടെ; ഗവാക്ഷൻ, ധൂമ്രൻ, കൂടാതെ വിഭീഷണൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം സഹായത്തിനും സംരക്ഷണത്തിനുമായി നിലയുറപ്പിക്കുന്നു. റാവണൻ എല്ലാ രാക്ഷസർക്കും പുറപ്പെടി യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പൊതുവായ ആജ്ഞ നൽകുന്നു; ഭേരിനാദവും ശംഖധ്വനിയും മുഴങ്ങി, അതിന്റെ ഗർജ്ജനം പർവതങ്ങളെയും ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും സമുദ്രത്തെയും നിറയ്ക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഭീകരമായ കലഹയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു—രാക്ഷസർ ഗദ, ശക്തി, ത്രിശൂലം, ഖഡ്ഗം, ഭിന്ദിപാലം എന്നിവകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുമ്പോൾ വാനരങ്ങൾ വൃക്ഷ‑ശിലകൾ, നഖ‑ദന്തങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പ്രതിഘാതം ചെയ്യുന്നു; രണഭൂമി രക്ത‑മാംസക്കളിമണ്ണായി മാറി അത്ഭുതകരമായ വ്യാപ്തിയുള്ള ഭയാനക ദൃശ്യമാകുന്നു।
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിലുള്ള ഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം വിവരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ സൈന്യം വിജയകാംക്ഷയോടെ വലിയ ആരവത്തോടെ മുന്നേറി. സുഗ്രീവൻ പ്രഘസനുമായും ലക്ഷ്മണൻ വിരൂപാക്ഷനുമായും ഏറ്റുമുട്ടി. ശ്രീരാമൻ അഗ്നികേതു, രശ്മികേതു, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ എന്നീ നാല് രാക്ഷസന്മാരുടെ തലകൾ തന്റെ കൂർത്ത അമ്പുകളാൽ ഛേദിച്ചു. ഹനുമാൻ ജംബുമാലിയുടെ ശക്തി ആയുധത്താൽ മുറിവേറ്റെങ്കിലും, അവന്റെ രഥത്തിൽ കയറി ഒരൊറ്റ അടിക്ക് അവനെ വധിച്ചു. നളൻ പ്രതപനന്റെ കണ്ണുകൾ ചൂഴ്ന്നെടുത്തു, മൈന്ദൻ വജ്രമുഷ്ടിയെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ വീഴ്ത്തി, ദ്വിവിദൻ അശനിപ്രഭനെ സാലവൃക്ഷം കൊണ്ട് കൊന്നു. നീലൻ നികുംഭന്റെ അസ്ത്രവർഷം സഹിച്ചുകൊണ്ട് രഥചക്രം ആയുധമാക്കി അവനെ വധിച്ചു. സുഷേണൻ വിദ്യുന്മാലിയെ വലിയൊരു പാറകൊണ്ട് തകർത്തു. ഒടുവിൽ യുദ്ധഭൂമി തകർന്ന ആയുധങ്ങളും മൃതശരീരങ്ങളും രക്തപ്രവാഹവും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ് ദേവാസുര യുദ്ധത്തിന് സമാനമായി കാണപ്പെട്ടു.
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
വാനരരും രാക്ഷസരും ഏറ്റുമുട്ടിയ ഭീകരയുദ്ധത്തിൽ സൂര്യാസ്തമയത്തോടെ തന്നെ പ്രാണഘാതകമായ രാത്രിയുദ്ധഘട്ടം ആരംഭിച്ചു; ഇരുട്ടിൽ പോരാട്ടം ആശയക്കുഴപ്പമുള്ള കലാപമായി മാറി. കുതിരകളും രഥചക്രങ്ങളും ഉയർത്തിയ പൊടി കാഴ്ചയും കേൾവിയും മൂടി; യുദ്ധഭൂമി രക്തക്കളിമണ്ണുപോലെ തോന്നി. ഭേരി‑ശംഖ‑വേണുനാദങ്ങൾ, ഗർജ്ജനങ്ങൾ, ത്രികൂടഗുഹകളിൽ മുഴങ്ങുന്ന പ്രതിധ്വനികൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ഭയാനകമായ ശബ്ദലോകം സൃഷ്ടിച്ചു. ഇരുട്ടിൽ തിരിച്ചറിയൽ തെറ്റി, സുഹൃത്തിനെ ശത്രുവെന്ന് കരുതി സ്വന്തം പക്ഷത്തെയേയും ചിലർ പ്രഹരിച്ചു. രാമന്റെ ദീപ്തമായ അമ്പുകൾ ദിക്കുകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ച് അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവന്ന രാക്ഷസരെ സംഹരിച്ചു; ചില പ്രസിദ്ധരാക്ഷസർ അമ്പേറ്റു പ്രാണശേഷത്തോടെ പിന്മാറി. അതിനിടെ അങ്കദൻ നിർണായകമായി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിലെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിച്ച് രഥത്തെ നിർവീര്യമാക്കി; ദേവന്മാരും വാനരസൈന്യവും അവനെ പ്രശംസിച്ചു. കോപം കത്തിയ ഇന്ദ്രജിത് പിന്നെ ഗൂഢയുദ്ധം സ്വീകരിച്ചു—അദൃശ്യനായി നാഗസദൃശ അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ച് രാമ‑ലക്ഷ്മണരെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു, ഒടുവിൽ അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട് ഇരുസഹോദരന്മാരെയും ബന്ധിച്ചു. ഇങ്ങനെ തുറന്ന പോരാട്ടത്തിൽ നിന്ന് മായാപ്രേരിതമായ, മനസ്സിനെ അസ്ഥിരമാക്കുന്ന തന്ത്രങ്ങളിലേക്കാണ് യുദ്ധം ഉയർന്നത്.
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
ഈ സര്ഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് അന്തർധാന (അദൃശ്യ) കൌശലം പ്രയോഗിച്ച് ഘനമായ ശരവൃഷ്ടിയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മറിച്ചിടുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്താൻ രാമൻ പത്ത് വാനരനായകരെ വിവിധ ദിക്കുകളിലായി അന്വേഷണത്തിന് അയക്കുന്നു. വാനരർ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിക്കയറി വേരോടെ പിഴുത മരങ്ങളെ ആയുധമാക്കി മുന്നേറുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വേഗവും നൈപുണ്യവും നിറഞ്ഞ അമ്പുകൾ അവരെ തടയുന്നു. ഇരുട്ടും മറവുമൂലം ആക്രമകൻ ദൃശ്യമാകുന്നില്ല—മേഘങ്ങൾ മറച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ। അദൃശ്യമായിത്തന്നെ ഇന്ദ്രജിത് രാമ-ലക്ഷ്മണരെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, യുദ്ധത്തിൽ തന്നെ ഇന്ദ്രനും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ഗർവത്തോടെ പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഇരുവരെയും യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് വിവിധ അഗ്രങ്ങളുള്ള അമ്പുകളും സർപ്പസദൃശമായ നാഗപാശങ്ങളും തുടർച്ചയായി വർഷിപ്പിച്ച് മർമസ്ഥാനങ്ങളിൽ അമ്പുകൾ കുത്തി അവരെ ബന്ധിച്ച് ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്നു; അതിവേഗം അവർ ആവർണിതരാകുന്നതിനാൽ പ്രത്യാക്രമണം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല. ആദ്യം രാമൻ വീഴുന്നു; രാമൻ വീണത് കണ്ട ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നു വീഴുന്നു। വാനരസേന ചുറ്റും കൂടിച്ചേർന്ന് വീണ രാജകുമാരന്മാരെ ചുറ്റി വിലപിക്കുന്നു. ശരീരം മുഴുവൻ മുറിവുകളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനെ ഗ്രന്ഥം ഊന്നിപ്പറയുന്നു—വിരലളവോളം പോലും അവിദ്ധമായി ശേഷിക്കില്ലെന്ന്—വഞ്ചനാപൂർണ യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമ്മഭാരവും ദേഹഭംഗുരതയും കുറിച്ചുള്ള കരുണധ്യാനമായി സര്ഗം നിലകൊള്ളുന്നു।
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കായുദ്ധത്തിൽ ഒരു നിർണായകമായ തിരിച്ചടിയാണ് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്. വാനരനേതാക്കൾ ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും തിരഞ്ഞ്, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ശരബന്ധം (അമ്പുകളുടെ വല) കൊണ്ട് ബന്ധിതരായി, നിശ്ചേഷ്ടരായി കിടക്കുന്നതു കാണുന്നു. ആ ദൃശ്യം കണ്ടതോടെ വാനരസേനയിൽ കൂട്ടശോകവും യുദ്ധനീതിയിൽ പെട്ടെന്നുള്ള ഞെട്ടലും പടരുന്നു. മായയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ സാധാരണർക്കു കാണാനാവില്ല; എന്നാൽ വരപ്രസാദം ലഭിച്ച ദൃഷ്ടിയാൽ വിഭീഷണൻ മാത്രമേ അവനെ തിരിച്ചറിയൂ. ഇന്ദ്രജിത് അഹങ്കാരത്തോടെ—ഖരദൂഷണവധകരായ ഈ സഹോദരന്മാർ അമ്പുകളാൽ വിദ്ധരായി, ദേവർഷിസമൂഹം കൂടിയാലും മോചിപ്പിക്കാനാകാത്തവിധം കുടുങ്ങിയെന്നു പ്രസംഗിക്കുന്നു. ഭീതി വർധിപ്പിക്കാൻ നീലൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ, ഗവാക്ഷൻ, ശരഭൻ, അങ്കദൻ എന്നിവരെപ്പോലുള്ള പ്രമുഖ വാനരരെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ച്, രാക്ഷസരെ വിളിച്ചു ബന്ധിത രാജകുമാരന്മാരെ കാണിക്കുന്നു; രാമൻ മരിച്ചുവെന്ന തെറ്റിദ്ധാരണയിൽ ലങ്കയിൽ ഉച്ചത്തിലുള്ള ജയഘോഷം ഉയരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങിയ ശേഷം സുഗ്രീവൻ ഭയാകുലനാകുന്നു. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ പവിത്രജലത്തോടെ ശാന്തികർമസദൃശമായ ഒരു ക്രിയ നടത്തി ധൈര്യം പകരുന്നു—രാമന്റെ മരണം വിധിയിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ ഹൃദയഹീനത വിട്ട് സേനയുടെ മനോബലം കാത്തുസൂക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ഇന്ദ്രജിത് രാവണനോട് ‘വിജയം’ അറിയിക്കുന്നു; രാവണൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ശരജാലം മൂലം രാജകുമാരന്മാരുടെ തേജസ് ക്ഷയിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേൾക്കുന്നു.
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
ഈ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് കൃത്യം സാധിച്ചവനെന്നപോലെ ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. അവന്റെ പ്രത്യക്ഷ വിജയത്തെ തുടർന്ന് വാനരനേതാക്കൾ രാഘവനെ ചുറ്റി ജാഗ്രതയുള്ള സംരക്ഷണവലയം തീർക്കുന്നു; ചെറുചലനത്തെയും രാക്ഷസപ്രവേശത്തിന്റെ സംശയത്തോടെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു. രാവണൻ ആഹ്ലാദിച്ച് ത്രിജട അടക്കമുള്ള രാക്ഷസീ പരിചാരികമാരോട് കല്പിക്കുന്നു—അശോകവനികയിൽ നിന്ന് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കൊണ്ടുവന്ന്, രാമലക്ഷ്മണരെ കൊല്ലപ്പെട്ടവരെന്നപോലെ കാണിച്ച് അവളുടെ ധൈര്യം തകർക്കുക. ലങ്ക അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന പ്രഖ്യാപനങ്ങളും നടക്കുന്നു. ത്രിജടയോടൊപ്പം സീത യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ വാനരസേനയെയും രാക്ഷസരുടെ വിജയോത്സവഭാവത്തെയും കാണുന്നു. തുടർന്ന് ശരശയ്യയിൽ അചേതനമായി കിടക്കുന്ന രാമലക്ഷ്മണരെ, തകർന്ന കവചവും ധനുസ്സുകളും സഹിതം കണ്ടു അവർ മരിച്ചുവെന്ന് കരുതി അവൾ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ വീണു വിലപിക്കുന്നു. വഞ്ചനാപൂർണ്ണ വിജയഘോഷത്തിന് വിരുദ്ധമായി സീതയുടെ അചഞ്ചല നിഷ്ഠയും, ബന്ധിനിയുടെ പ്രത്യാശയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതിന്റെ നൈതിക വിലയും ഈ അധ്യായം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
सीताविलापः—त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
ഈ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് തന്റെ മായാബലത്തോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണർ വീണതുപോലെ കാട്ടി സീതയെ ആ ദൃശ്യം കാണാൻ കൊണ്ടുവരുന്നു. അത് കണ്ട സീത തളർന്നു വീണു വിലപിക്കുന്നു; സ്വയം പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് വിധവാഭാവത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. ബ്രാഹ്മണരും ജ്യോതിഷികളും കർമകാണ്ഡ-നിപുണരും മുമ്പ് പ്രവചിച്ച സൗഭാഗ്യം, സന്താനലാഭം, ഭർത്താവിനൊപ്പം രാജാഭിഷേകം എന്നിവ എല്ലാം അസത്യമെന്നു അവൾ കരുതുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ സ്ത്രീലക്ഷണങ്ങളുടെ പ്രത്യേക പട്ടിക പറയുന്നു—പാദങ്ങളിൽ പദ്മചിഹ്നങ്ങൾ, മണിപോലെയുള്ള വർണകാന്തി, സമപ്രമാണ അവയവങ്ങൾ മുതലായ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ—ഇത്തരം ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കെ ഇങ്ങനെ ദുരന്തം എങ്ങനെ സംഭവിക്കും എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ നിമിത്തശാസ്ത്രവും അനുഭവദുഃഖവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം തെളിയിക്കുന്നു. പിന്നീട് അവളുടെ ദുഃഖം സ്വന്തം വേദനയിൽ നിന്ന് കൗസല്യയിലേക്കുള്ള കരുതലായി മാറുന്നു—തപസ്വിനിപോലെ ജീവിച്ച് പുത്രദർശന പ്രതീക്ഷയിൽ കഴിയുന്ന അമ്മായിയമ്മയുടെ വേദന ഓർത്തു സീതയുടെ ധാർമ്മിക വേദന വർധിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സീതയോട് സഹാനുഭൂതി പുലർത്തുന്ന രാക്ഷസി ത്രിജട അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു—രാമ-ലക്ഷ്മണരുടെ മുഖകാന്തിയിലും ദേഹശോഭയിലും മരണലക്ഷണങ്ങളില്ല; സൈന്യത്തിന്റെ പെരുമാറ്റവും നായകൻ വീണശേഷം കാണുന്ന തകർച്ചപോലെയല്ല; ശുഭമായ പുഷ്പകവിമാനവും അവർ സത്യത്തിൽ മരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ സീതയെ വഹിക്കുകയില്ല. ത്രിജട സത്യത്തിന്റെ ഉറപ്പ് നൽകി മോഹവും ശോകവും ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം സീത പുഷ്പകത്തിൽ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി അശോകവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവിടെ വീണ്ടും ‘രാജപുത്രന്മാർ’ രാമ-ലക്ഷ്മണരെ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, ആശ്വാസത്തിനിടയിലും അവളുടെ ഗാഢശോകം വീണ്ടും ഉണരുന്നു.
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
ഈ സർഗത്തിൽ ഭീകരമായ അസ്ത്രപ്രഹാരത്തിനു ശേഷമുള്ള ദൃശ്യം വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും ‘ശരബന്ധ’—അമ്പുകളുടെ ജാലം—കൊണ്ട് ബന്ധിതരായി, രക്തസ്രാവത്തോടെ, സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് വീണുകിടക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും വാനരസേനയും അവരെ ചുറ്റി ദുഃഖത്തിൽ കരയുന്നു. ധൈര്യവും നിയന്ത്രിതമായ ദൃഢനിശ്ചയവും കൊണ്ട് ശ്രീരാമൻ വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ ദാരുണാവസ്ഥ കണ്ടു ദീർഘമായി വിലപിക്കുന്നു. സഹോദരനില്ലാതെ ജീവിതത്തിന് എന്ത് മൂല്യം, ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതും വ്യർത്ഥമെന്നു തോന്നുന്നു എന്നു അദ്ദേഹം പറയുന്നു. കൗസല്യ, കൈകേയി, സുമിത്ര എന്നിവർക്കു ഈ വാർത്ത എങ്ങനെ അറിയിക്കും എന്ന ചിന്തയിൽ അദ്ദേഹം വ്യാകുലനാകുന്നു. സ്വയം ഹീനനും പാപിയുമെന്നു നിന്ദിച്ചു, പ്രകോപിപ്പിച്ചാലും കഠിനനാകാത്ത ലക്ഷ്മണന്റെ അചഞ്ചല സൗമ്യതയെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അവന്റെ വീര്യം കാർത്തവീര്യനോടും ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധശക്തിയോടും അതിശയോപമകളോടെ സ്മരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനോട്—സേനയോടെ സമുദ്രം കടന്ന് പിന്മാറുക; അങ്കദൻ, നീലൻ, നലൻ എന്നിവരെ മുൻനിരയിൽ നിർത്തുക—എന്നു ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഈ ദുരന്തം ദൈവാധീനമാണെന്നും മനുഷ്യർ അതിനെ മറികടക്കാനാവില്ലെന്നും, മിത്രങ്ങൾ തങ്ങളുടെ കടമ പൂർത്തിയാക്കിയെന്നും അദ്ദേഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇത് കേട്ട് വാനരർ കൂടുതൽ വിലപിക്കുന്നു. അതിനിടെ ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് വിഭീഷണൻ എത്തുന്നു; യുദ്ധകലഹത്തിൽ വാനരർ ക്ഷണികമായി അവനെ ഇന്ദ്രജിത്തെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭയപ്പെടുന്നു—യുദ്ധകാലത്തെ ആശയക്കുഴപ്പവും മനോബലത്തിന്റെ ഭംഗുരതയും വെളിവാകുന്നു.
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
ഈ അമ്പതാം സർഗ്ഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലെ മഹാസങ്കടവും അതിന്റെ ശമനവും ഉപദേശം, ഔഷധവിദ്യ, ദൈവിക ഇടപെടൽ എന്നിവയിലൂടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഭീതിയിലായ വാനരരെ കണ്ട സുഗ്രീവൻ ഭയകാരണം ചോദിക്കുന്നു. അങ്കദൻ പറയുന്നു—ഇന്ദ്രജിത് മായാബലത്തോടെ സർപ്പരൂപ ബാണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് രാമലക്ഷ്മണരെ ബന്ധിച്ച് ‘ശരശയ്യ’യിൽ വീഴ്ത്തിയിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ എത്തുന്നു; ആദ്യം സംശയിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, രാജകുമാരന്മാർ വ്രണിതരായ ദൃശ്യം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ശോകാകുലനായി രാവണപക്ഷത്തിന്റെ കപടതന്ത്രം നിന്ദിക്കുകയും സ്വന്തം നിരാശ വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. സുഗ്രീവൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് രാവണവധം നിശ്ചയമാണെന്ന് പറയുന്നു; തുടർന്ന് സുഷേണനോട് ഉപായം ചോദിക്കുന്നു. സുഷേണൻ ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിലെ ചികിത്സാസ്മരണയെ ആധാരമാക്കി, ക്ഷീരോദപ്രദേശത്തിലെ ചന്ദ്ര-ദ്രോണമലകളിൽ ലഭിക്കുന്ന സഞ്ജീവകരണീ, വിശല്യകരണീ എന്നീ ദുർലഭ ഔഷധികൾ കൊണ്ടുവരണമെന്ന്, അതിന് ഹനുമാനാണ് യോജ്യൻ എന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പദ്ധതി നടപ്പാകുന്നതിന് മുമ്പേ ആകാശത്തിൽ വലിയ കലാപവും ദ്വീപിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ വീഴുന്നതും ഗരുഡാഗമനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാകുന്നു. സർപ്പങ്ങൾ ഓടിപ്പോകുന്നു; ഗരുഡൻ രാമലക്ഷ്മണരെ സ്പർശിച്ച് ബാണവ്രണങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കുകയും ക്ഷണത്തിൽ അവരുടെ തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, ധൈര്യം എന്നിവ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. താൻ രാമന്റെ മിത്രമാണെന്ന് പരിചയപ്പെടുത്തി, യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ വിശ്വസിക്കരുതെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി, വിജയംയും സീതാപ്രാപ്തിയും ഉറപ്പാണെന്ന് പ്രവചിച്ച്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പുറപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് വാനരസേന സിംഹനാദം, ഭേരി-ശംഖധ്വനി എന്നിവയോടെ ആഹ്ലാദിച്ച് വീണ്ടും ലങ്കാദ്വാരങ്ങളിലേക്കു മുന്നേറുന്നു.
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
ഈ 51-ാം സർഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ ആജ്ഞാസംവിധാനത്തിൽ തന്ത്രപരവും മാനസികവുമായ ഒരു നിർണായക തിരിവ് രേഖപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഉല്ലാസഘോഷം കേട്ട് രാവണൻ അപ്രതീക്ഷിതമായ മറിവ് സംഭവിച്ചതായി അനുമാനിച്ച് നിരീക്ഷണത്തിന് ആജ്ഞ നൽകുന്നു. ഭീതിയിലായ രാക്ഷസർ മതിലുകളിൽ കയറി സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷിത സൈന്യത്തെ കണ്ടു നിർണായക വിവരം ഉറപ്പിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭയങ്കര ശരബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്ന രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇപ്പോൾ മോചിതർ; ആനകൾ കയറുകൾ പൊട്ടിച്ച് വിടുതൽ നേടുന്നതുപോലെ. ഭയം അടക്കി ദൂതർ നിയന്ത്രിത വാക്കുകളിൽ വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അതോടെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയും ക്രോധവും വർധിക്കുന്നു; തന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയെയും ആയുധങ്ങളുടെ ഫലപ്രാപ്തിയെയും കുറിച്ച് സംശയം ജനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ധൂമ്രാക്ഷനെ വിളിച്ച് ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു രാമനെയും വാനരസൈന്യത്തെയും ആക്രമിക്കണമെന്ന് കല്പിക്കുന്നു. വിവിധ ആയുധങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയോടെ സൈന്യം ഒരുങ്ങുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷൻ സ്വർണാലങ്കൃതമായ, കഴുതകൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി പടിഞ്ഞാറൻ കവാടത്തേക്ക് നീങ്ങുന്നു; അവിടെ ഹനുമാൻ നിലകൊള്ളുന്നു. വഴിയിൽ കഴുകുകൾ, രക്തസൂചനകൾ, പ്രതികൂല കാറ്റുകൾ, ഇരുട്ട്, ഭൂകമ്പം തുടങ്ങിയ അപശകുനങ്ങൾ മഹാവിപത്തിനെ സൂചിപ്പിച്ചാലും, അവൻ മുന്നേറി രാഘവൻ കാത്തിരിക്കുന്ന വിശാല വാനരസൈന്യത്തെ കാണുന്നു.
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
ഈ 52-ാം സർഗത്തിൽ രാക്ഷസസേനാധിപൻ ധൂമ്രാക്ഷൻ വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കെത്തി വാനരരുടെ യുദ്ധനാദം ഉണർത്തി ഭീകരസംഘർഷം ആരംഭിക്കുന്നു. രാക്ഷസർ അമ്പുകൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഗദകൾ, ഇരുമ്പുദണ്ഡങ്ങൾ മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കുന്നു; വാനരർ വൃക്ഷങ്ങൾ, ശിലകൾ, പർവതഖണ്ഡങ്ങൾ, കൂടാതെ കൈ-കാൽ, പല്ല്-നഖങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പ്രതിരോധിക്കുന്നു. ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരം, കുതിരകളുടെ ഹേഷിതം, ആനകളുടെ നാദം എന്നിവയെ കവി ‘രണ-ഗാന്ധർവം’പോലെ—യുദ്ധസംഗീതമായി—നാദസൗന്ദര്യത്തോടെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷൻ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് വാനരസേനയെ ചിതറിച്ച് കുറച്ചുനേരം മേൽക്കൈ നേടുന്നു. അപ്പോൾ പീഡിതമായ മിത്രസേനയെ കണ്ട ഹനുമാൻ നിർണായകമായി മുന്നേറി, ഒരു മഹാശില ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞ് രഥം തകർക്കുന്നു; ധൂമ്രാക്ഷൻ ചാടി താഴെയിറങ്ങേണ്ടിവരുന്നു. തുടർന്ന് ദ്വന്ദ്വം കടുപ്പമാകുന്നു—ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുള്ള ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചാലും ഹനുമാൻ അചഞ്ചലനായി ഒരു പർവതശിഖരം അവന്റെ തലയിൽ പതിപ്പിച്ച് ധൂമ്രാക്ഷനെ വധിക്കുന്നു. ശേഷിച്ച രാക്ഷസർ ഭയന്ന് ലങ്കയിലേക്കു പിന്മാറുന്നു; വാനരർ ഹനുമാന്റെ വീര്യം പുകഴ്ത്തി ജയഘോഷം ചെയ്യുന്നു—ഇത് യുദ്ധത്തിന്റെ വലിയ പ്രവാഹത്തിൽ വാനരസേനയുടെ മനോബലവും നേതൃത്വവും കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കുന്നു.
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വധവാർത്ത കേട്ട രാവണൻ ക്രോധാഗ്നിയിൽ ജ്വലിച്ചു; സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫൂത്കരിച്ച് ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു. ഉടൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്ന രാക്ഷസവീരനെ വിളിച്ചു—രാമനെയും സുഗ്രീവനെയും വാനരസൈന്യത്തോടുകൂടെ വധിക്ക—എന്ന് കഠിനാജ്ഞ നൽകി. പിന്നീട് യുദ്ധസന്നാഹങ്ങളുടെ ദൃശ്യവൈഭവം വരുന്നു. രാക്ഷസനേതാക്കൾ വിചിത്ര വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, ആനകളും മറ്റു വാഹനങ്ങളും കയറി, സന്നദ്ധസേനയോടെ അങ്കദൻ നിലകൊള്ളുന്ന തെക്കൻ കവാടത്തിലൂടെ പുറപ്പെട്ടു. പുറപ്പെടുമ്പോൾ തന്നെ അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ഉൽക്കാപാതം, കുറുനരികളുടെ കരച്ചിൽ, ക്രൂരമൃഗങ്ങളുടെ അശാന്തചലനം—രാക്ഷസവിനാശത്തിന്റെ സൂചന; എങ്കിലും വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൈര്യം കൂട്ടി യുദ്ധത്തിലേക്ക് കടന്നു. വാനരർ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുന്ന ജയഘോഷം ഉയർത്തി; പോരാട്ടം അടുത്ത ഏറ്റുമുട്ടലായി മാറി—മരങ്ങളും പാറകളും മുഷ്ടികളും മുട്ടുകളും ആയുധങ്ങളായി. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ അമ്പുവർഷം വാനരനിരകളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയപ്പോൾ, ക്രുദ്ധനായ അങ്കദൻ ഒരു വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് രാക്ഷസവ്യൂഹങ്ങളെ തകർത്തു. യുദ്ധഭൂമി ശവങ്ങളും ചിതറിയ ആഭരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; രാക്ഷസസേന കാറ്റിൽ തള്ളപ്പെടുന്ന മേഘക്കൂട്ടംപോലെ കുലുങ്ങി.
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
സർഗ്ഗം 54-ൽ അംഗദനും വജ്രദംഷ്ട്രനും തമ്മിലുള്ള ഘോരയുദ്ധവും രാക്ഷസവധവും വിവരിക്കുന്നു. വാനരസേനയുടെ ആക്രമണത്തിൽ കുപിതനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ അമ്പുകൾ വർഷിച്ച് യുദ്ധക്കളം ഛിന്നഭിന്നമായ ശരീരഭാഗങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറച്ചു. ഭയന്ന വാനരന്മാർ അംഗദനെ അഭയം പ്രാപിച്ചു. വാലിപുത്രനായ അംഗദൻ ധൈര്യപൂർവ്വം രാക്ഷസനെ നേരിട്ടു. ഇരുവരും തമ്മിൽ മരങ്ങളും പാറകളും ഗദകളും ഉപയോഗിച്ച് ശക്തമായ പോരാട്ടം നടന്നു. ഒടുവിൽ, അംഗദൻ ഒരു വാളുകൊണ്ട് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തല വെട്ടിമാറ്റി. രാക്ഷസന്മാർ ഭയന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് ഓടിപ്പോകുകയും വാനരന്മാർ അംഗദനെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തു.
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
വാലിപുത്രൻ അങ്കദൻ വജ്രദംഷ്ട്രനെ വധിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട രാവണൻ സേനാധിപനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഉടൻ അകമ്പനനെ യുദ്ധത്തിനായി അയയ്ക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അകമ്പനൻ ശാസനാബദ്ധനായ സേനാനായകൻ, രക്ഷകൻ, രണപ്രിയനായ തന്ത്രജ്ഞൻ, സർവായുധനിപുണൻ എന്നിങ്ങനെ അവനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ആജ്ഞ ലഭിച്ച ഉടൻ രാക്ഷസസേന പാഞ്ഞിറങ്ങുന്നു; അകമ്പനൻ സ്വർണാലങ്കൃത രഥത്തിൽ മേഘഗർജ്ജന-വിദ്യുത്സമമായ ധ്വനികളോടെ रणഭൂമിയിലേക്കു മുന്നേറുന്നു. പുറപ്പെടുമ്പോൾ കാലാവസ്ഥ ശുഭമായിരുന്നിട്ടും ദിവസം പെട്ടെന്ന് മേഘാവൃതമാകുന്നു, കഠിന കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും ഭീതിജനക സ്വരത്തിൽ നിലവിളിക്കുന്നു—അശുഭ ഉത്പാതങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അകമ്പനൻ അവയെ അവഗണിച്ച് സമരാങ്കണത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വാനര-രാക്ഷസർക്കിടയിൽ ഭയങ്കര ഏറ്റുമുട്ടൽ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. പൊടി ഉയർന്ന് രക്തവർണ്ണമായി ആകാശം മൂടി, പതാകകളും ആയുധങ്ങളും കുതിരകളും യോദ്ധാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും വരെ മറയ്ക്കുന്നു; ആ കലാപത്തിൽ മിത്ര-ശത്രു ഭേദമില്ലാതെ പരസ്പരം പ്രഹരങ്ങൾ നടക്കുന്നു. രക്തം പൊടിയെ അടക്കി, ഭൂമി ശവങ്ങളാലും ഛിന്നാവയവങ്ങളാലും നിറയുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾ, പാറകൾ, ഗദകൾ, ശക്തികൾ, ബാഹുദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് സമീപയുദ്ധം തുടരുന്നു; അകമ്പനൻ രാക്ഷസരെ ഉത്സാഹപ്പെടുത്തി നിരകൾ ക്രമപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, വാനരനായകർ കുമുദൻ, നലൻ, മൈന്ദൻ എന്നിവർ പ്രത്യാക്രമണം നടത്തി ശത്രുസേനയെ തകർത്തുകളയുന്നു.
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ അകമ്പനന്റെ വധവും ഹനുമാന്റെ വീരകൃത്യങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വിജയം കണ്ട് കോപാകുലനായ അകമ്പനൻ തന്റെ തേരാളിയോട് രഥം മുന്നോട്ട് നയിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയും ശരവർഷം കൊണ്ട് വാനരസൈന്യത്തെ ചിതറിക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാർ ഭയന്നോടുന്നത് കണ്ട് ഹനുമാൻ അവർക്ക് രക്ഷകനായി മുന്നിലെത്തി. ഹനുമാന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ വാനരന്മാർ വീണ്ടും ധൈര്യം സംഭരിച്ചു. തുടർന്ന് ഹനുമാനും അകമ്പനനും തമ്മിൽ ഘോരയുദ്ധം നടന്നു. അകമ്പനൻ അമ്പുകൾ എയ്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെറിഞ്ഞു, എന്നാൽ അകമ്പനൻ അത് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തകർത്തു. ഒടുവിൽ, ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ അശ്വകർണ്ണ വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് അകമ്പനന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെ വധിച്ചു. അകമ്പനന്റെ മരണം കണ്ട് രാക്ഷസപ്പട ലങ്കയിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാനെ പ്രശംസിച്ചു.
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
അകമ്പനന്റെ വധത്തിൽ നിന്നുള്ള ഞെട്ടൽ മാറിയതോടെ രാവണൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചും മുഖം പാണ്ഡുരമായും മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച് ലങ്കയുടെ പ്രതിരോധസ്ഥാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു. നഗരം അപ്രതീക്ഷിതമായി പീഡിതമാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ യുദ്ധവിദഗ്ധനായ പ്രഹസ്തനെ വിളിച്ചു—ഈ പ്രതിസന്ധി തീരുക നിർണായക യുദ്ധനേതൃത്വത്തിലൂടെയേ; ഭാരമേറ്റെടുക്കാൻ താനും കുംഭകർണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നികുംഭനും ഉണ്ടെങ്കിലും ഉടൻ സൈന്യത്തെ സമാഹരിക്കേണ്ടത് പ്രഹസ്തനാണെന്ന് നിയോഗിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ മുൻചർച്ചകൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ഹിതവചനമായി—സീതയെ മടക്കി നൽകുന്നതാണ് ശ്രേയസ്, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം അനിവാര്യമാണ്—എന്ന് പറഞ്ഞിട്ടും, സ്വാമിഭക്തി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് ലഭിച്ച മാന-സമ്മാനങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ജീവൻ അർപ്പിക്കാനും തയ്യാറാകുന്നു. അവൻ സേനാധിപന്മാരോട് മഹാരാക്ഷസസൈന്യത്തെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഉടൻ ലങ്ക ഭാരായുധങ്ങളാൽ സന്നദ്ധമായ, ഗജസമ വീരന്മാരാൽ നിറയുന്നു; അഗ്നിഹോത്രം, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, അഭിഷിക്തമാല്യാദികളോടെ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നടക്കുന്നു. സർപ്പധ്വജവും സ്വർണജാലവിഭൂഷണവും ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ നാദമുള്ള രഥവും ഏറി പ്രഹസ്തൻ സഹായികളോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു; ഭേരി-ശംഖനാദങ്ങളും ഭയങ്കരഘോഷങ്ങളും ദിക്കുകളെ മുഴക്കുന്നു. പിന്നീട് ഘോര അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു—ഇടത്തോട്ടു ചുറ്റുന്ന മാംസഭോജി പക്ഷികൾ, ഉല്കാപാതം, പ്രചണ്ഡ കാറ്റുകൾ, കുറുനരികളുടെ നിലവിളി, രക്തവൃഷ്ടി, ധ്വജത്തിൽ ഗൃധ്രം ഇരിക്കുക, സാരഥിയുടെ ചാട്ട ജാരുക—ബാഹ്യ വൈഭവത്തിനിടയിലും നാശസൂചനകൾ. വാനരസൈന്യം വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും കൈയിൽ പിടിച്ച് സജ്ജമാകുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തും വെല്ലുവിളികളുടെ ഗർജ്ജനം ഉയരുന്നു. പ്രഹസ്തൻ ജ്വാലയിൽ പതിക്കുന്ന പാറ്റപോലെ വിജയലാലസയോടെ വാനരബലത്തിലേക്ക് കുതിക്കുന്നു—അഹങ്കാരവും അപശകുനസഹിതമായ ആക്രമണവും യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖഗതിയും പഠിപ്പിക്കുന്നതായി।
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
ഈ സർഗത്തിൽ, വലിയ സൈന്യവുമായി മുന്നേറിവരുന്ന ഭീകരരാക്ഷസ സേനാപതി പ്രഹസ്തനെ കണ്ട ശ്രീരാമൻ, ശാന്തധൈര്യത്തോടെ വിഭീഷണനോട്—“ഇവൻ ആരാണ്?” എന്നു ചോദിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ പറയുന്നു: ഇവൻ രാവണന്റെ സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ; ശൗര്യത്തിലും അസ്ത്രശസ്ത്രനൈപുണ്യത്തിലും പ്രസിദ്ധൻ, ലങ്കാസൈന്യത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ നയിക്കുന്നവൻ. തുടർന്ന് ഇരുപക്ഷങ്ങളും തമ്മിൽ ഘോരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു; പാറകളും അമ്പുകളും മഴപോലെ പെയ്യുന്നു; വാൾ, കുന്തം, തോമരം, മുദ്ഗരം, ഇരുമ്പുദണ്ഡം മുതലായ ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞ रणഭൂമിയിൽ വലിയ നാശനഷ്ടം സംഭവിക്കുന്നു. രക്തം, വീണ ശരീരങ്ങൾ, തകർന്ന അവയവങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമി ‘രക്തനദി’പോലെ വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിനമായ വില അതിലൂടെ തെളിയുന്നു. പ്രഹസ്തൻ നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ കുതിച്ച് അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് വാനരസേനയിൽ വലിയ കലാപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അപ്പോൾ നീലൻ അവനെ നേരിടുന്നു; അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റിട്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത വൃക്ഷങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ച് പ്രഹസ്തന്റെ വില്ല് തകർക്കുന്നു; തുടർന്ന് പ്രഹസ്തൻ ഭാരമുള്ള മുദ്ഗരവുമായി സമീപയുദ്ധത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങേണ്ടിവരുന്നു. അവസാനം നീലൻ ഒരു മഹാശില പ്രഹസ്തന്റെ തലയിൽ വീഴ്ത്തി തല ചിതറിച്ച് അവനെ വധിക്കുന്നു. സേനാപതി വീണതോടെ രാക്ഷസസേന ദുഃഖത്തിൽ വാക്കറ്റു ലങ്കയിലേക്കു പിന്മാറുന്നു; ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നീലനെ പ്രശംസിക്കുന്നു, വാനരർ വിജയത്തിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു।
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
പ്രഹസ്തന്റെ വധത്തിന് ശേഷം രാവണൻ നേരിട്ട് യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി വാനരസൈന്യത്തെ ആക്രമിച്ചു. നീലൻ രാവണന്റെ രഥത്തിന് മുകളിൽ കയറി പരാക്രമം കാണിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് നീലനെ വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് രാവണനും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം നടന്നു. രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ശക്തി ആയുധം കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിൽ പ്രഹരിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനാവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ ലക്ഷ്മണനെ എടുത്തുമാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, ഹനുമാൻ രാവണനെ ശക്തമായി പ്രഹരിച്ച് ലക്ഷ്മണനെ രക്ഷിച്ചു. ഒടുവിൽ, ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി രാവണന്റെ രഥവും കിരീടവും തകർത്തു. രാവണൻ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണെന്ന് കണ്ട രാമൻ, അവനെ വധിക്കാതെ 'ഇപ്പോൾ പോയി വിശ്രമിച്ച് നാളെ വരൂ' എന്ന് പറഞ്ഞ് തിരിച്ചയച്ചു.
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
ഈ സർഗത്തിൽ രാമബാണങ്ങളാൽ അപമാനിതനായ രാവണൻ ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങി, തന്റെ പ്രതിസന്ധിയെ പഴയ ശാപങ്ങളും പ്രവചനങ്ങളും ഓർത്ത് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വേദവതിയെ അപമാനിച്ചതിന്റെ പാപം, ഉമാ, നന്ദീശ്വരൻ, രംഭ, വരുണന്റെ പുത്രി മുതലായവരുടെ ശാപങ്ങൾ, കൂടാതെ “മനുഷ്യരിൽ നിന്നാകും ഭയം” എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ്—ഇവയെല്ലാം സ്മരിച്ചു അവൻ കവാടങ്ങളിൽ പ്രതിരോധം ശക്തമാക്കാൻ കല്പിക്കുന്നു. അവസാന ആശ്രയമായി ബ്രഹ്മശാപം മൂലം ദീർഘനിദ്രയിൽ കഴിയുന്ന മഹാബലി കുംഭകർണനെ ഉടൻ ഉണർത്താൻ ഉത്തരവിടുന്നു. അനവധി രാക്ഷസർ അവനെ ഉണർത്താൻ ക്രമേണ കടുത്ത മാർഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു—ഭക്ഷണപാനീയങ്ങൾ, സുഗന്ധങ്ങൾ, ശംഖ-ഭേരി-മൃദംഗങ്ങളുടെ ഘോഷം, ഗദയും വൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് പ്രഹരം, വെള്ളം ഒഴിക്കൽ, കെട്ടിയിട്ട് അടിക്കൽ, ഒടുവിൽ ആനകളെ അവന്റെ ശരീരത്തിന്മേൽ നടത്തുന്നതുവരെ. അവസാനം വിശപ്പും ആഘാതവും കൊണ്ട് അവന്റെ തന്ദ്ര തകരുന്നു. പ്രളയസദൃശമായ രൂപത്തിൽ—വായ് പാതാളംപോലെ, കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങൾപോലെ—അവൻ ഉണർന്ന് അപാരമായ മാംസം, രക്തം, കൊഴുപ്പ്, മദ്യം എന്നിവ കഴിച്ച്, ഈ അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ കാരണമെന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. മന്ത്രി യൂപാക്ഷൻ അറിയിക്കുന്നു: ഇത് ദേവസങ്കടമല്ല; മനുഷ്യനായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയുമായി ലങ്കയെ തകർക്കുകയാണ്; മുൻനാശവും രാവണൻ കഷ്ടിച്ച് രക്ഷപ്പെട്ടതും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ ഉടൻ ജയപ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് പുറപ്പെടുന്നു; അവന്റെ നടപ്പിൽ ഭൂമി നടുങ്ങുന്നു. അവനെ കണ്ട വാനരനായകർ ഭീതിയിലാകുന്നു—ചിലർ ഓടിപ്പോകുന്നു, ചിലർ രാമന്റെ ശരണം തേടുന്നു—അടുത്ത യുദ്ധഘട്ടത്തിന് മുമ്പുള്ള മാനസിക വഴിത്തിരിവായി ഇത് നിലകൊള്ളുന്നു.
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ധനുസ്സെടുത്തു, കിരീടധാരിയായി പർവ്വതസമാനമായ കുംഭകർണ്ണനെ ദർശിച്ചു. അവന്റെ മഹാകായത്വം കണ്ട വാനരസേന ഭീതിയിൽ വിറച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനോടു ചോദിച്ചു—ഇത്ര അപൂർവ്വനായ ഈ പുരുഷൻ ആരാണ്? വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു—ഇവൻ വിശ്രവസിന്റെ പുത്രൻ കുംഭകർണ്ണൻ; ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രനെയും യമസേനകളെയും വരെ ജയിച്ചവൻ; വരദാനങ്ങളിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന മറ്റു രാക്ഷസാധിപന്മാരെക്കാൾ അവന്റെ സ്വാഭാവികബലം അത്യധികമാണ്. പിന്നീട് പൂർവ്വവൃത്താന്തം പറയുന്നു—ജന്മം മുതൽ തന്നെ അവനു ഭീകരമായ വിശപ്പ്; ജീവികളെ വിഴുങ്ങി ജനങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തി. ഇന്ദ്രൻ വജ്രപ്രഹാരം ചെയ്തിട്ടും, കുംഭകർണ്ണൻ ഐരാവതത്തിന്റെ ദന്തംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രനെ പ്രഹരിച്ചു. ദേവന്മാരും സർവ്വഭൂതങ്ങളും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച്—ഭക്ഷണം, ദേവന്മാരെ ആക്രമിക്കൽ, ആശ്രമധ്വംസനം, പരസ്ത്രീ അപഹരണം എന്നിവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള അവന്റെ അതിക്രമങ്ങൾ അറിയിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് അവനെ മരിച്ചവനെപ്പോലെ ഉറങ്ങുന്ന ശാപം നൽകി; വംശമര്യാദയും നീതിയും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി രാവണൻ പ്രതിഷേധിച്ചപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് സമന്വയമായി—ആറ് മാസം നിദ്ര, ഒരു ദിവസം ജാഗരണം—എന്ന് നിശ്ചയിച്ചു; എന്നാൽ ആ ഒരുദിവസത്തെ വിശപ്പും ലോകത്തിന് മഹാഭീഷണിയെന്ന് വർണ്ണിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു മടങ്ങി വിഭീഷണൻ വാനരരുടെ മനോബലം കാത്തുസൂക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. ശ്രീരാമൻ നീലനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു—ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങൾ, വഴികൾ, കടവുകൾ എന്നിവ കാക്കാൻ സേനയെ വ്യൂഹീകരിക്കണമെന്ന്; വാനരർ വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും ആയുധമാക്കി, മേഘസമൂഹംപോലെ ഘനമായ യുദ്ധവ്യൂഹത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നു.
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
ഈ സര്ഗത്തിൽ ലങ്കയ്ക്കുള്ളിൽ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തി യുദ്ധത്തിന് നിയോഗിക്കുന്ന സംഭവം രാഷ്ട്രീയ-മാനസിക ഘട്ടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നിദ്രാലസനും മദ്യമത്തനും ആയിട്ടും അദ്ദേഹം ‘രാക്ഷസവ്യാഘ്രൻ’പോലെ ഭയങ്കര ബലവാനായി ചിത്രിതനാകുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് പരിചാരകർ അനുഗമിക്കെ, പുഷ്പവൃഷ്ടിയാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, അദ്ദേഹം ഭംഗിയാർന്ന രാജപഥത്തിലൂടെ നീങ്ങി. സ്വർണ്ണജാലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും സൂര്യപ്രഭപോലെ ദീപ്തവുമായ രാക്ഷസരാജന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഭൂമി കുലുങ്ങുമെന്നപോലെ മഹാപാദങ്ങളോടെ മുന്നേറുന്നു. പുഷ്പകാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാവണൻ ഉള്ളിൽ കലങ്ങിയിരുന്നാലും, സഹോദരനെ കണ്ടപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആദരാസനത്തിൽ ഇരുത്തുന്നു. തുടർന്ന് കുംഭകർണൻ ക്രോധത്തോടെ രക്തനേത്രനായി—“എന്നെ എന്തിന് ഉണർത്തി? നീ ആരെയാണ് ഭയപ്പെടുന്നത്?” എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. രാവണൻ രാമഭയം സമ്മതിക്കുന്നു—രാമനും സുഗ്രീവനും സൈന്യവുമായി സമുദ്രം കടന്ന് എത്തിയിരിക്കുന്നു; ലങ്കയുടെ ഉപവനങ്ങൾ നശിച്ചു, അനേകം രാക്ഷസർ വീണു; വാനരർ പക്ഷേ യുദ്ധത്തിലും അക്ഷയരെന്നപോലെ തോന്നുന്നു എന്ന് വിലപിക്കുന്നു. കുട്ടികളും വൃദ്ധരും മാത്രം കൂടുതലായി ശേഷിച്ച ക്ഷീണിത നഗരത്തെ രക്ഷിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ച്, ദേവാസുരന്മാരെ ജയിച്ച കുംഭകർണന്റെ പൂർവ്വവിജയങ്ങളെ പ്രശംസിച്ച്, കാറ്റ് മഴമേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ ശത്രുസൈന്യത്തെ ചിതറിക്കണമെന്നു അദ്ദേഹത്തെ നിയോഗിക്കുന്നു.
कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
ലങ്കയിൽ രാവണന്റെ ശോകവിലാപം കേട്ട കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം പരിഹാസഹാസ്യത്തോടെ പ്രതികരിക്കുന്നു; പിന്നെ ഗൗരവമുള്ള നീതി-ഉപദേശത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. രാജാവ് നയവികല്പങ്ങളിൽ ശ്രേയസ്കരമായത് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം, കാലം-പരിസ്ഥിതി-ഫലിതം എന്നിവ കണക്കാക്കി പ്രവർത്തിക്കണം എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. സാന്ത്വം (സമാധാനം), ദാനം, ഭേദം, വിക്രമം (പരാക്രമബലം)—ഇവയെ യുക്തകാലാനുസാരം ഒറ്റയ്ക്കോ സംയോജിപ്പിച്ചോ പ്രയോഗിക്കണം; ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമങ്ങളെ ക്രമബദ്ധ സമതുലിതമായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നതാണു രാജധർമ്മം. അവിദഗ്ധരും ധൃഷ്ടരുമായ ഉപദേശകരെയും, ശത്രുക്കളുമായി കൂട്ടുകെട്ടുള്ള മന്ത്രിമാരെയും ഒഴിവാക്കണമെന്ന് അവൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു; ആലോചനാസമയത്ത് അവരുടെ പെരുമാറ്റം സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയും ഊന്നുന്നു. ഈ ഉപാലംഭത്തിൽ രാവണൻ ക്ഷുഭിതനായി, കഴിഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത തള്ളിക്കളഞ്ഞ് ഉടൻ പ്രായോഗിക ഉപദേശം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ സ്വരം മൃദുവാക്കി “ഞാൻ നിന്നെ രക്ഷിക്കും” എന്ന് ആശ്വസിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായക ഉപകരണമായി താനെത്തന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു. അതിശയോക്തിയുള്ള വീരപ്രതിജ്ഞകളോടെ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരെ നശിപ്പിക്കുമെന്നും, ദേവന്മാരെയുമെങ്കിലും രണത്തിൽ വെല്ലുവിളിക്കുമെന്നും ഗർജിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഗൗരവമുള്ള രാഷ്ട്രനീതിയും പ്രകടനാത്മക യുദ്ധഗർവവും കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, യുദ്ധസന്ധ്യയിൽ ഉപദേശം എങ്ങനെ പ്രേരണാത്മക സമരവാക്യമായി മാറുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു.
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
ലങ്കയിലെ രാജസഭയിൽ മന്ത്രാലോചനാ-വാദരൂപത്തിൽ ഈ സർഗം പുരോഗമിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ ഒറ്റയ്ക്ക് യുദ്ധത്തിലിറങ്ങണമെന്ന നിലപാട് കേട്ട മഹോദരൻ കടുത്ത വാക്കുകളിൽ അവനെ ശാസിച്ച്, ഏകാകി സമരത്തിന്റെ ആ ന്യായം അവിവേകവും നയവിരുദ്ധവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ മുൻപ് ശ്രീരാമൻ രാക്ഷസരെ സംഹരിച്ച സംഭവത്തെ ദൃഷ്ടാന്തമാക്കി, രാമന്റെ തെളിഞ്ഞ പരാക്രമവും അതിൽ നിന്നുയർന്ന ഭയം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നതും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ കോപിച്ച സിംഹംപോലെയും, ഉണർത്തരുതാത്ത നിദ്രിത സർപ്പംപോലെയും—എന്ന ഉപമകളിലൂടെ, നേരിട്ട് പ്രകോപിപ്പിക്കൽ തന്ത്രപരമായി അയോഗ്യമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് മഹോദരൻ വിമർശനം വിട്ട് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ടമായെങ്കിലും നൈതികമായി സംശയാസ്പദമായ പദ്ധതിയിലേക്ക് മാറുന്നു. മഹോദരൻ, ദ്വിജിഹ്വൻ, സമ്ഹ്രാദി, കുംഭകർണൻ, വിതർദനൻ—ഈ അഞ്ചു വീരന്മാർ ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു രാമനെ നേരിടണം; ഫലം എന്തായാലും നഗരത്തിൽ ‘രാമ-ലക്ഷ്മണരെ വിഴുങ്ങി’ എന്ന പ്രചാരം പരത്തി ജനമനസ്സിൽ നടുക്കം സൃഷ്ടിക്കണം. ആ അഭ്യൂഹം മുതലെടുത്ത് രാവണൻ സീതയെ ഏകാന്തത്തിൽ സമീപിച്ച് ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും ധാന്യ-ധനം-രത്നങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് പ്രലോഭിപ്പിക്കുകയും, ഭയം, ദുഃഖം, ഒറ്റപ്പെടൽ എന്നിവകൊണ്ട് അവളെ കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കണമെന്നും ഉപദേശം നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ അപകടം-സാധനം-കാലം എന്ന നയചിന്തയും കപട വിവര-തന്ത്രവും ഒരുമിച്ച് കാട്ടി, സാങ്കേതികമായി സൂക്ഷ്മമായ ഉപദേശവും ധർമ്മദൃഷ്ടിയിൽ മലിനമാകാമെന്ന് ഈ അധ്യായം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
ഈ സർഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ സഭാമന്ത്രം ക്രമേണ ആചാരബദ്ധമായ ആയുധസജ്ജീകരണത്തിലും രാജസിക അലങ്കാര-വിധിയിലും യുദ്ധപ്രസ്ഥാനത്തിലും കലാശിക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ നിരുത്സാഹ വാക്കുകളെ കുംഭകർണൻ കടിഞ്ഞ് ക്ഷാത്രധർമ്മം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ശൗര്യത്തിന്റെ സാക്ഷ്യം സ്വയംസ്തുതി അല്ല, കർമ്മം; എല്ലാവരുടെയും തന്ത്രപിഴവുകൾ തിരുത്താൻ താൻ रणഭൂമിയിലേക്ക് പോകുമെന്ന് പറയുന്നു. രാവണൻ മഹോദരന്റെ ഭയത്തിന് കാരണം ‘രാമഭയം’ തന്നെയെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി കുംഭകർണനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ അതുലബലവും സദ്ഭാവവും പ്രശംസിച്ച് വാനരസേനയെയും ഇരുരാജകുമാരന്മാരെയും നശിപ്പിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ രാമനെ വധിച്ച് രാവണന്റെ ഭയം നീക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് താൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മുന്നേറാമെന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണൻ ഏകാകി ദർപ്പത്തിന്റെ അപകടം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് കാവലോടെ മുന്നേറാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അലങ്കാര-സമാരോഹം: മാലകൾ, ബാഹുബന്ധങ്ങൾ, മോതിരങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, കിരീടം, കുണ്ഡലങ്ങൾ, മേഖല, കവചം എന്നിവ ധരിപ്പിക്കുന്നു; അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, നാരായണൻ/ത്രിവിക്രമൻ തുടങ്ങിയ ദിവ്യ ഉപമകളാൽ അവനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ദുന്ദുഭി-ശംഖനാദങ്ങൾക്കിടയിൽ രഥങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, അശ്വങ്ങൾ, വിവിധ വാഹനങ്ങൾ എന്നിവയോടെ അവൻ പുറപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ കറുത്ത മേഘ-മിന്നൽ, കുറുനരികളുടെ കരച്ചിൽ, വട്ടമിടുന്ന പക്ഷികൾ, അവന്റെ ആയുധത്തിൽ കഴുകൻ ഇരിക്കുക, ഉല്കാപാതം, സൂര്യന്റെ മങ്ങൽ, കാറ്റിന്റെ നിശ്ചലത—അശുഭ നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. എങ്കിലും ദൈവവശാൽ അവൻ മുന്നേറി പ്രാകാരം കടന്ന് വാനരപങ്ക്തികളിൽ ഭീതി വിതയ്ക്കുന്നു; അവന്റെ ഗർജ്ജനത്തിൽ അവർ ചിതറിവീഴുന്നു—രാജസിക വൈഭവവും വാക്കിലെ ആത്മവിശ്വാസവും ഒരു വശം, അശുഭസൂചനകളുടെ നിഴലും അടുത്ത മരണസൂചനയും മറുവശം—ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മർമ്മം.
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
ഈ 66-ാം സർഗ്ഗത്തിൽ കുംഭകർണ്ണന്റെ പ്രസ്ഥാനത്താൽ വാനരസേനയിൽ ഉണ്ടായ മനോബലതകർച്ചയും തുടർന്ന് അതിന്റെ പരിഹാരവും വർണ്ണിക്കുന്നു. പർവ്വതശിഖരസമാനമായ മഹാകായൻ കുംഭകർണ്ണൻ ലങ്കയുടെ അതിർത്തി വേഗത്തിൽ കടന്ന്, സമുദ്രം വരെ പ്രതിധ്വനിക്കുമാറ് ഭീകരമായി ഗർജ്ജിക്കുന്നു. അവനെ ‘ദേവന്മാർക്കും അജേയൻ’ എന്നു കരുതി വാനരർ ഭയന്ന് ചിതറിപ്പോകുന്നു—ചിലർ പിന്നോട്ടു നോക്കാതെ ഓടുന്നു, ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീഴുന്നു, ചിലർ ഗുഹ-പർവ്വത-വൃക്ഷങ്ങളിൽ അഭയം തേടുന്നു, ചിലർ മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിലംപതിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വാലിപുത്രൻ അങ്കദൻ യുദ്ധനേതാവായി ഇടപെട്ട് എല്ലാവരെയും തിരികെ വരാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടുന്നത് ലോകലജ്ജയ്ക്ക് കാരണമാണെന്നും, ധർമ്മയുദ്ധത്തിൽ മരണമുപോലും ശ്രേയസ്കരമാണെന്നും—ജയം ലഭിച്ചാൽ കീർത്തി, വീരഗതി വന്നാൽ ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി—എന്നും അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. മുമ്പ് പറഞ്ഞ സ്വശൗര്യപ്രശംസയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായി ഇപ്പോഴത്തെ ഭീതി നാണക്കേടാണെന്നും അവൻ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. വാനരർ കുംഭകർണ്ണൻ വരുത്തിയ ഭീകരനാശവും ജീവൻ പ്രിയമാണെന്നതും പറയുന്നു; എങ്കിലും അങ്കദന്റെ ദൃഢവാക്കുകളും ഹനുമാന്റെ പിന്തുണയുള്ള ഉപദേശവും അവരുടെ ധൈര്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഋഷഭ, ശരഭ, മൈന്ദ, ധൂമ്ര, നീല, കുമുദ, സുഷേണ, ഗവാക്ഷ, രംഭ, താര, ദ്വിവിദ, പനസ, ഹനുമാൻ തുടങ്ങിയ നേതാക്കൾ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും रणത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. കുംഭകർണ്ണനിലേക്കെറിഞ്ഞ ശിലകളും പുഷ്പിതവൃക്ഷങ്ങളും അവന്റെ അംഗങ്ങളിൽ തട്ടി തകർന്നുപോകുന്നു; അവന്റെ ഭയങ്കര ദൃഢത തെളിഞ്ഞ് യുദ്ധം വീണ്ടും ഉഗ്രമാകുന്നു.
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ കുംഭകർണ്ണന്റെ ഭയാനകമായ യുദ്ധവും വാനരസേനയുടെ ഭയവും വിവരിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ വാനരന്മാർക്ക് ധൈര്യം നൽകുന്നു. ഹനുമാനും മറ്റ് വീരന്മാരും മരങ്ങളും പാറകളും ഉപയോഗിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നുവെങ്കിലും, കുംഭകർണ്ണൻ അവരെ നേരിടുകയും വാനരന്മാരെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങുന്നു. രാമൻ തന്റെ ദിവ്യായുധങ്ങളാൽ കുംഭകർണ്ണന്റെ കൈകളും കാലുകളും ഛേദിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് രാമൻ കുംഭകർണ്ണന്റെ തല അറുത്തുമാറ്റുന്നു. കുംഭകർണ്ണന്റെ വധത്തിൽ ദേവന്മാർ സന്തോഷിക്കുകയും വാനരസേന ആത്മവിശ്വാസം വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലെ ഫലത്തിൽ നിന്ന് കഥ രാജസഭയിലെ മാനസിക പ്രത്യാഘാതത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു. ദൂതന്മാർ രാവണനോട്—കുംഭകർണ്ണൻ അല്പസമയത്തിനകം വാനരസേനയെ ചിതറിച്ച് പലരെയും വിഴുങ്ങി ഭീകരസംഹാരം നടത്തിയിട്ടും, ഒടുവിൽ മഹിമയുള്ള രാഘവൻ ശ്രീരാമൻ അവനെ വധിച്ചുവെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ശവത്തിന്റെ ഭീതിജനകമായ മഹാവിശാല രൂപം വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു—പർവ്വതസമാന ദേഹം രാമബാണങ്ങളാൽ ഛിന്നഭിന്നമായി വികൃതധഡമായി മാറി, അത്യധിക രക്തസ്രാവത്തോടെ ലങ്കയുടെ ഒരു കവാടം വരെ തടഞ്ഞുകിടക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ പരാജയം നഗരത്തിനും അപശകുനമാകുന്നു. വാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ആദ്യം മൂർച്ചയിൽ വീഴുന്നു; പിന്നെ ബോധം വന്നപ്പോൾ ദീർഘ വിലാപം തുടങ്ങുന്നു. കുംഭകർണ്ണനെ തന്റെ “വലങ്കൈ” എന്നു വിളിച്ച്, ദേവ-ദാനവഗർവ്വഭഞ്ജകനായ വീരൻ എങ്ങനെ രാമന്റെ കൈയിൽ വീണുവെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം കാലം/ദൈവവിധിയുടെ പ്രാബല്യമെന്നു കരുതി, ആകാശത്തിൽ ദേവർഷികൾ ആഹ്ലാദിക്കുന്നതും പരിഹസിക്കുന്നതും മനസ്സിൽ കാണുന്നു; വാനരർ ഇനി കൂടുതൽ ധൈര്യത്തോടെ ലങ്കയുടെ മതിലുകൾ കയറിവരും എന്ന തന്ത്രസങ്കടവും അവൻ കാണുന്നു. വിലാപം ഉള്ളോട്ടു തിരിഞ്ഞ് ആത്മനിന്ദയാകുന്നു—ഇത് മുൻ അധർമ്മത്തിന്റെ വിപാകം; പ്രത്യേകിച്ച് ധർമ്മാത്മാവായ വിഭീഷണനെ പുറത്താക്കി അവന്റെ ഹിതോപദേശം അവഗണിച്ചതിന്റെ ഫലമെന്നു രാവണൻ സമ്മതിക്കുന്നു. അവസാനം രാഘവനെ വധിക്കാതെ ജീവൻ വിലയില്ലെന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നു വീഴുന്നു; കഥ വീരപ്രതിരോധത്തിൽ നിന്ന് ദൈവഛായിതമായ നിരാശ ദൃഢനിശ്ചയത്തിലേക്ക് മാറുന്നു।
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
ഈ സര്ഗത്തിൽ കുംഭകർണ്ണവധത്തിനു ശേഷം രാവണന്റെ ശോകവിലാപം കാണപ്പെടുന്നു; അവിടെ നിന്ന് കഥ യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയിലേക്കു തിരിയുന്നു. ത്രിശിരാ രാവണനെ ശാസിച്ച് രാജധർമ്മം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—രാജാവ് സംയമവും ധൈര്യവും കൈവിടരുത്; തന്റെ വരങ്ങളും ദിവ്യായുധങ്ങളും സ്മരിച്ചു ശത്രുവിനെതിരെ ഉറച്ചുനിൽക്കണം എന്ന്. ഈ ഉപദേശത്തോടെ രാവണൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച് ത്രിശിരാ, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ എന്നീ ആറു ശ്രേഷ്ഠരാക്ഷസനേതാക്കളെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഗജ-രഥ-അശ്വസമേതവും ഭാരിയായുധങ്ങളാൽ ഭംഗിയായി സജ്ജമാക്കി യുദ്ധത്തിന് അയക്കുന്നു. രണഭൂമിയിൽ അവരുടെ മുന്നേറ്റം ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ; വാനരവീരർ ഗർജ്ജിച്ച് വൃക്ഷങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തും പർവതങ്ങൾ ഉയർത്തിയും പ്രതിരോധിക്കുന്നു. കലാപഭരിതമായ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ നരാന്തകൻ ദീപ്തമായ ശക്തി (ഭാലം)കൊണ്ട് വാനരനിരകളെ കീറിമുറിച്ച് ഭയം വിതറുന്നു. ഇത് കണ്ട സുഗ്രീവൻ അങ്കദനോട് കല്പിക്കുന്നു—അശ്വാരൂഢനായ ആ ആക്രമണകാരനെ തടയുക എന്ന്. അങ്കദൻ ആയുധമില്ലാതെ നഖദന്തങ്ങളെ തന്നെ സ്വാഭാവികായുധങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിച്ച് നരാന്തകനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു—വജ്രസമമായ ശക്തി എറിയുക എന്ന്. അവൻ ആ പ്രഹാരം സഹിച്ച്, പിന്നെ കരതലാഘാതത്തോടെ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ വീഴ്ത്തുന്നു. നരാന്തകന്റെ മുഷ്ടിഘാതവും താങ്ങി അങ്കദൻ പ്രതിഘാതമായി പ്രാണാന്തകമായ ഒരു പ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലം പിളർത്തി നരാന്തകനെ വധിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും വാനരരും ജയഘോഷത്തോടെ ആകാശം മുഴക്കുന്നു; അങ്കദന്റെ ഈ ദുഷ്കരവിജയം സൈന്യത്തിന്റെ മനോബലം ഉയർത്തിയ മഹാകീർത്തിയായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ ത്രിശിരസ്സ്, ദേവാന്തകൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ (മത്തൻ) എന്നിവരുടെ വധം വിവരിക്കുന്നു. മഹോദരനും ദേവാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും ചേർന്ന് അംഗദനെ ആക്രമിച്ചു. അംഗദൻ മഹോദരന്റെ ആനയെ കൊന്ന് അതിന്റെ കൊമ്പുകൊണ്ട് ദേവാന്തകനെ പ്രഹരിച്ചു. അംഗദനെ സഹായിക്കാൻ ഹനുമാനും നീലനും എത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികൊണ്ട് ദേവാന്തകനെ വധിച്ചു, നീലൻ ഒരു വലിയ പാറകൊണ്ട് മഹോദരനെയും കൊന്നു. തുടർന്ന് ഹനുമാനും ത്രിശിരസ്സും തമ്മിൽ ഘോരയുദ്ധം നടന്നു. ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങി അവന്റെ മൂന്നു തലകളും വെട്ടിമാറ്റി. ഒടുവിൽ, മഹാപാർശ്വൻ ഗദയുമായി വാനരന്മാരെ ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ ഋഷഭൻ ആ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി അവനെ വധിച്ചു. തങ്ങളുടെ നായകന്മാർ മരിച്ചതുകണ്ട് രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടി.
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
ഈ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ പുത്രനായ അതികായൻ—പർവ്വതസമാന മഹാകായൻ, ബ്രഹ്മദേവന്റെ വരംകൊണ്ട് സംരക്ഷിതമായ കവചധാരി—രാക്ഷസസൈന്യവും തന്റെ ബന്ധുക്കളും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടും നിഹതരായും കിടക്കുന്നത് കണ്ടു ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ദൂരത്ത് രഥാരൂഢനായ ആ മഹാവീരനെ കണ്ട ശ്രീരാമൻ വിഭീഷണനോട് ചോദിക്കുന്നു; വിഭീഷണൻ അവൻ ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രൻ, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണൻ, വരപ്രാപ്ത കവചം മൂലം സാധാരണ ആയുധങ്ങൾക്ക് പ്രായേണ അവധ്യൻ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. അതികായൻ വാനരവ്യൂഹങ്ങളിൽ ഭീതി വിതറി യോഗ്യനായ പ്രതിദ്വന്ദ്വിയെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ട് വന്ന് ഗർവോക്തികളും ധർമ്മയുക്ത വചനവിനിമയവും നടത്തി ‘വീര്യം വാക്കിൽ അല്ല, പ്രവൃത്തിയിൽ’ എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അഗ്നി, സൂര്യ, ഇന്ദ്ര, വായു, യമ, ത്വഷ്ടൃ/ഇഷീകാദി അസ്ത്രങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ആകാശത്ത് ശരങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിച്ചാലും അതികായന്റെ അഭേദ്യ കവചം ഭേദിക്കപ്പെടുന്നില്ല. സർപ്പസദൃശമായ ഒരു ശരത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ക്ഷണികമായി സ്തംഭിച്ചെങ്കിലും ഉടൻ സ്വസ്ഥനായി അതികായന്റെ രഥത്തിലെ അശ്വങ്ങൾ, സാരഥി, ധുരം മുതലായവ തകർക്കുന്നു. അപ്പോൾ വായുദേവൻ ഗൂഢനിയമം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—വരസംരക്ഷിത കവചം ഭേദിക്കാൻ കഴിയുന്നത് ബ്രാഹ്മ (ബ്രഹ്മദേവന്റെ) അസ്ത്രമാത്രം. ലക്ഷ്മണൻ ബ്രാഹ്മാസ്ത്രം ആവാഹനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലോകം കുലുങ്ങുന്നു; ആ ദിവ്യശരം പ്രതിരോധങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് അതികായന്റെ കിരീടധാരിത ശിരസ് ഛേദിച്ച് വീഴ്ത്തുന്നു. ശേഷിച്ച രാക്ഷസർ ഭീതിയിൽ ലങ്കയിലേക്കു ഓടുന്നു; വാനരസൈന്യം ലക്ഷ്മണനെ ജയഘോഷത്തോടെ പുകഴ്ത്തുന്നു; അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ ശ്രീരാമന്റെ സമീപത്തേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു.
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
ഈ സര്ഗത്തിൽ മഹാവീരനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ദുഃഖവും ക്രോധവും ചേർന്ന് കലങ്ങുന്നു. രാമനും വാനരസൈന്യവും മുമ്പേ ലങ്കയിലെ പ്രമുഖ സേനാനായകരെയും പ്രശസ്ത യോദ്ധാക്കളെയും ഒന്നൊന്നായി വീഴ്ത്തിയതിനെ ഓർത്തു, രാക്ഷസരുടെ അജേയത്വമെന്ന അഭിമാനം ക്ഷയിക്കുന്നതായി അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ രാമലക്ഷ്മണരെ ബന്ധിച്ച സംഭവവും ഓർത്ത്, ദേവഗന്ധർവർക്കുപോലും അച്ഛേദ്യമെന്ന് കരുതിയ ആ ബന്ധനം എങ്ങനെ അഴിഞ്ഞുപോയി എന്നതിൽ അവൻ അത്ഭുതപ്പെടുന്നു; എതിര്പക്ഷത്തിന്റെ പ്രഭാവം തന്റെ ബോധത്തിന് അതീതമാണെന്ന് സമ്മതിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിലാപം വിട്ട് രാവണൻ ഭരണാദേശങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു—നഗരമൊട്ടാകെ കർശന ജാഗ്രത വേണം. കവാടങ്ങൾ, പ്രവേശ–നിഷ്ക്രമണ വഴികൾ, സൈന്യസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ പുനഃപുനഃ പരിശോധിക്കണം; സീതയെ കാത്തിരിക്കുന്ന അശോകവനത്തിൽ പ്രത്യേകമായി സുരക്ഷ കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കണം. സന്ധ്യ, അർദ്ധരാത്രി, പ്രഭാതം—എല്ലാ സമയങ്ങളിലും വാനരരുടെ നീക്കങ്ങൾ നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കാൻ രാത്രിചരന്മാരെ നിയോഗിച്ച്, സൈന്യം നിൽക്കുകയായാലും മുന്നേറുകയായാലും സദാ സജ്ജമായിരിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആജ്ഞ കേട്ട രാക്ഷസസേന ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് പ്രതിരോധക്രമങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നു. രാവണൻ മാത്രം പുത്രവധത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ദുരന്തത്തിൽ ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടു, ക്രോധത്തിന്റെ ശല്യം നെഞ്ചിൽ കുത്തിയവനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
സർഗം 73-ൽ ശേഷിച്ച രാക്ഷസർ രാവണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്, അതികായൻ തുടങ്ങിയ പ്രധാന വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ട വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അത് കേട്ട് രാവണൻ ദുഃഖത്താലും യുദ്ധചിന്തയാലും വിങ്ങുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രജിത് അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് രാമലക്ഷ്മണരെ വീഴ്ത്തുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ശംഖഭേരി നാദങ്ങൾ, മൃദംഗധ്വനി, ഛത്രചാമരങ്ങൾ എന്നിവയോടെ രാജസൈനിക വൈഭവം പ്രകടിപ്പിച്ച് അവൻ പുറപ്പെടുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തി സംരക്ഷണവ്യൂഹം സ്ഥാപിച്ച് അഗ്നിഹോമം നടത്തുന്നു; അവിടെ ആയുധങ്ങളെയേ യാഗദ്രവ്യങ്ങളായി അർപ്പിക്കുന്നു. പുകരഹിതമായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ വിജയശുഭലക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അഗ്നിദേവൻ ആഹുതി സ്വീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ആഹ്വാനം ചെയ്ത് രഥവും ധനുസ്സും അഭിമന്ത്രിക്കുമ്പോൾ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ വരെ നടുങ്ങുന്നു. മായയാൽ മറഞ്ഞ് അവൻ ബാണജാലവും ശസ്ത്രവർഷവും ചൊരിഞ്ഞ് വാനരസേനയെ തകർക്കുന്നു; ഹനുമാൻ, സുഗ്രീവൻ, അങ്കദൻ, ജാംബവാൻ, നലൻ മുതലായ പ്രധാനർക്ക് പരുക്കേൽക്കുന്നു. അത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രമെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനോട് ധൈര്യത്തോടെ സഹിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണർ ബാണങ്ങളാൽ ബാധിക്കപ്പെട്ടതും സേന നിരുത്സാഹപ്പെട്ടതും കണ്ട ഇന്ദ്രജിത് വിജയഗർജ്ജനത്തോടെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി, പിതാവായ രാവണനോട് വിജയവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു.
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
ഈ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് ബ്രഹ്മാസ്ത്ര-ജാലം പ്രയോഗിച്ചതോടെ രാമലക്ഷ്മണർ മൂർച്ചിതരാകുകയും വാനരസൈന്യത്തിൽ ഭീകരമായ നാശം സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നേതൃത്വത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പം പടരുമ്പോൾ പ്രാജ്ഞശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണൻ ‘സൃഷ്ടാവാൽ ദത്തമായ ആയുധത്തെ മാനിച്ചതിന്റെ ഫലമായി ഈ ദുരന്തം അനിവാര്യമായിരുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് സേനാനായകരെ ധൈര്യപ്പെടുത്തുന്നു. അവൻ ഹനുമാനോടൊപ്പം പരിക്കേറ്റവരെയും വീണവരെയും പരിശോധിച്ച് അമ്പുകളാൽ തുളച്ച വൃദ്ധൻ ജാംബവാനെ കണ്ടെത്തുന്നു; കാഴ്ച നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ശബ്ദം കേട്ട് വിഭീഷണനെ തിരിച്ചറിയുന്ന ജാംബവാൻ, എല്ലാവരുടെയും ജീവരക്ഷയുടെ പ്രത്യാശ ഹനുമാന്റെ ജീവനും പ്രവർത്തനവും തന്നെയാണെന്ന് ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു. ഹനുമാൻ വിനയത്തോടെ സമീപിച്ച് ജാംബവാന്റെ മനോബലം ഉയർത്തുന്നു. തുടർന്ന് ജാംബവാൻ കൃത്യമായ നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു—സമുദ്രം കടന്ന് ഹിമവന്തത്തിലേക്ക് പറന്ന്, ഋഷഭ-കൈലാസങ്ങൾക്കിടയിലെ ഔഷധി-പർവ്വതം കണ്ടെത്തി നാല് ഔഷധികൾ—മൃതസഞ്ജീവനി, വിശല്യകരണീ, സുവർണകരണീ, സന്ധാനകരണീ—കൊണ്ടുവരണം. ഹനുമാന്റെ പ്രസ്ഥാനം ഭൂമിയും സമുദ്രവും കുലുങ്ങുന്ന തരത്തിൽ വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു; പർവ്വതങ്ങൾ അമർന്നു പൊട്ടുന്നു. ഹിമാലയത്തിൽ ഔഷധികൾ മറഞ്ഞപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുഴുവൻ ശിഖരവും പിഴുതെടുത്ത് മടങ്ങിവരുന്നു. ആ ഔഷധികളുടെ സുഗന്ധം കൊണ്ടുതന്നെ രാമലക്ഷ്മണരും വാനരയോദ്ധാക്കളും ക്ഷണത്തിൽ ബോധം പ്രാപിച്ച്, മുറിവുകൾ ശമിച്ച്, സഖ്യസേന വീണ്ടും യുദ്ധസജ്ജമാകുന്നു.
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
ഈ സര്ഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോടും വാനരവീരന്മാരോടും പ്രവർത്തിസിദ്ധിയുടെ ഉപായം അറിയിക്കുന്നു—കുംഭകർണവധവും കുമാരന്മാരുടെ നാശവും സംഭവിച്ചതിനാൽ രാവണന്റെ പ്രതിരക്ഷ ഇപ്പോൾ ദുർബലമായിരിക്കുന്നു എന്ന്. സൂര്യാസ്തമയത്തിൽ വാനരർ ജ്വലിക്കുന്ന ഉൽക്കകളുമായി ലങ്കയിലേക്കു നീങ്ങി ഗോപുരം, പ്രത്തോളി, പ്രാസാദം മുതലായവയിൽ അഗ്നി പ്രജ്വലിപ്പിക്കുന്നു. അഗരു-ഹരിചന്ദനം, ക്ഷൗമ-കൗശേയ വസ്ത്രങ്ങൾ, മുത്ത്-മണി-വജ്ര-പ്രവാളം, അശ്വ-ഗജ-രഥ സാമഗ്രികൾ, ചർമ്മകവചങ്ങൾ, ശസ്ത്രസമൂഹങ്ങൾ—എല്ലാം അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. ഭവനങ്ങൾ വജ്രാഘാതം ഏറ്റ പർവതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ തകർന്നു വീഴുന്നു; തോരണങ്ങൾ മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമാകുന്നു; രാത്രിയിൽ ലങ്ക കിംശുകപുഷ്പങ്ങൾ വിരിഞ്ഞതുപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ആർത്തനാദം പുകയോടൊപ്പം ദൂരത്തോളം കേൾക്കുന്നു; വിട്ടുപോയ ആനകളും കുതിരകളും നഗരത്തെ ക്ഷുബ്ധസമുദ്രംപോലെ കലക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽ രാമലക്ഷ്മണർ ശല്യരഹിതരായി ധനുസ്സുകൾ ധരിക്കുന്നു; രാമന്റെ ജ്യാശബ്ദം വാനര-രാക്ഷസ നാദങ്ങളെക്കാൾ ഉയർന്ന് മുഴങ്ങുന്നു, അവന്റെ ശരങ്ങൾ ലങ്കാദ്വാരത്തിലെ ഗോപുരം ഭേദിച്ച് വീഴ്ത്തുന്നു. രാക്ഷസനേതാക്കൾ സന്നാഹം ചെയ്യുന്നു; ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ കുംഭകർണപുത്രന്മാരായ കുംഭ-നികുംഭരെയും യൂപാക്ഷ, ശോണിതാക്ഷ, പ്രജങ്ഘ, കമ്പന മുതലായവരെയും അയക്കുന്നു. ഇരുസേനകളുടെയും ആഭരണദീപ്തിയിൽ ആകാശം ചന്ദ്ര-താരകളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വൃക്ഷ-ശൈല-മുഷ്ടികളാലും അസി-ശൂല-ഗദാ-പ്രാസ-തോമരങ്ങളാലും ഭയങ്കര വാനര-രാക്ഷസ സമരം ആരംഭിക്കുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തെയും ഹാനി-ലാഭം ‘ദശ-സപ്ത’ അനുപാതത്തിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
വാനരവീരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിലുള്ള ഘോരമായ യുദ്ധമാണ് ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ വിവരിക്കുന്നത്. അംഗദൻ കമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനെ മലമുകളിൽ നിന്നുള്ള പ്രഹരത്താൽ വധിച്ചു. തുടർന്ന് ശോണിതാക്ഷൻ, പ്രജംഘൻ, യൂപാക്ഷൻ എന്നിവർ അംഗദനെ ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും സഹായത്തിനെത്തി. നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ അംഗദൻ പ്രജംഘനെയും, ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷനെയും, മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെയും വധിച്ചു. ഈ വീരന്മാരുടെ മരണശേഷം കുംഭകർണ്ണന്റെ മകൻ കുംഭൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് വാനരസേനയെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് നേരിട്ടു. അംഗദൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർക്ക് പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ നേരിട്ടു. സുഗ്രീവൻ കുംഭന്റെ വില്ല് ഒടിക്കുകയും, മല്ലയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അവസാനം സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ കുംഭനെ വധിച്ചു. കുംഭന്റെ മരണം രാക്ഷസപ്പടയിൽ വലിയ ഭീതി പരത്തി.
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 77-ാം സർഗത്തിൽ, സുഗ്രീവൻ തന്റെ സഹോദരനെ വീഴ്ത്തിയതു കണ്ട നികുംഭൻ ക്രോധോന്മത്തനായി വാനരനേതൃത്വത്തെ നേരിടാൻ വരുന്നു. മഹേന്ദ്രശിഖരസദൃശമായ മംഗളപരിഘം (ഇരുമ്പുകദ) ധരിച്ചു ഗർജ്ജിച്ച് അതിനെ അതിവേഗം ചുഴറ്റുന്നു; ആ വേഗത്തിൽ ആകാശം തന്നെ തിരിയുന്നതുപോലെ ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു—ഭീതിയുണർത്തുന്ന മാനസികയുദ്ധം. ഈ ദൃശ്യം കണ്ടു ഇരുപക്ഷസേനകളും ക്ഷണികമായി ഭയത്തിൽ സ്തംഭിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ മനോബലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തെളിയുന്നു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ മാത്രം അചഞ്ചലനായി നിന്നു വക്ഷസ്ഥലം മുന്നോട്ടു കാട്ടുന്നു. നികുംഭന്റെ പരിഘപ്രഹാരം തട്ടിയ ഉടൻ തന്നെ ആ കദ ചിതറി തകർന്നുപോകുന്നു; ഹനുമാന്റെ അതിമാനുഷസ്ഥൈര്യവും വെറും ബലപ്രയോഗത്തിന്റെ വ്യർത്ഥതയും വെളിവാകുന്നു. ഹനുമാൻ മറുപടിയായി ഭീകരമായ മുഷ്ടിപ്രഹാരം നടത്തുന്നു; നികുംഭൻ പിടിച്ചു എടുത്തുകൊണ്ടുപോയാലും ബന്ധിതനായി തന്നേ വീണ്ടും പ്രഹരിക്കുന്നു. പിന്നീട് മോചിതനായി ഹനുമാൻ നികുംഭനെ നിലത്തടിച്ച് വീഴ്ത്തി, അവന്റെ വക്ഷത്തിൽ ചാടി കയറി, ശക്തിയായി കഴുത്ത് തിരിച്ച് പൊട്ടിച്ച് സംഹരിക്കുന്നു. വാനരർ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു, രാക്ഷസസേനയിൽ ഭയം പടരുന്നു; തുടർന്ന് കഥ രാമനും രാക്ഷസവീരൻ (മകര)നും സംബന്ധിച്ച കൂടുതൽ ഉഗ്രമായ സംഘർഷത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
നികുംഭനും കുംഭനും വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ശോകവും ക്രോധവും കൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഖരന്റെ പുത്രനും വിശാലനേത്രനുമായ മകരാക്ഷനെ വിളിച്ചു, രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വാനരസേനയെയും വധിക്കണമെന്നു കഠിനമായി ആജ്ഞാപിച്ചു. മകരാക്ഷൻ യുദ്ധവിശ്വാസത്തോടെ ആ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ചു; രാവണനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, രഥവും സൈന്യവും ഒരുക്കിച്ചു. രഥാരൂഢനായി, തന്റെ മുമ്പിൽ തന്നെ മുന്നേറി യുദ്ധം തുടങ്ങുവാൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് കല്പിച്ചു. അപ്പോൾ രൂപാന്തരശീലമുള്ള ഭീകരരാക്ഷസസമൂഹം ഗജസമൂഹംപോലെ ഭാരവാനായി നായകനെ ചുറ്റി ഭൂമിയെ നടുക്കിക്കൊണ്ട് നീങ്ങി; ഭേരി-ശംഖനാദങ്ങളും കൈതാളധ്വനികളും ചേർന്ന് യുദ്ധശബ്ദം മുഴങ്ങി. പുറപ്പെടുമ്പോൾ ദാരുണ നിമിത്തങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു—സാരഥിയുടെ ചാട്ട വീണു, ധ്വജം പതിച്ചു, കുതിരകൾ ക്ഷീണിച്ച് കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞു, പൊടിയുയർത്തുന്ന കഠിന കാറ്റ് വീശി; എങ്കിലും അവയെ അവഗണിച്ച് അവർ രാമ-ലക്ഷ്മണരിലേക്കു മുന്നേറി.
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
ഈ സർഗത്തിൽ ലങ്കായുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷൻ രംഗപ്രവേശം ചെയ്യുന്നു. വാനരനേതാക്കൾ ഉത്സാഹത്തോടെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി, വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും ആയുധവർഷവും കൊണ്ട് വാനര–രാക്ഷസർക്കിടയിൽ ഭീകരസമരം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. മകരാക്ഷൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ പഴയ വൈരം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ശ്രീരാമനെ ദ്വന്ദ്വത്തിന് വെല്ലുവിളിക്കുകയും യമലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുമെന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; ശ്രീരാമൻ വാക്കുകളാൽ അല്ല, പ്രവൃത്തിയാൽ തന്നെ വിജയം തെളിയിക്കണം എന്നു പറഞ്ഞ് ഖരസേനാവിനാശം സ്മരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇരുപക്ഷത്തിലും കടുത്ത ശരവൃഷ്ടി; യുദ്ധനാദം ദിക്കുകളെ മുഴക്കുന്നു, ദേവഗണങ്ങളും ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അത് നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ മകരാക്ഷന്റെ രഥം തകർത്തു അവനെ പാദയുദ്ധത്തിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രാക്ഷസൻ രുദ്രദത്തമായ ജ്വലിക്കുന്ന ഭയങ്കര ശൂലം—ജഗത്സംഹാരായുധംപോലെ—എടുത്ത് എറിയുന്നു; ദേവന്മാർക്കും ഭയം തോന്നുന്നു. ശ്രീരാമൻ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ ആ ശൂലം ആകാശത്തിൽ തന്നേ ചേദിച്ച്, പിന്നെ പാവകാസ്ത്രം സംധാനം ചെയ്ത് മകരാക്ഷനെ വധിക്കുന്നു; ഹൃദയം പിളർന്ന് അവൻ വീഴുന്നു. നായകന്റെ പതനം കണ്ട രാക്ഷസർ രാമബാണഭയത്തിൽ ലങ്കയിലേക്കു പിന്മാറി ഓടിപ്പോകുന്നു.
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
മകരാക്ഷന്റെ വധവാർത്ത കേട്ട റാവണൻ ക്രോധത്തിൽ പല്ലുകടിച്ച് ഉടൻ പ്രതികാരമാർഗം ആലോചിച്ചു. പിന്നെ തന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് (രാവണി) യുദ്ധത്തിലിറങ്ങണമെന്ന് ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത് ആദ്യം രാക്ഷസവിധിപ്രകാരം അഗ്നിഹോമം നടത്തി—ശസ്ത്രങ്ങളെ യജ്ഞോപകരണങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തി, ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, ഇരുമ്പുസ്രുവാദികൾ ഉപയോഗിച്ചു, ആഹുതിക്കായി കറുത്ത ആടിനെ പിടിച്ചു. പുകരഹിതമായി സ്വർണപ്രഭയിൽ ജ്വലിച്ച അഗ്നി ആഹുതികൾ സ്വീകരിച്ചതോടെ വിജയശകുനങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു; ദേവ-ദാനവ-രാക്ഷസരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി അവൻ അലങ്കൃത രഥത്തിൽ കയറി അന്തർധാനം പ്രാപിച്ചു. അദൃശ്യനായി ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; പുക-മഞ്ഞിന്റെ അന്ധകാരം സൃഷ്ടിച്ച് ദിക്കുകൾ മായ്ച്ചു, ശബ്ദവും രൂപവും മറച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രതിരോധിച്ചെങ്കിലും കാണാത്ത മായാവിയെ സ്പർശിക്കാനായില്ല; വാനരർ നൂറുകണക്കിന് വീണു. ലക്ഷ്മണൻ വ്യാപകമായി ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കാമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ ധർമ്മനിയമം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് തടഞ്ഞു—ഒരാളിനുവേണ്ടി പലരെയും നശിപ്പിക്കരുത്; യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവർ, മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവർ, ശരണാഗതർ, ഓടിപ്പോകുന്നവർ, അശ്രദ്ധരായവർ എന്നിവരെ കൊല്ലൽ അധർമ്മം. തുടർന്ന് രാമൻ ഇന്ദ്രജിതിനെ തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി കൃത്യമായി ആയുധപ്രയോഗം ചെയ്ത് അവനെ വേഗം വധിക്കാനുള്ള മാർഗം ചിന്തിച്ചു; വാനരസേനയും സജ്ജമായി നിന്നു.
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
ഈ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് രാഘവന്റെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലാക്കി ലങ്കയ്ക്കുള്ളിൽ പിന്മാറി, രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം ഓർത്ത് ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നു. അവൻ പടിഞ്ഞാറൻ കവാടത്തിലൂടെ പുറത്ത് വന്ന് യുദ്ധസജ്ജരായ രാമ-ലക്ഷ്മണരെ കണ്ട ഉടൻ മായ പ്രയോഗിക്കുന്നു—രാക്ഷസരുടെ കാവലിൽ രഥത്തിൽ ഒരു മായാസീതയെ ഇരുത്തി വാനരസേനയെ ഭ്രമിപ്പിക്കാൻ മുന്നേറുന്നു. വാനരർ പാഞ്ഞുചേരുന്നു; ഹനുമാൻ മുൻപന്തിയിൽ പർവതശിഖരം ആയുധമായി ചുമന്ന് രഥത്തോട് അടുക്കുന്നു. ഏകവേണി, ധൂളിമലിനമായ അവയവങ്ങൾ, തപസ്വിനിയെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ആ സ്ത്രീയെ കണ്ടപ്പോൾ അവളെ മൈഥിലി എന്നു കരുതി അവൻ വിറയ്ക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് നാടകീയമായി അവളുടെ മുടി പിടിച്ച് അടിച്ച്, ശത്രുവിനെ പീഡിപ്പിക്കാൻ സ്ത്രീഹിംസയും യുക്തമാണെന്ന് വാദിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഈ പ്രവൃത്തിയെ നീചവും അധർമ്മവും എന്നു കുറ്റപ്പെടുത്തി, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അടുത്ത മരണവും മരണാനന്തര അപകീർത്തിയും പ്രവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത് എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ വാളാൽ ആ മായാസീതയെ ‘വധിച്ച്’ വാനരരുടെ പരിശ്രമം വ്യർത്ഥമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ക്ഷണത്തിൽ വാനരപട ശോകത്തിൽ തകർന്നു പിന്മാറുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രജിത് ഗർജിച്ച് ആഹ്ലാദിക്കുന്നു—ഇത് യുദ്ധാവശ്യത്തിനല്ല, മനോബലം തകർക്കാനുള്ള മായായുധമാണെന്ന് സർഗം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 82-ാം സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ (മേഘനാദന്റെ) ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ മുഴങ്ങുന്ന നാദം കേട്ട് വാനരപ്രമുഖർ ഭീതിയിൽ ചിതറിപ്പോകുന്നു. അപ്പോൾ മാരുതാത്മജൻ ഹനുമാൻ അവരുടെ ഓട്ടം തടഞ്ഞ് യുദ്ധോത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ ശാസിച്ച്, വീണ്ടും നിര ക്രമപ്പെടുത്തി മുൻനിരയിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഉത്സാഹം നേടിയ വാനരർ വൃക്ഷങ്ങളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും പിടിച്ച് ഗർജ്ജിച്ച് മുന്നേറുന്നു; ഹനുമാൻ അഗ്നിപോലെ ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് കുതിച്ച് അനേകം രാക്ഷസരെ സംഹരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഒരു മഹാശില രാവണിപുത്രന്റെ രഥത്തിലേക്ക് എറിയുന്നു; സാരഥി രഥം ഒഴിവാക്കുന്നതിനാൽ അത് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ തൊടാതെ ഭൂമി പിളർത്തി വീണിടത്ത് സൈന്യത്തെ ചതയ്ക്കുന്നു. വാനരരുടെ വൃക്ഷ-ശിലാവർഷത്തിന് മറുപടിയായി ഇന്ദ്രജിത്തും അനുചരരും അമ്പുവർഷവും, ത്രിശൂലം, ഖഡ്ഗം, ശക്തി, ഗദ മുതലായ ആയുധങ്ങളുമായി സമീപയുദ്ധവും നടത്തുന്നു. ശത്രുനിര തടഞ്ഞ ശേഷം ഹനുമാൻ തന്ത്രപരമായ കാരണത്താൽ വാനരസേനയെ പിൻവലിക്കാൻ പറയുന്നു—രാമകാര്യമാണ് പരമധർമ്മം; ‘സീത വധിക്കപ്പെട്ടു’ എന്ന ഗുരുതരവാർത്ത രാമനോട് അറിയിച്ച് സുഗ്രീവനോടൊപ്പം തീരുമാനത്തിനായി കാത്തിരിക്കണം. ഹനുമാൻ രാമനിലേക്കു നീങ്ങുന്നതു കണ്ട ഇന്ദ്രജിത് നികുംഭിലയിലേക്കു പോയി രക്തഹോമം ആരംഭിക്കുന്നു; വിധിജ്ഞരായ രാക്ഷസരുടെ സാക്ഷ്യത്തിൽ യജ്ഞാഗ്നി സൂര്യസമമായി ജ്വലിച്ച്—യുദ്ധവും അനുഷ്ഠാനശക്തിയും സംഗമിക്കുന്നിടത്ത് സർഗം സമാപിക്കുന്നു।
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
ഈ സർഗത്തിൽ രാക്ഷസ-വാനരരുടെ ഘോര സംഗ्रामനിർഘോഷം കേട്ട ശ്രീരാമൻ പടിഞ്ഞാറൻ കവാടത്തിൽ ഹനുമാനെ സഹായിക്കാൻ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാനെ ബലവർധനയ്ക്കായി നിയോഗിക്കുന്നു. യുദ്ധക്ലാന്തരായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ഹനുമാൻ എത്തി ഹൃദയഭേദകമായ വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു—രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് അവരുടെ കണ്ണുമുമ്പിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സീതയെ പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തിയെന്ന്. അത് കേട്ട റാമൻ ശോകാവിഷ്ടനായി വേരറുത്ത വൃക്ഷംപോലെ നിലംപതിക്കുന്നു. വാനരനായകർ അദ്ദേഹത്തെ ഉയർത്തി പദ്മ-ഉത്പലസുഗന്ധജലം തളിച്ച്, അണയാത്ത അഗ്നിജ്വാല ശമിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് ലക്ഷ്മണൻ വ്യാകുലനായ റാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് തർക്കബദ്ധമായി ധർമ്മസങ്കടം ഉന്നയിക്കുന്നു—ധർമ്മാത്മാവും ജിതേന്ദ്രിയനുമായവൻ ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ അധർമ്മി സമൃദ്ധനാകുന്നുവെങ്കിൽ ധർമ്മം ഫലഹീനമെന്നു തോന്നുമെന്നു. ധർമ്മഫലം പ്രത്യക്ഷമാണോ, നിയതിയാണോ കാരണമെന്നോ, രാജധർമ്മത്തിൽ ‘സത്യവചനം’ എങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും യോജിക്കും എന്നോ ചോദ്യം ചെയ്ത്, അർത്ഥശാസ്ത്രസദൃശമായ യാഥാർത്ഥ്യം പറയുന്നു—സമൃദ്ധിയാൽ ബന്ധങ്ങളും പ്രവർത്തിയും ഗുണങ്ങളും നിലനിൽക്കും; ധനത്യാഗം ഉദ്യമങ്ങളെ തടസ്സപ്പെടുത്തി പിഴവുകൾ വർധിപ്പിക്കും. അവസാനം ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത് സൃഷ്ടിച്ച ശോകം പരാക്രമത്തോടെ നീക്കുമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച്, റാമന്റെ മഹാത്മ്യത്തെ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് കർത്തവ്യത്തിൽ ദൃഢനാകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലെ മാനസിക പ്രതിസന്ധിയും, വിവേകപൂർവമായ ഉപദേശത്തിലൂടെ അതിന്റെ ശമനവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സൈന്യവ്യൂഹം ക്രമപ്പെടുത്തി വിഭീഷണൻ മടങ്ങിവന്ന് കാണുന്നത്—ലക്ഷ്മണന്റെ മടിയിൽ കിടന്ന് രാമൻ ശോകമോഹത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ഹനുമാന്റെ വാർത്തയെ ഇന്ദ്രജിത് സീതാവധം നടത്തിയതായി തെറ്റിദ്ധരിച്ചതിനാൽ രാമൻ ഭ്രമത്തിലായി. ലക്ഷ്മണൻ കാരണം പറയുന്നു; അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ കലക്കം തടഞ്ഞ്—ഇത് അസംബന്ധം, രാവണൻ സീതയെ കൊല്ലുകയില്ല; വാനരസേനയെ വഴിതെറ്റിക്കാൻ ചെയ്ത മായാ-കപടമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് നിർണായക തന്ത്രം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—ഇന്ദ്രജിത് നികുംഭിലാ ക്ഷേത്രസ്ഥാനത്ത് ഹോമയജ്ഞം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു; അത് പൂർത്തിയായാൽ അവൻ അത്യന്തം ദുര്ജയനായി, യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും പോലും കാണാനാകാത്തവനെന്നപോലെ ആകും. അതിനാൽ വൈകാതെ സൈന്യത്തെ ഉടൻ നീക്കണം, വ്യാജശോകം ഉപേക്ഷിക്കണം, ലക്ഷ്മണനെ അയച്ച് യജ്ഞം ഭംഗപ്പെടുത്തുകയും ഇന്ദ്രജിതനെ വധയോഗ്യനാക്കുകയും ചെയ്യണമെന്ന് വിഭീഷണൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിവേകവും സമയബോധമുള്ള നയവും ശോകത്തിൽ നിന്ന് ധാർമ്മിക പ്രവർത്തിയിലേക്കുള്ള പാലമാകുന്നു.
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
ഈ 85-ാം സർഗത്തിൽ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശ്രീരാമൻ വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ ക്ഷണികമായി പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാതെ, മനസ്സിനെ സമാധാനപ്പെടുത്തി അവയെ വ്യക്തമായി വീണ്ടും പറയാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ അറിയിക്കുന്നു—വാനരസേനയെ യഥാവിധി വിഭജിച്ച് എല്ലാവരെയും തത്തസ്ഥലങ്ങളിൽ വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളുടെ ധൈര്യം വർധിപ്പിക്കുന്ന ദുർബലമാക്കുന്ന ആശങ്ക ഉപേക്ഷിച്ച്, സീതാപ്രാപ്തിക്കും രാക്ഷസവിനാശത്തിനുമായി പുതുശക്തിയോടെ പരിശ്രമിക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം ഉപദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അത്യന്തം അടിയന്തരമായ രഹസ്യവാർത്ത അദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—രാവണിപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് നികുംഭിലയിൽ പോയി യാഗകർമ്മം നടത്തുന്നു. ആ യാഗം പൂർത്തിയായാൽ വരപ്രഭാവം മൂലം രാമപക്ഷം മഹാവിപത്തിലാകും; യാഗം വിഘ്നിക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ രാമനെ പോലും വധിക്കാനാകുന്ന വിധത്തിൽ ആ വരത്തിൽ ഒരു ദൗർബല്യം നിക്ഷിപ്തമാണെന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണനെ ഉടൻ അയക്കണം—ഹനുമാന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ സമസ്ത വാനരസേന കൂടെ പോകണം, ജാംബവാൻ സംരക്ഷകനായി നിലകൊള്ളണം, മായാവിദ്യയിൽ നിപുണനായ വിഭീഷണൻ സഹായത്തിനായി പിന്നിൽ അനുഗമിക്കണം എന്നതാണ് തീരുമാനം. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രയോഗവും മായാകൗശലവും ഓർത്ത് ശ്രീരാമൻ ദൗത്യത്തിന് ആജ്ഞ നൽകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു രാമനെ വന്ദിച്ച്, ഉടൻ പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, വേഗത്തിൽ നികുംഭിലയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; ഭയങ്കര രാക്ഷസവ്യൂഹത്തിലേക്ക് അവൻ ഇരുട്ടിന്റെ മറപോലെ പ്രവേശിക്കുന്നു.
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനോട് പ്രവർത്തനോചിതമായ ഉപദേശം നൽകി—മേഘശ്യാമമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ വേഗത്തിൽ ഭേദിച്ചുതകർക്കുക; അങ്ങനെ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് ദൃശ്യമാകും, അവൻ അനുഷ്ഠാനം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ അവനെ പ്രഹരിക്കാം. തുടർന്ന് ഭയങ്കര യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അമ്പുകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ എറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് ആകാശം തന്നെ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി. വാനരരും ഭല്ലൂകരും തങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക ആയുധങ്ങളാൽ ഉഗ്രമായി ആക്രമിച്ചു. സ്വസൈന്യത്തിന്റെ ആർത്തനാദം കേട്ട്, ദുർജ്ജയനായ ഇന്ദ്രജിത് അപൂർണ്ണകർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റ്, വനത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വന്ന് തയ്യാറാക്കിയ രഥത്തിൽ കയറി. മേഘപ്രഭയോടെ, രക്തനേത്രങ്ങളോടെ, മരണസമമായ ഭീകരരൂപത്തിൽ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. രാക്ഷസർ ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിയതുകണ്ട് ഹനുമാൻ മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ എടുത്ത് പ്രളയാഗ്നിപോലെ ശത്രുപങ്ക്തികളെ ദഹിപ്പിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസർ ത്രിശൂലം, ഖഡ്ഗം, ശക്തി, ഇരുമ്പുദണ്ഡം, പരശു, ഘനം, ഭിന്ദിപാലം മുതലായ സർവ്വായുധങ്ങളുമായി ഹനുമാനെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത് സാരഥിയോട് വാനരശ്രേഷ്ഠന്റെ ദിശയിൽ രഥം നീക്കാൻ കല്പിച്ചു; രഥത്തിൽ നിന്ന് ശരംമഴ പെയ്തു. ഹനുമാൻ പ്രഹാരങ്ങൾ സഹിച്ച് നേരിട്ട് വെല്ലുവിളിച്ചു. വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനെ ജാഗ്രതപ്പെടുത്തി—ഇന്ദ്രജിത് ഹനുമാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി വരുന്നു, ഉടൻ സംഹരിക്ക; ലക്ഷ്മണൻ രഥസ്ഥനായ ഇന്ദ്രജിതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മറുപടിയായി അമ്പുവർഷം ആരംഭിച്ചു.
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനെ സമ്യക് ഉപദേശിച്ച് അവനെ ഒരു വനപ്രദേശത്തേക്ക് നയിച്ചു; അവിടെ മേഘശ്യാമനിറമുള്ള ഭയങ്കര ന്യഗ്രോധം (ആൽമരം) കാണിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത് അവിടെ ഹവിർഅർപ്പണം നടത്തി മന്ത്രബലത്തോടെ അദൃശ്യനായി യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണഘാതകമായ മേൽക്കൈ നേടുന്നതായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത് ന്യഗ്രോധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ ലക്ഷ്മണൻ ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ അവന്റെ രഥം, കുതിരകൾ, സാരഥി എന്നിവ നശിപ്പിക്കണമെന്ന് നിർദേശിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ സമ്മതിച്ച് ധനുസ്സു വലിച്ച്, പ്രത്യഞ്ചയുടെ ടങ്കാരത്തോടെ കാത്തുനിന്നു. അപ്പോൾ ദീപ്തിമാനമായ രഥത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. തുടർന്ന് കടുത്ത വാക്കേറ്റം ഉണ്ടായി—സ്വജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ‘പരദേശികളുടെ’ ശരണം തേടിയവൻ എന്നു വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത് കുറ്റപ്പെടുത്തി; ദോഷങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും സ്വന്തം പക്ഷത്തോടുള്ള വിശ്വസ്തത വിടരുതെന്ന് അവൻ വാദിച്ചു. വിഭീഷണൻ ധർമ്മത്തെ ആധാരമാക്കി മറുപടി പറഞ്ഞു: രാക്ഷസകുലത്തിൽ ജനിച്ചാലും ക്രൂരകർമ്മങ്ങൾ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു; അധർമ്മസംഗം വിഷസർപ്പത്തെ തള്ളിവിടുന്നതുപോലെയും കത്തുന്ന വീട്ടിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെയും ത്യാജ്യം. മോഷണം, പരസ്ത്രീഹരണം, സുഹൃത്തുകളിൽ അവിശ്വാസം, മുനിഹിംസ, ദേവദ്വേഷം, അഹങ്കാരം, ക്രോധം, വൈരം—ഇവ റാവണന്റെ ശ്രേയസ്സിനെ മേഘങ്ങൾ പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ മറച്ചുവെന്നും ലങ്കയുടെ നാശം സമീപമാണെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. അവസാനം, ഇന്ദ്രജിത് മരണപാശത്തിൽ ബന്ധിതനാണ്; ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്പുകളെ നേരിട്ട് ജീവൻകൊണ്ട് മടങ്ങിവരില്ലെന്ന് വിഭീഷണൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
സർഗ്ഗം 88-ൽ ഇന്ദ്രജിത്തും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിലുള്ള വാക്കുതർക്കം പെട്ടെന്നുതന്നെ ഘോരമായ അമ്പെയ്ത്ത് യുദ്ധമായി മാറുന്നു. വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കോപാകുലനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനെ യമപുരിയിലേക്ക് അയക്കുമെന്നും, കഴുകന്മാർ അവന്റെ ശരീരം ഭക്ഷിക്കുമെന്നും അവൻ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിർഭയനായ ലക്ഷ്മണൻ, വിജയം വെറും വാക്കുകളിലല്ല, മറിച്ച് പ്രവൃത്തിയിലാണ് തെളിയിക്കേണ്ടതെന്ന് മറുപടി നൽകുന്നു. അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് കള്ളന്മാരുടെ രീതിയാണെന്നും വീരന്മാർക്ക് ചേർന്നതല്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ കടുത്ത യുദ്ധം നടക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് പാമ്പിനെപ്പോലെയുള്ള അമ്പുകൾ എയ്യുന്നുവെങ്കിലും, ലക്ഷ്മണൻ 'പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി' പോലെ തിളങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അഞ്ച് അമ്പുകൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നെഞ്ചിൽ തറച്ചു, ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്ന് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തിരിച്ചടിച്ചു. തുല്യശക്തികളായ രണ്ട് മഹാരഥന്മാർ തമ്മിലുള്ള ഈ പോരാട്ടം ഗ്രഹങ്ങളുടെ യുദ്ധം പോലെ തോന്നിപ്പിക്കുന്നു.
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
ഈ 89-ാം സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ–ഇന്ദ്രജിത് ദ്വന്ദ്വം വാക്-യുദ്ധവും ശര-യുദ്ധവും മാറിമാറി ഉയർന്ന് അതിഭീകരമാകുന്നു. ക്രോധം നിയന്ത്രിച്ച് ലക്ഷ്മണൻ കൃത്യലക്ഷ്യത്തോടെ അമ്പുകൾ വിടുന്നു; ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരം രാക്ഷസനേതാവിനെ അസ്ഥിരനാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുഖത്തിലെ പാണ്ടുര്യം മനസ്സിലെ പൊട്ടലിന്റെ അടയാളമെന്ന് വിഭീഷണൻ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് മുൻപത്തെ യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ച്ഛിതനായിരുന്ന സംഭവം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് പരിഹസിച്ച് പ്രകോപിപ്പിക്കുന്നു; സ്മൃതിയെ വെല്ലുവിളിച്ച് ‘യമസദനം’ ലക്ഷ്യമാക്കി വരിക എന്നു ധിക്കരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇരുവശത്തും അമ്പുമഴ—ലക്ഷ്മണൻ അമ്പുകൾ പെയ്യിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രജിത് ലക്ഷ്മണനെയും ഹനുമാനെയും വിഭീഷണനെയും കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിക്കുന്നു; കവചങ്ങളും പരിചകളും ധ്വജങ്ങളും തകർന്നു വീഴുന്നു. ആരും പിന്മാറുന്നില്ല; ക്ഷീണം കാണുന്നുമില്ല. ആകാശം അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട് നിറഞ്ഞ് പ്രളയകാല മേഘങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. രക്തധാരകൾ വെള്ളച്ചാട്ടംപോലെ ഒഴുകുന്നു; ദേഹങ്ങൾ പുഷ്പിതവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമാകുന്നു—യുദ്ധത്തിലെ സ്ഥിരത, കൃത്യത, മാനസിക മേൽക്കൈ വിട്ടുകൊടുക്കാതിരിക്കുക എന്ന പാഠം ഇതിൽ തെളിയുന്നു. അവസാനം വിഭീഷണൻ അജേയപ്രായ ലക്ഷ്മണനെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ മുന്നോട്ട് കടക്കുന്നു; മിത്രധർമ്മവും रणപരിചരണവും സൂചിപ്പിച്ച്.
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 90-ാം സർഗത്തിൽ ലങ്കായുദ്ധം നിർണായക ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ഇത് രണ്ട് പരസ്പരം ബന്ധിച്ച നീക്കങ്ങളായി വിരിയുന്നു—(1) വിഭീഷണൻ വാനരനേതൃത്വത്തെ തന്ത്രപരമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നത്, (2) ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും (രാവണി) തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം അത്യന്തം ഉഗ്രമാകുന്നത്. ജയലക്ഷ്യത്തോടെ ഇരുവരും യുദ്ധഗജങ്ങളെപ്പോലെ ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; വിഭീഷണൻ മുൻനിരയിൽ നിന്നു യുദ്ധം കണ്ടും നിർദ്ദേശം നൽകിയുമിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ ഇതിനകം വധിക്കപ്പെട്ട പ്രമുഖ രാക്ഷസസേനാധിപന്മാരെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് ശേഷിക്കുന്ന പോരാട്ടത്തെ ഒരു ചുരുങ്ങിയ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു—രാക്ഷസപ്രതിരോധത്തിന്റെ മുഖ്യസ്തംഭം ഇനി ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്നെയെന്ന് (രാവണൻ അവസാന അപവാദം). രാമകാര്യത്തിനായി സഹോദരന്റെ പുത്രനെ പ്രഹരിക്കേണ്ടി വരുന്ന ധർമ്മസങ്കടവും ബന്ധുഹത്യയുടെ നൈതിക ഭാരവും അവൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. വാനരശ്രേഷ്ഠർ ഇതുകേട്ട് കൂടുതൽ രണോത്സാഹത്തോടെ ഉണരുന്നു. പിന്നീട് യുദ്ധചിത്രം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു—ജാംബവാൻ വാനരസേനയോടെ ആയുധധാരികളായ രാക്ഷസരുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; ഹനുമാൻ ലക്ഷ്മണനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറക്കി, വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത ശാലവൃക്ഷം കൊണ്ട് രാക്ഷസനിരകളെ തകർക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണ–ഇന്ദ്രജിത്ത് ശరవർഷം അതിവേഗം പെയ്യുന്നു; ധനുസ്സുകൈയുടെ ചലനവും കാണാനാകാത്തത്ര. ആകാശം അമ്പുജാലം കൊണ്ട് മൂടപ്പെടുന്നു; അന്ധകാരം, അപശകുനങ്ങൾ എന്നിവ വർധിക്കുന്നു; യുദ്ധധ്വനി ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. തുടർന്ന് നിർണായക തിരിവുകൾ—സൗമിത്രി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാലു കുതിരകളെയും ഭേദിക്കുന്നു; ഭല്ലബാണം കൊണ്ട് സാരഥിയുടെ ശിരഛേദം സംഭവിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്ത് ക്ഷണകാലം സ്വയം സാരഥികർമ്മം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. വാനരനേതാക്കൾ ചാടി കുതിരകളെ വധിച്ച് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ പാദയുദ്ധത്തിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ഘനമായ അമ്പുവർഷം കൊണ്ട് അവനെ തടയുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിഷാദം കണ്ട വാനരരുടെ മനോബലം ഉയരുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് പാദമായി മുന്നേറുമ്പോൾ, ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ പുതുക്കിയ ശరవർഷത്തെ നിരോധിച്ച് അവന്റെ പതനദിശയിലെ ഗതി ഉറപ്പിക്കുന്നു.
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 91-ാം സർഗത്തിൽ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനും രാവണിപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിലുള്ള നിർണായക ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം അരങ്ങേറുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥം ഒരുക്കി വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ലക്ഷ്മണനെയും വിഭീഷണനെയും കഠിന ബാണവൃഷ്ടിയാൽ ആക്രമിക്കുന്നു; വാനരനായകരെയും തന്റെ ലാഘവപ്രദർശനമായ ശറവൃഷ്ടിയാൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ ധനുസ്സുകൾ മുറിച്ചു, ആവർത്തിച്ച് വ്രണപ്പെടുത്തുകയും, സാരഥിയെ വധിച്ച് രഥത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; നിയന്ത്രണമില്ലാതെ കുതിരകൾ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു. വിഭീഷണനും നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. ക്രോധവും വിധിപ്രേരണയും മൂലം ഇന്ദ്രജിത് ആദ്യം അഗ്ന്യാസ്ത്രം, തുടർന്ന് ആയുധമഴയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന അസുരാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സൗര്യവും മാഹേശ്വരവുമായ പ്രത്യസ്ത്രങ്ങളാൽ അവയെ പ്രതിരോധിച്ച് നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു; ദേവഗണങ്ങൾ സാക്ഷികളായി നിന്നു അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അവസാനം ലക്ഷ്മണൻ അജേയമായ ഐന്ദ്രാസ്ത്രം ധരിച്ചു സത്യവചനത്തോടെ അതിന്റെ പ്രഭാവം അഭിഷേകിച്ച് പ്രക്ഷേപിക്കുന്നു; അതാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശിരഛേദം സംഭവിച്ച് ലോകഭയം അവസാനിക്കുന്നു. ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങുന്നു, പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്യുന്നു, രാക്ഷസസേന ചിതറി ഓടിപ്പോകുന്നു.
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
ഈ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിനു പിന്നാലെയുള്ള സംഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. രക്തം പുരണ്ടതും അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റതുമായ ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഭീകരമായി വധിച്ച വാർത്ത ശ്രീരാമനോട് അറിയിക്കുന്നു; വിഭീഷണനും രാക്ഷസകുമാരന്റെ ശിരശ്ഛേദം സംഭവിച്ചതായി സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ കീർത്തി വർധിപ്പിച്ച് പരസ്യമായി പ്രശംസിക്കുകയും, സഹോദരസ്നേഹത്തോടെ അവനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, അമ്പുപീഡിതമായ ശരീരം വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശോധിച്ച് ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്രീരാമൻ ഇതിനെ രാവണന്റെ യുദ്ധശക്തിക്ക് ഉണ്ടായ നിർണായക ക്ഷയമായി കാണുന്നു; ദുഃഖാകുലനായ രാവണൻ വലിയ സൈന്യവുമായി പുറത്തുവരുമെന്ന് മുൻകൂട്ടി പറഞ്ഞ്, അവനെ സമാപിപ്പിക്കാൻ താൻ സന്നദ്ധനാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിലെ ചികിത്സയും സഖ്യസേനയുടെ ക്ഷേമവും പ്രാധാന്യമാകുന്നു—ശ്രീരാമൻ സുഷേണനെ വിളിച്ച് ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും മാത്രമല്ല, പരിക്കേറ്റ ഋക്ഷ-വാനര വീരന്മാരുടെയും അമ്പുകൾ നീക്കി ചികിത്സ നൽകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സുഷേണൻ മൂക്കിലൂടെ ശ്വസിച്ച് സ്വീകരിക്കാവുന്ന പരമൗഷധം പ്രയോഗിക്കുന്നു; ഉടൻ തന്നെ ലക്ഷ്മണൻ വിശല്യനായി, വേദനരഹിതനായി, പൂർണ്ണാരോഗ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. സഖ്യനേതാക്കൾ ആനന്ദിക്കുന്നു; പ്രായം അസാധ്യമായ ഈ കൃത്യത്തിന്റെ പ്രശംസയാൽ സേനയുടെ ഉത്സാഹം അത്യന്തം വർധിക്കുന്നു।
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
ഈ സർഗത്തിൽ പൗലസ്ത്യനായ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാർ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ മേഘനാദൻ/ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ച ദുഃഖവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അത് കേട്ട് രാവണൻ ആദ്യം മൂർച്ചിതനാകുന്നു; പിന്നെ പുത്രശോകത്തിൽ വിലപിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ അവന്റെ ക്രോധം പ്രളയസമാനമായി ജ്വലിക്കുന്നു. അവന്റെ ഭ്രൂകുടി പ്രളയസമുദ്രംപോലെ, വായിൽ നിന്ന് അഗ്നി-ധൂമം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ, കണ്ണീർ കത്തുന്ന ദീപത്തിൽ നിന്ന് ചോരുന്ന എണ്ണപോലെ വീഴുന്നതുപോലെ—ഇങ്ങനെ മഹോപമകളാൽ അവന്റെ മനോവികാരം വരച്ചുകാട്ടുന്നു. ബ്രഹ്മദത്തമായ അഖണ്ഡ കവചവും ഭയങ്കര ധനുസ്സും ഓർത്തു, തന്റെ വരബലവും ദിവ്യാസ്ത്രസമ്പത്തും സുരക്ഷിതമാണെന്ന് പ്രസ്താവിച്ച് രാക്ഷസരുടെ യുദ്ധോത്സാഹം വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു; രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെതിരെ പുതുതായി ആക്രമണം നടത്തുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശോകം പ്രതികാരത്തെ തെറ്റുവഴിയിലാക്കുന്നു—വൈദേഹി സീതയെ നശിപ്പിക്കാനുറച്ച് ഖഡ്ഗം എടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചെല്ലുന്നു; രാക്ഷസർ അവനെ അജേയനെന്ന് കരുതി ആഹ്ലാദിക്കുന്നു. പിന്നീട് സീതയുടെ ദൃഷ്ടികോണം വരുന്നു—ഭയവിഹ്വലയായി അവൾ, ഹനുമാൻ മുമ്പ് നിർദേശിച്ച രക്ഷ സ്വീകരിക്കാതിരുന്നതിന് സ്വയം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു; രാമനെയും കൗസല്യയെയും കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ മന്ത്രി സുപാർശ്വൻ രാവണനെ തടയുന്നു—സ്ത്രീവധം അധർമ്മം; ക്രോധം യുദ്ധത്തിൽ വിനിയോഗിക്കണം, സീതയിലല്ല. ഈ ഉപദേശം അംഗീകരിച്ച് രാവണൻ മടങ്ങി, വീണ്ടും സഭയിലേക്കു പോകുന്നു—സ്വകാര്യ പ്രതികാരത്തിൽ നിന്ന് പൊതുയുദ്ധധർമ്മത്തിലേക്ക് താൽക്കാലിക പുനഃക്രമീകരണം സംഭവിക്കുന്നു.
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
സർഗം 94-ൽ രാവണൻ ദുഃഖവും ക്രോധവും പ്രകടമായി നിറഞ്ഞ് സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച്, സേനാധിപന്മാരോട് കൈകൂപ്പി സംസാരിക്കുന്നു. ആക്രമണം ഒരൊറ്റ ലക്ഷ്യത്തിൽ—രാമനിൽ—കേന്ദ്രീകരിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിച്ച്, ആന, കുതിര, രഥ, പദാതി സേനകളുടെ സംയുക്ത വിന്യാസം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സൂര്യോദയത്തോടെ ഭീകരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. അമ്പുകൾ, ഗദകൾ, ഖഡ്ഗങ്ങൾ, പരശുക്കൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ശിലകൾ എന്നിവ പരസ്പരം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധഭൂമി പൊടിയും രക്തവും നിറഞ്ഞ്—രക്തനദികൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെയും, ശവങ്ങൾ ഒഴുകുന്ന മരക്കട്ടകളുപോലെയും, യുദ്ധയന്ത്രങ്ങൾ തീരങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളുംപോലെയും ദൃശ്യമാകുന്നു. പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട വാനരർ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രാമൻ രാക്ഷസസേനയിൽ കടന്ന് അപ്രമിതമായ ശരവൃഷ്ടി ചൊരിയുന്നു; ഗന്ധർവബന്ധമുള്ള പരമാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് തന്റെ വേഗംകൊണ്ട് ദൃഷ്ടിഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രാക്ഷസർക്ക് പല രാമന്മാർ കാണുന്നുവെന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടായി, രാമനെ നേരിട്ട് ഗ്രഹിക്കാനാകാതെ, മോഹക്രോധത്തിൽ പരസ്പരം തന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അൽപസമയത്തിനുള്ളിൽ രാക്ഷസബലം സംഖ്യാതീതമായി നശിച്ച്, ശേഷിച്ചവർ ലങ്കയിലേക്ക് പിന്മാറുന്നു. ദേവഗണങ്ങൾ രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നു. രാമൻ സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരോട്—ഇത്തരത്തിലുള്ള ദിവ്യാസ്ത്രശക്തി തനിക്കും ത്ര്യമ്പകൻ (ശിവൻ)ക്കും മാത്രമേ ഉള്ളൂ എന്ന് പറയുന്നു.
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധനാശത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പും അതിന്റെ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മപരിശോധനയും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. രാവണൻ അയച്ച അഗ്നിവർണ്ണ അശ്വങ്ങളോടുകൂടിയ സേന, പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച സ്വർണാഭരണ രഥങ്ങൾ, ഇരുമ്പുദണ്ഡധാരികളായ യോദ്ധാക്കൾ, മായാവി രാക്ഷസർ—ഇവരെല്ലാം രാമന്റെ തീക്ഷ്ണവും ദീപ്തവുമായ സ്വർണാലങ്കൃത അമ്പുകളാൽ നിലംപതിക്കുന്നു; രാമന്റെ ‘അക്ലിഷ്ടകർമ്മ’ (അലസതയില്ലാത്ത പ്രവർത്തനശക്തി) പ്രത്യേകമായി തെളിയുന്നു. തുടർന്ന് രാക്ഷസീ സ്ത്രീകളും ശേഷിച്ചവരും ഒന്നിച്ചുകൂടി ഭർത്താക്കന്മാർ, പുത്രന്മാർ, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവർക്കായി വിലപിക്കുകയും, വൈരത്തിന്റെ ശൃംഖല എവിടെ തുടങ്ങി എന്നു ചോദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ശൂർപ്പണഖയുടെ രാമനോടുള്ള ദുരഭിലാഷം, അവളുടെ നിന്ദ്യമായ ആക്രമണം, അതിന്റെ ഫലമായി ഖര-ദൂഷണരുടെ നാശം, ഒടുവിൽ സീതാപഹരണം. രാമപരാക്രമത്തിന്റെ “മതി വരുന്ന തെളിവുകൾ” ആയി വിരാധവധം, ജനസ്ഥാനയുദ്ധം, ഖര-ദൂഷണ-ത്രിശിര-കബന്ധ-വാലിവധങ്ങൾ, സുഗ്രീവന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം എന്നിവ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു; വിഭീഷണന്റെ ധാർമ്മിക ഉപദേശം രാവണൻ തള്ളിയതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ഭയം വർധിക്കുന്നു—ലങ്ക ശ്മശാനസമമായി തോന്നുന്നു, അപശകുനങ്ങൾ ഉയരുന്നു, രാമനെ രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ അല്ലെങ്കിൽ അന്തകൻ (മരണം) എന്നിങ്ങനെ ഉപമിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഓർമ്മിപ്പിച്ച്—ദേവ-ദാനവ-രാക്ഷസരിൽ നിന്ന് രാവണൻ സുരക്ഷിതനായിരുന്നെങ്കിലും മനുഷ്യരിൽ നിന്ന് അല്ല—മനുഷ്യാവതാരമായ രാമൻ തന്നെയാണ് അവന്റെ പതനോപാധിയെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ദീനക്രന്ദനം ചെയ്യുന്നു; ഈ യുദ്ധം വെറും സൈനിക പരാജയംമാത്രമല്ല, ധർമ്മത്തിന്റെ മുന്നിലെ നൈതിക കണക്കെടുപ്പുമാണെന്ന് സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
ലങ്കയിലുടനീളം ഉയർന്ന വിലാപധ്വനി കേട്ട്, നഗരത്തിന്റെ വ്യാകുലതയും യുദ്ധം ഗൃഹജീവിതത്തിൽ വരുത്തിയ ദുഃഖഭാരവും റാവണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അവൻ ക്ഷണകാലം നിശ്ചലനായി. പിന്നെ ക്രോധത്തോടെ ഭയാനക രൂപം ധരിച്ചു മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, വിരൂപാക്ഷൻ എന്നിവർക്കു വേഗത്തിൽ ആജ്ഞ നൽകി—ശേഷിച്ച നിശാചരരെ യുദ്ധത്തിനായി സമാഹരിക്കുവിൻ. ദർപ്പഭരിത പ്രതിജ്ഞകളോടെ അവൻ—രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും യമസദനത്തിലേക്ക് അയക്കും; ഖരൻ, കുംഭകർണൻ, പ്രഹസ്തൻ, ഇന്ദ്രജിത് എന്നിവരുടെ വധത്തിന് പ്രതികാരം തീർക്കും; മേഘസമമായ ശരവർഷംകൊണ്ട് വാനരസേനയെ നശിപ്പിക്കും—എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. രാക്ഷസർ പലവിധ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു രഥങ്ങളിൽ കയറി ഗർജ്ജിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. റാവണൻ ധനുസ്സുയർത്തി ദീപ്തനായി മുന്നേറുമ്പോൾ ഭീകര അപശകുനങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—സൂര്യൻ മങ്ങുന്നു, ദിക്കുകൾ ഇരുണ്ടു, ഉല്കാപാതവും രക്തവൃഷ്ടിയും സംഭവിക്കുന്നു, മൃഗപക്ഷികൾ അശുഭധ്വനി മുഴക്കുന്നു, അവന്റെ ഇടത് കണ്ണിലും ഇടത് ഭുജത്തിലും വിറയൽ ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ പിന്മാറിയില്ല; ഘോരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു, അവന്റെ സ്വർണപുങ്ഖ ബാണങ്ങൾ വാനരനിരകളിൽ ഗുരുതര മുറിവുകൾ വരുത്തി.
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
ഈ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ഉഗ്രമായ ശരവർഷം മൂലം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉണ്ടായ മഹാനാശം വര്ണിക്കുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരം താങ്ങാനാകാതെ വാനരർ ചിതറിപ്പോയി; ഭൂമി ഛിന്നഭിന്നമായ ശരീരങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു. അനേകരെ തകർത്ത ശേഷം രാവണൻ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റി രാഘവൻ (ശ്രീരാമൻ) ഭാഗത്തേക്ക് മുന്നേറി. ഇത് കണ്ട സേനാധിപൻ സുഗ്രീവൻ ചിതറിയ വാനരസേനയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ സുഷേണനെ വ്യൂഹരക്ഷയ്ക്ക് നിയോഗിച്ചു; താനോ ഒരു വൃക്ഷം ആയുധമാക്കി മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. മറ്റു യൂഥപതികളും ശിലകളും വൃക്ഷങ്ങളും എടുത്ത് അനുഗമിച്ചു. മേഘങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആല്മഴപോലെ സുഗ്രീവൻ ശിലാവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് രാക്ഷസ നിരകളെ തകർത്തു. അപ്പോൾ വിരൂപാക്ഷൻ എന്ന രാക്ഷസവീരൻ തന്റെ പേര് പ്രഖ്യാപിച്ച് മദിച്ച ആനപ്പുറത്ത് കയറി, അമ്പുകളാൽ സുഗ്രീവനെയും വാനര അഗ്രഭാഗത്തെയും ആക്രമിച്ച് രാക്ഷസരുടെ ധൈര്യം ഉണർത്തി. വൃക്ഷപ്രഹാരം, ശിലാനിക്ഷേപം, ഖഡ്ഗഛേദം, മുഷ്ടിയും കരതലാഘാതവും മാറിമാറി നടന്ന ഭീകര ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഇരുവരുടെയും വീര്യവും കൗശലവും തെളിഞ്ഞു. അവസാനം സുഗ്രീവന്റെ വജ്രസമാന കരതലപ്രഹാരത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ വീണു; രക്തം വെള്ളച്ചാട്ടംപോലെ ഒഴുകി. വാനരർ ഉല്ലസിച്ചു, രാക്ഷസസേന സ്തംഭിച്ച് അസ്തവ്യസ്തമായി.
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ 98-ാം സർഗത്തിൽ മഹോദരവധം വിവരിക്കുന്നു. സൈന്യം തകർന്നതും വിരൂപാക്ഷൻ വീണതും കണ്ടു ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ മഹോദരനെയാണ് ‘വിജയാശ’യായി കരുതി, രാജാനുഗ്രഹത്തിന്റെ കടം അതുല്യവീര്യത്തോടെ തീർക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. മഹോദരൻ തീയിൽ ചാടുന്ന പാറ്റപോലെ വാനരസേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി ഭീകരസംഹാരം നടത്തി ദളങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നു. വാനരർ പിന്മാറുമ്പോൾ സുഗ്രീവൻ അവരെ ധൈര്യപ്പെടുത്തി സ്വയം മഹോദരനോടു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. ശിലാപ്രഹരങ്ങൾ, ശാലവൃക്ഷം ഗദയായി പ്രയോഗിക്കൽ, പരിഘം (ഇരുമ്പുദണ്ഡം) ഉപയോഗിക്കൽ, ഗദായുദ്ധം, ഒടുവിൽ ഖഡ്ഗ-ഢാലയുദ്ധം—ഇങ്ങനെ ആയുധമാറ്റങ്ങൾ ക്രമേണ ഉഗ്രമാകുന്നു. മധ്യഗ്രീഷ്മത്തിലെ ഉണങ്ങിയ തടാകങ്ങളെപ്പോലെ സേന ക്ഷീണിക്കുന്നതും, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഇരുവരും ഗർജ്ജിക്കുന്നതുമെന്ന ഉപമകൾ യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രത ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അവസാനം ശരീരത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ഖഡ്ഗം പുറത്തെടുക്കാൻ മഹോദരൻ ശ്രമിക്കുന്ന വേളയിൽ സുഗ്രീവൻ അവന്റെ ശിരസ് ഛേദിക്കുന്നു. അതോടെ രാക്ഷസർക്കിടയിൽ ഭീതി പടർന്ന് അവർ ഓടിപ്പോകുന്നു; വാനരർ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു; രാവണന്റെ കോപം കൂടുതൽ ഗാഢമാകുന്നു—യുദ്ധത്തിലെ നിർണായക തിരിവും പ്രതിസന്ധിയിൽ നേതൃധർമ്മത്തിന്റെ നൈതിക ദർശനവും ആകുന്നൊരു സംഭവമാണിത്।
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
സുഗ്രീവന്റെ കൈകളാൽ മഹോദരൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട മഹാപാർശ്വന്റെ ക്രോധം അത്യന്തം വർധിച്ചു. അവൻ ഭീകരമായ ശരവർഷം കൊണ്ട് അങ്കദന്റെ വാനരസേനയെ തകർത്തു—ചിലർക്കു അംഗച്ഛേദം, ചിലർക്കു ഗുരുതരവ്രണം—മുൻനിര ക്ഷണകാലം നിരുത്സാഹപ്പെട്ടു. ആ മനോഭംഗം കണ്ട അങ്കദൻ മുന്നേറി ഇരുമ്പുപരിഘം എറിഞ്ഞ് മഹാപാർശ്വനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് വീഴ്ത്തി; അതേ സമയം ജാംബവാൻ മഹാശില എറിഞ്ഞ് രാക്ഷസരുടെ രഥനിരയെ തകർത്തു, അശ്വങ്ങളെ വീഴ്ത്തി രഥം പൊളിച്ചു. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത മഹാപാർശ്വൻ വീണ്ടും ആക്രമണം പുതുക്കി—അങ്കദനെ ബാണങ്ങളാൽ കുത്തി, ജാംബവാനെയും ഗവാക്ഷനെയും ഭേദിച്ചു. അപ്പോൾ അങ്കദൻ ഭയങ്കരമായ പരിഘം പിടിച്ച് ചുഴറ്റി മഹാപാർശ്വനെ പ്രഹരിച്ചു, പിന്നെ അടുത്തെത്തി കരതലാഘാതവും നൽകി. മഹാപാർശ്വൻ പ്രതികാരമായി യുദ്ധകുഠാരം എറിഞ്ഞെങ്കിലും അങ്കദൻ അത് ഒഴിവാക്കി. അവസാനം അങ്കദൻ വക്ഷസ്–ഹൃദയപ്രദേശത്ത് ലക്ഷ്യമിട്ട് നിർണായക മുഷ്ടിപ്രഹാരം നടത്തി; മഹാപാർശ്വന്റെ ഹൃദയം ചിതറി അവൻ മരിച്ചുവീണു. വാനരർ വിജയനാദം മുഴക്കി, ലങ്കയിലെ പ്രാസാദങ്ങൾ നടുങ്ങി; ആ കോലാഹലം കേട്ട രാവണൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് മനസ്സു തിരിച്ചു—യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതിയും മാനസിക സമ്മർദ്ദവും കൂടുതൽ കഠിനമായി.
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, മഹാബലനായ വിരൂപാക്ഷൻ എന്നിവരുടെ വധത്തിനു ശേഷം രാവണൻ പരമക്രോധത്തിൽ മുങ്ങി സാരഥിയെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു നീക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അവന്റെ രഥഗതി ദിക്കുകളെ നടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മദത്തമായ താമസാസ്ത്രം സംധാനം ചെയ്ത് അന്ധകാരം പരത്തുന്നു; വാനരസേന ദഗ്ധമായി ചിതറിപ്പോകുകയും ഭൂമിയാകെ ധൂളിമേഘം ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിതറിയ വാനരരെയും സമീപിക്കുന്ന രാവണനെയും കണ്ട ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു—ഇരുവരും വിഷ്ണു-ഇന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ മഹാതേജസ്സോടെ, രാമന്റെ ധനുസ്സ് ആകാശത്തെ തൊടുന്നതുപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ഇരുപക്ഷവും തുടർച്ചയായ ശരവർഷയിലേർപ്പെടുന്നു—മധ്യാകാശത്തിൽ തന്നെ അമ്പുകളുടെ ഛേദനം, കൈകളുടെ അത്ഭുത ചാതുര്യം, രഥങ്ങളുടെ വൃത്താകാര ചലനം; ദൃശ്യം രാഹു സൂര്യചന്ദ്രന്മാരോടടുത്തതുപോലെയും മിന്നൽരേഖകളുള്ള മേഘങ്ങൾ ആകാശം മൂടിയതുപോലെയും ആകുന്നു. രാവണൻ നാരാചവൃഷ്ടിയാൽ രാമന്റെ ലലാടം ലക്ഷ്യമിടുന്നു; രാമൻ വ്യാകുലമില്ലാതെ സഹിച്ച് റൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും രാവണന്റെ കവചം ആ പ്രഹരം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ രാവണൻ രാക്ഷസാധിഷ്ഠിതമായ മായാശസ്ത്രജാലം വിടുന്നു—പശുമുഖവും പഞ്ചശിരസ്സുള്ള സർപ്പാകാരവുമായ അമ്പുകൾ; ശ്രീരാമൻ അഗ്ന്യധിഷ്ഠിതമായ സൂര്യ-ചന്ദ്ര-കേതു-ഗ്രഹ-വിദ്യുത്സദൃശ അസ്ത്രങ്ങളാൽ അവയെല്ലാം തകർത്തു ആയിരം ഖണ്ഡങ്ങളാക്കുന്നു. ശത്ര്വസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായത് കണ്ട വാനരനായകർ ആനന്ദിക്കുന്നു; സუგ്രീവൻ ദാശരഥിയുടെ അക്ഷയ യുദ്ധപ്രഭാവത്തെ ഉല്ലസിച്ച് പ്രശംസിക്കുന്നു.
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
സർഗ്ഗം 101-ൽ രാമ-രാവണ യുദ്ധം അതിരൂക്ഷമാകുന്നു. രാവണന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ രാമൻ നിർവീര്യമാക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ രാവണന്റെ തേരാളിയെയും കൊടിയടയാളത്തെയും തകർക്കുന്നു, വിഭീഷണൻ കുതിരകളെ വധിക്കുന്നു. ഇതിൽ കുപിതനായ രാവണൻ വിഭീഷണനു നേരെ ശക്തി ആയുധം പ്രയോഗിക്കുന്നുവെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ തടയുന്നു. തുടർന്ന് രാവണൻ മയൻ നിർമ്മിച്ച, എട്ടു മണികളുള്ള ഭീകരമായ ശക്തി ലക്ഷ്മണനു നേരെ എറിയുന്നു. അത് ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിൽ തറയ്ക്കുകയും അദ്ദേഹം ബോധരഹിതനായി വീഴുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമൻ ദുഃഖിതനാകുന്നുവെങ്കിലും, ഉടൻ തന്നെ ആ ശക്തി വലിച്ചൂരി ഒടിക്കുകയും, ലക്ഷ്മണനെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഹനുമാനോടും സുഗ്രീവനോടും നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ന് ലോകം രാവണനില്ലാതെയോ രാമനില്ലാതെയോ ആകുമെന്ന് അദ്ദേഹം ശപഥം ചെയ്യുന്നു.
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
ഈ സര്ഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലെ ഗുരുതരമായ വൈദ്യസങ്കടവും അതിന്റെ ധർമ്മനൈതിക പ്രതിധ്വനിയും വിവരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ശക്തി (വേൽ) പ്രഹരത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ രക്തസിക്തനായി വീഴുന്നു. അവനെ കണ്ട ശ്രീരാമന്റെ ധൈര്യം തളരുന്നു; സഹോദരനില്ലാതെ വിജയം, ജീവിതം, യുദ്ധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പോലും അർത്ഥശൂന്യമെന്നു ശോകത്തിൽ അദ്ദേഹം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ വൈദ്യൻ സുഷേണൻ നിർണയയുക്തമായ ആശ്വാസം നൽകുന്നു—ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖത്തിൽ ഇപ്പോഴും തേജസ്സുണ്ട്, ഹൃദയത്തിലും അവയവങ്ങളിലും ജീവലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു; അതിനാൽ നിരാശ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഹനുമാനെ ഔഷധി-പർവതത്തിലേക്ക് അയച്ച് നാല് മഹൗഷധികൾ കൊണ്ടുവരാൻ കല്പിക്കുന്നു—സവർണകരണീ, സാവർണ്യകരണീ, സഞ്ജീവകരണീ, സന്ധാനീ. അവയെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ ഹനുമാൻ തെക്കൻ ശിഖരസഹിതം മുഴുവൻ പർവതവും പിഴുതെടുത്ത് അതിവേഗം യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തിക്കുന്നു. സുഷേണൻ ഔഷധികൾ എടുത്ത് അരച്ച് നാസികാമാർഗ്ഗം ലക്ഷ്മണനു നൽകുമ്പോൾ, കുടഞ്ഞിരുന്ന ആയുധപീഡയും വേദനയും മാറി ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നു. വാനരനേതാക്കൾ ആനന്ദിക്കുന്നു; ശ്രീരാമൻ കണ്ണീരോടെ ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ച് രാവണവധം പൂർത്തിയാക്കുക; വ്യക്തിഗത ശോകത്തെ ധർമ്മം, വാഗ്ദാനപാലനം, ജനന്യായം എന്നിവയുടെ അധീനത്തിലാക്കുക।
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
ഈ സർഗത്തിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ന്യായതയെക്കുറിച്ച് വിമർശനം ഉയരുന്നു—ശ്രീരാമൻ ഭൂമിയിൽ നിന്നാണ് പോരാടുന്നത്, രാവണൻ രഥസ്ഥനായി; അതിനാൽ ദേവന്മാരും ദിവ്യജനങ്ങളും ഇത് സമമായ മത്സരം അല്ലെന്ന് പറയുന്നു. അവരുടെ അമൃതസമാന വചനങ്ങൾ കേട്ട ഇന്ദ്രൻ തന്റെ സാരഥി മാതലിയോട് കല്പിക്കുന്നു—ദിവ്യരഥം യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി ശ്രീരാമനെ അതിൽ കയറ്റുക. മാതലി സ്വർണാലങ്കൃതവും ഹരിത അശ്വങ്ങൾ വലിക്കുന്നതുമായ ദിവ്യരഥവുമായി എത്തി, ഇന്ദ്രന്റെ യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുന്നു—മഹാധനുസ്സ്, അഗ്നിപ്രഭമായ കവചം, സൂര്യസദൃശമായ അമ്പുകൾ, മംഗളകരവും നിർമലവുമായ ശക്തി. അദ്ദേഹം ശ്രീരാമനെ വന്ദിച്ച് വിജയാർത്ഥം ഇന്ദ്രന്റെ ദാനമെന്ന് അറിയിക്കുകയും, താനേ സാരഥിയായി സേവിക്കാമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്രീരാമൻ ആദരത്തോടെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രഥാരോഹണം ചെയ്ത് തേജസ്സോടെ വിരാജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യുദ്ധം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു. രാവണൻ ഭയങ്കര രാക്ഷസാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അവന്റെ അമ്പുകൾ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ദിക്കുകളെ നിറയ്ക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ ഗരുഡാസ്ത്രം കൊണ്ട് പ്രതിരോധിച്ച് സർപ്പബാണങ്ങളെ സ്വർണസുപർണരൂപങ്ങളാക്കി നശിപ്പിക്കുന്നു. രാവണൻ പിന്നെയും ഘന ശരവർഷം കൊണ്ട് മാതലിയെ പ്രഹരിച്ച്, രഥധ്വജം മുറിച്ച്, ഇന്ദ്രാശ്വങ്ങളെ പരിക്കേൽപ്പിക്കുന്നു; ദേവർഷികളും വാനരനേതാക്കളും ആശങ്കപ്പെടുന്നു. അവസാനം ഗ്രഹയോഗങ്ങൾ, മങ്ങിയ സൂര്യൻ, കലങ്ങുന്ന സമുദ്രം തുടങ്ങിയ അപശകുനചിത്രങ്ങൾ രാമ–രാവണ സമരത്തിന്റെ മഹാജഗതീയ പന്തയം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ രാമരാവണ യുദ്ധം അതിഭീകരമായ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. ശ്രീരാമന്റെ കോപം നിറഞ്ഞ മുഖം കണ്ട് പർവ്വതങ്ങൾ വിറയ്ക്കുകയും സമുദ്രം ഇളകിമറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും ഋഷികളും പ്രളയകാലത്തിന് തുല്യമായ ഈ യുദ്ധം നോക്കിനിൽക്കുന്നു. രാവണൻ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, വജ്രം പോലെ കഠിനവും മണികൾ മുഴങ്ങുന്നതുമായ ഒരു ഭയങ്കര ശൂലം എടുത്ത് രാമനെ വധിക്കാനായി എറിയുന്നു. ആ ശൂലം മിന്നൽപ്പിണരുകൾ പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. ശ്രീരാമൻ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ തടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ ശൂലം ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ ആ അസ്ത്രങ്ങളെ ഭസ്മമാക്കുന്നു. അപ്പോൾ കുപിതനായ രാമൻ മാതലി കൊണ്ടുവന്ന ഇന്ദ്രന്റെ 'ശക്തി' എന്ന ആയുധം കൈയിലെടുക്കുന്നു. അത് പ്രളയകാലത്തെ ഉൽക്ക പോലെ തിളങ്ങുന്നതായിരുന്നു. രാമൻ ആ ശക്തി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ ശൂലത്തെ തകർക്കുന്നു. തുടർന്ന്, രാമൻ തന്റെ കൂർത്ത അസ്ത്രങ്ങളാൽ രാവണന്റെ കുതിരകളെ കൊല്ലുകയും രാവണന്റെ നെഞ്ചിലും നെറ്റിയിലും മുറിവേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചോരയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാവണൻ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകമരം പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
ഈ സർഗത്തിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനുള്ളിൽ ഒരു മാനസിക വഴിത്തിരിവ് ദൃശ്യമാകുന്നു. കാകുത്സ്ഥന്റെ ശരങ്ങളാൽ വേദനിച്ച യുദ്ധഗർവിയായ രാവണൻ മഹാക്രോധത്തിൽ പൊട്ടിത്തെറിച്ച് ഘനമായ ബാണവൃഷ്ടിയാൽ ക്ഷണത്തിൽ രണഭൂമിയെ ഇരുണ്ടാക്കുന്നു. എന്നാൽ രാമൻ അചലപർവ്വതംപോലെ അചഞ്ചലനായി, ബാണജാലം തടഞ്ഞ് സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ആ വൃഷ്ടി സഹിക്കുന്നു. രാമദേഹത്തിൽ രക്തചിഹ്നങ്ങൾ തെളിഞ്ഞാലും അത് പരാജയലക്ഷണമല്ല—പുഷ്പിച്ച കിംശുകവൃക്ഷംപോലെ സഹനവും ധൈര്യവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമന്റെ ക്രോധം ധർമ്മനിന്ദയായി സ്ഫുടമാകുന്നു. അസഹായാവസ്ഥയിലിരുന്ന സീതയെ കള്ളനെപ്പോലെ അപഹരിച്ചതിനാൽ രാവണനെ ‘യഥാർത്ഥ വീര്യവാൻ’ എന്നു രാമൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; അത് മര്യാദയ്ക്കും സ്വീകൃത ചാരിത്ര്യത്തിനും വിരുദ്ധം. രാമവാക്യം പിന്നെ യുദ്ധഭവിഷ്യദ്രൂപത്തിൽ കടുപ്പമെടുക്കുന്നു—ഛിന്നശിരസ്, കഴുകുകൾ, പിളർന്ന അന്തർങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ദൃശ്യങ്ങൾ—ഇത് മനോവൈരാഗ്യയുദ്ധവും അധർമ്മത്തിൻമേലുള്ള വിധിയും ആകുന്നു. രാമന്റെ പരാക്രമം ഇരട്ടിയായതുപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ആത്മജ്ഞാനവും ശുഭനിമിത്തങ്ങളും മൂലം അസ്ത്രങ്ങൾ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, അവൻ ആക്രമണം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. രാമന്റെ ബാണവൃഷ്ടിയും വാനരരുടെ ശിലാവൃഷ്ടിയും ചേർന്ന സമ്മർദ്ദത്തിൽ രാവണൻ മാനസികമായി ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി ഫലപ്രദമായി പ്രതികരിക്കാനാകാതെ പോകുന്നു; അപ്പോൾ അവന്റെ സാരഥി അവനെ രണഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നു—മനോബലത്തിന്റെയും കർത്തൃത്വത്തിന്റെയും താൽക്കാലിക തകർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
ഈ സര്ഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ താൽക്കാലിക പിന്മാറ്റത്തിന്റെ വേളയിൽ രാവണനും അവന്റെ സാരഥിയും തമ്മിൽ ഉഗ്രമായ സംഭാഷണം നടക്കുന്നു. കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, മോഹഗ്രസ്തനും ദൈവവശനുമായ രാവണൻ ശത്രുവിന്റെ മുമ്പിൽ രഥം തിരിച്ചതിന് സാരഥിയെ ശാസിക്കുന്നു—ഭീരുവെന്നും അയോഗ്യനെന്നും, ശത്രുപക്ഷത്തോടു കൂട്ടുകെട്ടുണ്ടെന്നുമുവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. സാരഥി എന്നാൽ സംയമിതവും നയനീതിയോടു ചേർന്നതുമായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറയുന്നു—എനിക്ക് ഭയമില്ല, ദ്രോഹവുമില്ല; സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിനായിട്ടാണ് ഞാൻ രഥം തിരിച്ചത്. കാലം-ദേശം, ലക്ഷണങ്ങൾ-അപശകുനങ്ങൾ, യോദ്ധാവിന്റെ അവസ്ഥ, സേനയുടെ ബലാബലങ്ങൾ, കുതിരകളുടെ ക്ഷീണം എന്നിവ വിലയിരുത്തിയാണ് സാരഥി തീരുമാനിക്കേണ്ടതെന്ന് അവൻ പറയുന്നു; കുതിരകൾ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നു, അശുഭ നിമിത്തങ്ങളും കണ്ടു, അതിനാൽ തന്ത്രപരമായി സ്ഥാനം മാറ്റി പിന്മാറുന്നത് ധർമ്മ്യവും യുക്തിസഹവും ആണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാവണൻ ആ വാക്കുകളിൽ സമ്മതിച്ച് സാരഥിയെ പ്രശംസിക്കുകയും, ശുഭമായ കൈഅലങ്കാരം സമ്മാനിക്കുകയും, ഉടൻ രാഘവന്റെ നേരെ മുന്നേറാൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രഥം വേഗത്തിൽ ചെന്നു രാമന്റെ രഥത്തിന് മുന്നിൽ എത്തി നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ, കോപപ്രേരിത കല്പനയും വിവേകപൂർവ ഉപദേശവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കൂടുതൽ തെളിയുന്നു.
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാമൻ പോരിന്റെ അതിതീവ്രത മൂലം ക്ഷണികമായി മനസ്സിൽ ഭാരമനുഭവിക്കുന്നു; മുന്നിൽ രാവണൻ സമരത്തിന് സജ്ജനായി നില്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം അഗസ്ത്യമുനി എത്തി നിർണായക യുദ്ധം സാക്ഷ്യം വഹിക്കാനായി നിൽക്കുകയും, രാമനോട് “ഗുഹ്യം സനാതനം” എന്നു പറഞ്ഞു ആദിത്യഹൃദയ സ്തോത്രം ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അഗസ്ത്യൻ സൂര്യൻ/ആദിത്യനെ ജഗന്നിയന്താവ്, ദേവ-ജീവ-യജ്ഞധർമ്മങ്ങളെ താങ്ങുന്ന അന്തർയാമി തത്ത്വം, സൃഷ്ടി-സംഹാരകൻ, അന്ധകാരവും ശീതവും നീക്കുന്നവൻ, ജ്യോതിസ്സുകളുടെ അധിപൻ, വൈദിക കർമ്മങ്ങളുടെ മൂലവും ഫലവും എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ഏകാഗ്രാരാധനയും ത്രികാല പാരായണവും ചെയ്താൽ ശോകനാശം, ആശങ്കാനിവൃത്തി, വിജയസിദ്ധി എന്നിവ ലഭിക്കും എന്നു അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രാമൻ ആചമനം ചെയ്ത് ആദിത്യനെ ധ്യാനിച്ച് സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നു; ബുദ്ധി പ്രസന്നമായി ആനന്ദം ഉണരുന്നു. പിന്നെ ധനുസ്സെടുത്തു ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ രാവണവധത്തിനായി മുന്നേറുന്നു. അവസാനം സൂര്യദേവന്റെ അനുമോദനത്തോടെയുള്ള അടിയന്തര പ്രേരണ യുദ്ധത്തിലെ സമീപവിജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യം രാവണന്റെ രഥവൈഭവം വർണ്ണിക്കുന്നു—ഗന്ധർവനഗരംപോലെ വിചിത്രാകാരം, ധ്വജപതാകകളാൽ സമൃദ്ധം, സ്വർണ്ണശൃംഖലകളാൽ അലങ്കരിച്ച അശ്വങ്ങൾ യുക്തം, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നവിധം നിർമ്മിതം. ദ്വന്ദ്വം ഉഗ്രമാകുമ്പോൾ ശ്രീരാമൻ രാവണരഥത്തിന്റെ ആക്രമക സമീപനം കണ്ടു മാതലിയോട്—അവന്റെ മറിഞ്ഞും ഉന്മത്തവുമായ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഗതി ആത്മവിനാശത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നു—സാവധാനമായിരിക്കുക, ശത്രുവിലേക്കു നേരെ രഥം നയിക്കുക, മനസ്സിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കരുത്, സ്ഥിരദൃഷ്ടിയോടെ കയറുകൾ നിയന്ത്രിക്കുക। മാതലി സന്തോഷത്തോടെ നൈപുണ്യത്തോടെ രഥം ഓടിച്ച് ചക്രങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ധൂളി ഉയർത്തി രാവണനെ അസ്ഥിരനാക്കുന്നു. രാവണൻ അമ്പുകളാൽ ശ്രീരാമനെ പ്രഹരിക്കുന്നു; ശ്രീരാമൻ ഇന്ദ്രസമമായ മഹാധനുസ്സെടുത്തു പ്രത്യുത്തരത്തിന് दृഢനാകുന്നു. ഇരുവരും സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ പരസ്പരവധസങ്കൽപ്പത്തോടെ മുഖാമുഖം നില്ക്കുന്നു; ദേവഗണവും ഈ ദ്വന്ദ്വം കാണാൻ സമാഗമിക്കുന്നു। അനന്തരം രാവണന്റെ ചുറ്റും ഭീകര അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—രക്തവൃഷ്ടി, ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെ തിരിയുന്ന കാറ്റുകൾ, കഴുകുകളും നരികളും, ധൂളിയിൽ മങ്ങിയ ദിക്കുകൾ, ഉൽക്കാപാതം, മേഘമില്ലാതെ ഇടിമിന്നൽ/വജ്രപ്രഹരം മുതലായവ; ശ്രീരാമനുവേണ്ടി വിജയസൂചക ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു. ഈ നിമിത്തങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച് ശ്രീരാമൻ വിജയവിശ്വാസത്തോടെ പരാക്രമം വർദ്ധിപ്പിച്ച് ശത്രുവിന്റെ അന്തത്തിനായി മുന്നേറുന്നു।
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
ഈ സർഗത്തിൽ ശ്രീരാമൻ–രാവണൻ തമ്മിലുള്ള ഘോര ദ്വൈരഥ-യുദ്ധം കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നു; അതിന്റെ ഭീകരത ലോകത്തേക്കും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുസേനകളും ക്ഷണകാലം തങ്ങളുടെ പോരാട്ടം നിർത്തി, ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തി നിശ്ചലമായി നിന്നുകൊണ്ട്, അത്ഭുതത്തോടെ ഈ നിർണായക ദ്വന്ദ്വം ദർശിക്കുന്നു. ക്രോധാവേശത്തിലായ രാവണൻ ശ്രീരാമന്റെ രഥധ്വജത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി ശരങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു; എന്നാൽ ധ്വജം മുറിയുന്നില്ല—ശരങ്ങൾ രഥത്തെ തൊട്ട് വീണുപോകുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ നിയന്ത്രിത കോപത്തോടെ രാവണന്റെ ധ്വജദണ്ഡം/കേതുവിനെ ശരംകൊണ്ട് മുറിച്ച് നിലത്താഴ്ത്തുന്നു; ദണ്ഡം ഭൂമിയിൽ പതിച്ചതോടെ രാവണന്റെ ദഹിക്കുന്ന ക്രോധം കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നു. പ്രതികാരമായി രാവണൻ ശരവർഷം ചൊരിയുകയും, മായാബലത്തോടെ മഹത്തായ ‘ശസ്ത്രവർഷം’ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഗദകൾ, ഇരുമ്പുദണ്ഡങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ത്രിശൂലങ്ങൾ, പരശുക്കൾ മുതലായവ. ഇരുവശത്തുനിന്നുള്ള ശരജാലം ആകാശത്തെ ദട്ടമായി മൂടി, രണ്ടാമത്തെ ആകാശംപോലെ തോന്നുന്നു; ഒരു ആയുധവും വ്യർത്ഥമാകുന്നില്ല—ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുകയോ മദ്ധ്യാകാശത്തിൽ കൂട്ടിയിടിച്ച് വീഴുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രഹാര–പ്രതിപ്രഹാരമായി യുദ്ധം തുടരുമ്പോൾ പരസ്പരത്തിന്റെ അശ്വങ്ങളിലേക്കും പ്രഹാരങ്ങൾ എത്തുന്നു. ധ്വജഭംഗത്തിന്റെ അപമാനത്തിൽ രാവണന്റെ കോപം പരാകാഷ്ഠയിലെത്തി, ഈ ദ്വൈരഥ-യുദ്ധം കുറച്ചുനേരം അത്യന്തം രോമാഞ്ചകരവും ഉഗ്രവും കലഹോലപൂർണ്ണവുമായി മാറുന്നു.
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
ഈ 110-ാം സർഗത്തിൽ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും അത്ഭുതദൃശ്യമായി ഉയരുന്നു. ദേവഗണങ്ങളും സിദ്ധ-ചാരണരും ഗന്ധർവരും വിസ്മയവും ആശങ്കയും ചേർന്ന് യുദ്ധം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. രഥങ്ങളുടെ വേഗമേറിയ പരിക്രമണം, മുന്നേറ്റം, പിന്മാറ്റം എന്നിവയിൽ സാരഥികളുടെ വൈദഗ്ധ്യവും പ്രതിഘാതത്തിന്റെ സമത്വവും തെളിയുന്നു. രാവണൻ ഇടിമുഴക്കസമാനമായ അമ്പുകളാൽ രാമന്റെ സാരഥിയായ മാതലിയെ ലക്ഷ്യമിടുന്നു; എന്നാൽ മാതലി അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ സ്വന്തം വേദനയാൽ അല്ല, സഹായി അപമാനിക്കപ്പെട്ടതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ധർമ്മസമ്മത ക്രോധത്തോടെ പ്രത്യുത്തരം നൽകുന്നു. അമ്പുകളും ഗദ, മുദ്ഗര, ഇരുമ്പുദണ്ഡങ്ങൾ മുതലായ ഭാരായുധങ്ങളും ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ ലോകം തന്നെ കലങ്ങുന്നു: സമുദ്രങ്ങൾ ക്ഷുഭിതമാകുന്നു, പാതാളവാസികൾ വ്യാകുലരാകുന്നു, ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു, സൂര്യപ്രഭ മങ്ങുന്നു, കാറ്റ് നിശ്ചലമാകുന്നു. ദേവരും ഋഷികളും ഗോ-ബ്രാഹ്മണഹിതാർത്ഥം മംഗളാശീർവാദങ്ങൾ ചൊല്ലി രാമവിജയം ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമ്മപരമായ ദിശ ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ശ്രീരാമൻ രാവണന്റെ ഒരു ശിരസ് ഛേദിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉടൻ മറ്റൊരു ശിരസ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആവർത്തിച്ച ശിരഛേദനവും രാക്ഷസരാജനെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല. സർവാസ്ത്രവിദനായ രാമൻ—മുമ്പ് നിർണായകമായിരുന്ന തന്റെ അമ്പുകൾ ഇപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് ഫലിക്കാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു?—എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ യുദ്ധം ഇടവേളയില്ലാതെ തുടരുന്നു; മാതലി സംസാരിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു—രാവണന്റെ പ്രാണാധാരരഹസ്യവും അവനെ സംഹരിക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ ഉപായവും വെളിപ്പെടുത്താനെന്നപോലെ.
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
ഈ സര്ഗത്തിൽ മഹാകാവ്യത്തിന്റെ നിർണായക നിമിഷം കർശനമായ ക്രമത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥി‑ഉപദേശകനായ മാതലി, രാവണനാശത്തിനായി നിശ്ചിതമായ വേളയിൽ പിതാമഹപ്രദത്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വിധിപൂർവ്വം പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് രാമനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ അഗസ്ത്യൻ മുഖേന ലഭിച്ച മഹാശരം കൈക്കൊള്ളുന്നു; ആ ശരത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ഘടന വിവരിക്കുന്നു—വായു, അഗ്നി, സൂര്യൻ, പർവതങ്ങൾ, ആകാശം എന്നിവ അധിഷ്ഠാനതത്ത്വങ്ങളായി—അസ്ത്രം വെറും ഹിംസയല്ല, ധർമ്മ‑യജ്ഞമയമായ തേജസ്സിന്റെ ഉപാധിയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വേദോക്ത വിധിയിൽ ശക്തി സംധാനിച്ച് രാമൻ ശരമൊരുക്കുമ്പോൾ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു; ജീവികൾ ഭീതിയിലാകുന്നു. നിയന്ത്രിത ക്രോധത്തോടെ അദ്ദേഹം ശരമൊഴിയുന്നു; ഇന്ദ്രവജ്രസമമായ അത് രാവണന്റെ വക്ഷസ്ഥലം ഭേദിച്ച് പ്രാണവായു ഹരിച്ച്, കൃത്യം പൂർത്തിയാക്കി നിശ്ശബ്ദമായി തൂണീരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. രാവണൻ വീണതോടെ അവന്റെ ധനുസ്സ് താഴെ വീഴുന്നു, രാക്ഷസർ ചിതറിപ്പോകുന്നു, വാനരർ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു. ആകാശത്ത് ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങുന്നു, പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്യുന്നു, സുഗന്ധവാതങ്ങൾ വീശുന്നു, ദേവഗണം “സാധു” എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ലോകം സമതുലിതമാകുന്നു—ഭൂമി സ്ഥിരം, ദിക്കുകൾ പ്രകാശം, സൂര്യൻ സ്ഥിരം—മിത്രങ്ങൾ രാമനെ സമീപിച്ച് ആദരിക്കുന്നു; രാമൻ ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്സോടെ വിരാജിക്കുന്നു.
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
ഈ സർഗത്തിൽ രാവണവധത്തിനു പിന്നാലെയുള്ള യുദ്ധഭൂമിയിലെ അവസ്ഥയാണ് വരുന്നത്. സഹോദരൻ വധിക്കപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നതു കണ്ട വിഭീഷണൻ ശോകത്തിൽ തകർന്നു വിലപിക്കുന്നു. രാവണനെ അദ്ദേഹം മഹത്തായ ഉപമകളിലൂടെ വര്ണിക്കുന്നു—രാഘവ-ചുഴലിക്കാറ്റിൽ തകർന്ന “രാക്ഷസരാജ-വൃക്ഷം” പോലെ, ഇക്ഷ്വാകു-സിംഹം മദഗജത്തെ മറിച്ചിട്ടതുപോലെ, രാമ-മേഘവർഷത്തിൽ അണഞ്ഞ രാക്ഷസ-അഗ്നിപോലെ. രാവണനോടൊപ്പം ലങ്കയുടെ ക്രമവും തേജസ്സും ജീവശക്തിയും തകർന്നുവെന്നു, ലോകവിപര്യാസംപോലെ—സൂര്യൻ വീണു, ചന്ദ്രൻ ഇരുണ്ടു, അഗ്നി അണഞ്ഞു—എന്ന് അദ്ദേഹം ദുഃഖിക്കുന്നു. രാമൻ ഗൗരവമുള്ള ധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു—ക്ഷത്രധർമ്മപ്രകാരം യുദ്ധത്തിൽ വീണ വീരനെ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല; യുദ്ധത്തിലെ വിജയം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണവും നിർപേക്ഷവുമല്ല; മൂന്നു ലോകങ്ങൾ ഭയപ്പെടുന്നവരും കാലാധീനരാണ്. ഇത് കേട്ട് വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ/സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്താൻ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു; അവന്റെ യജ്ഞ-ആചാരയോഗ്യത ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, മരണത്തോടെ വൈരം അവസാനിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. രാമൻ സമ്മതം നൽകി, യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് സംസ്കാരത്തിലേക്കും രാജധർമ്മ-വിധിസ്ഥൈര്യത്തിലേക്കും മാറാനുള്ള നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു.
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
ഈ സർഗത്തിൽ രാവണവധത്തിനു പിന്നാലെ ലങ്കയിലെ നഗരജീവിതത്തിലും അന്തഃപുരത്തിലെ ഗൃഹജീവിതത്തിലും ഉടൻ പടർന്നുയർന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ ദൃശ്യമാണ് വരച്ചുകാട്ടുന്നത്. ശോകവിഹ്വലരായ രാക്ഷസീ സ്ത്രീകൾ അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്ന് പാഞ്ഞിറങ്ങി രക്തവും ചെളിയും കലർന്ന യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഛിന്നദേഹങ്ങളും വീണുകിടക്കുന്ന ശരീരങ്ങളും ഇടയിൽ ഭർത്താക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും തേടി അലയുന്നു. അവർ രാവണന്റെ മഹാകായ ശവത്തെ—ഇരുണ്ട പർവ്വതക്കൂമ്പാരത്തെപ്പോലെ—കണ്ട് അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ വീണു വിലപിക്കുന്നു; ചിലർ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, ചിലർ പാദങ്ങളെയും കഴുത്തിനെയും പിടിച്ചുലയ്ക്കുന്നു, ചിലർ നിലത്ത് ഉരുളുന്നു, ചിലർ മൂർച്ച്ഛിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ താമരയിൽ മഞ്ഞുതുള്ളിപോലെ കണ്ണീരാൽ അവന്റെ മുഖം നനയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ വിലാപം ചിന്താപരവും ഉപദേശപരവും ആകുന്നു. ഒരിക്കൽ ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, ഗന്ധർവ്വർ, ഋഷികൾ, ദേവന്മാർ എന്നിവരെയും ഭീതിപ്പെടുത്തിയ രാവണൻ ഇന്ന് ഒരു മർത്ത്യ യോദ്ധാവിന്റെ കൈയിൽ ഹതനായി നിർവശനായി കിടക്കുന്നതിലെ വൈരുദ്ധ്യം അവർ ഓർക്കുന്നു. കാരണവും അവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു—ഹിതവചനങ്ങൾ അനുസരിക്കാതിരിക്കുക, പ്രത്യേകിച്ച് വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശം അവഗണിക്കുക, സീതയെ അപഹരിച്ച് തടവിൽ വെക്കുക; ഇതാണ് അവരുടെ സമൂഹത്തിന്റെ ‘മൂലഹരം’ ആയത്. അവസാനം ദൈവഗതിയുടെ അപ്രതിരോദ്ധ്യ പ്രവാഹം അവർ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ധനം, ഇച്ഛ, പരാക്രമം, രാജാജ്ഞ എന്നിവ ഒന്നും അതിനെ തിരിച്ചു വിടാൻ കഴിയില്ല; ക്രൗഞ്ച/കുരരീ പക്ഷികളെപ്പോലെ കരുണാരവത്തോടെ അവരുടെ ശോകം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിനുള്ളിലും ഒരു വിലാപഗീതത്തിന്റെ താളം നിലനിർത്തുന്നു.
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ യുദ്ധാനന്തര സംഭവങ്ങൾ വരുന്നു. രാക്ഷസീ സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം ഉയരുന്നു; മന്ദോദരിയും മുഖ്യ രാജ്ഞിയും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ഹനുമാൻ ‘ദുർഗമ’ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചതും സമുദ്രത്തിന്മേൽ വാനരസേതു പണിതതും പോലുള്ള മുൻസൂചനകൾ ഓർത്ത്, ഇവയെല്ലാം രാമൻ സാധാരണ മനുഷ്യനല്ലെന്ന മഹിമയുടെ അടയാളങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാവണന്റെ പതനം അധർമ്മഫലമെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് സീതാഹരണപാപത്തിന്റെ കർമഫലമെന്നും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധർമ്മനീതിയുടെ നിർണായക തിരിവ്: മരണത്തിനു ശേഷം വൈരം നിലനിൽക്കില്ല; അതിനാൽ വീണ രാജാവിന് യഥാവിധി അന്ത്യേഷ്ടി നടത്തണമെന്ന് രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ ലങ്കയിൽ ചെന്നു പുരോഹിതന്മാരെയും യജ്ഞാഗ്നിയെയും ചന്ദനവും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും സമാഹരിച്ചു, അലങ്കൃത ശവവാഹനത്തോടെ അന്ത്യയാത്ര ക്രമീകരിക്കുന്നു. രാക്ഷസർ വേദാനുസൃത പിതൃമേധക്രമത്തിൽ വേദിസ്ഥാപനം, ആഹുതി, ദാഹകർമ്മം എന്നിവ നിർവഹിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ വിധവകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് വിനയഭാവത്തോടെ രാമന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങിവരുന്നു. അവസാനം രാമൻ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ വച്ചൊഴിഞ്ഞ് ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ച് സൗമ്യതയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു—വിജയത്തിലും മര്യാദാധർമ്മം തെളിയിച്ച്.
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
രാവണൻ വീണതോടെ ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ദാനവന്മാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വിമാനങ്ങളിൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. വിജയത്തിന്റെ മംഗളകഥകൾ പറയുമ്പോൾ അവർ ശ്രീരാമന്റെ പരാക്രമം, വാനരസേനയുടെ യുദ്ധയാത്ര, സുഗ്രീവന്റെ ഉപദേശം, ലക്ഷ്മണന്റെ ഭക്തിയും വീര്യവും, സീതാദേവിയുടെ പതിവ്രതാനിഷ്ഠ, ഹനുമാന്റെ മഹാശൗര്യം എന്നിവ പുകഴ്ത്തുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലിയെ വിധിപൂർവ്വം വിടവാങ്ങിച്ച് ദിവ്യരഥത്തോടുകൂടെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് അയക്കുന്നു; പിന്നെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് കല്പിക്കുന്നു—ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് രാജസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കണമെന്ന്; അവന്റെ ഭക്തി, വിശ്വസ്തത, മുൻസേവനം എന്നിവ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സ്വർണക്കലശം ഒരുക്കുന്നു; വേഗമുള്ള വാനരനായകർ സമുദ്രജലം കൊണ്ടുവരുന്നു. വിഭീഷണനെ ഉത്തമ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി, മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം, വ്യക്തമായി “രാമാജ്ഞപ്രകാരം” രാക്ഷസന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ അഭിഷേകം നടത്തപ്പെടുന്നു; ധർമ്മസമ്മതമായ ഭരണാധികാരം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. രാക്ഷസരും വാനരരും ആനന്ദിച്ച് ശ്രീരാമനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ ജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് തൈര്, അക്ഷതം, മധുരപദാർത്ഥങ്ങൾ, ലാജ, പുഷ്പങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണർക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു; ശ്രീരാമൻ അവന്റെ സ്നേഹത്തെ മാനിച്ച് സ്വീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രീരാമൻ വിഭീഷണന്റെ അനുമതി വാങ്ങി ഹനുമാനോട് കല്പിക്കുന്നു—ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് വൈദേഹി സീതയ്ക്ക് ശുഭവാർത്ത അറിയിച്ച്, അവളുടെ സന്ദേശവുമായി വേഗം മടങ്ങിവരണമെന്ന്।
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
യുദ്ധാനന്തരത്തിൽ പുതിയ ഭരണക്രമത്തിൽ ലങ്കയിൽ ആദരത്തോടെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാൻ യഥോചിതമായ മര്യാദകളോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അശോകവാടികയിൽ സീതയെ കാണാൻ പോകുന്നു. അവിടെ സീതയെ ദേഹക്ഷീണയുമായി, സന്തോഷരഹിതയായി, രാക്ഷസീ കാവലിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി കണ്ടു, ഹനുമാൻ രാമസന്ദേശം അറിയിക്കുന്നു—രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, ലങ്ക വിഭീഷണന്റെ അധീനത്തിൽ സുരക്ഷിതമായി, ഇനി ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല; തടവിന്റെ സാഹചര്യം അവസാനിച്ചു. ഇത് കേട്ട് സീത ആനന്ദാതിശയത്തിൽ വാക്കറ്റുപോകുന്നു. തുടർന്ന് ദൂതന് യോജിച്ച ദാനം നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ചാലും, ശുഭവാർത്തയ്ക്ക് തുല്യമായ ധനം ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നു. സീതയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ രാക്ഷസിമാരോട് പ്രതികാരഹിംസ ചെയ്യാമെന്ന് ഹനുമാൻ നിർദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ, സീത പ്രതികാരം നിരസിക്കുന്നു—തന്റെ ദുഃഖം ദൈവവും മുൻപരിസ്ഥിതികളും നൽകിയ ഫലമെന്ന് കരുതി, ആജ്ഞാവശരായി തെറ്റ് ചെയ്തവരോടും സംയമനവും കരുണയും പുലർത്തണം എന്ന ധർമ്മനീതിവാക്യം ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സീതയുടെ ധാർമ്മിക അധികാരം അംഗീകരിച്ച് രാമനോട് പറയാനുള്ള മറുപടി ചോദിക്കുന്നു; സീത ഭർത്താവിനെ ദർശിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം അറിയിക്കുന്നു. അവസാനം ഹനുമാൻ വേഗത്തിൽ മടങ്ങി സീതയുടെ വാക്കുകൾ അതേ ക്രമത്തിൽ യഥാവത്തായി രാഘവനോട് അറിയിച്ച്, വാക്കിന്റെയും ഉദ്ദേശത്തിന്റെയും ശുദ്ധപരമ്പര സ്ഥാപിക്കുന്നു.
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
ഈ സര്ഗത്തിൽ യുദ്ധവിജയത്തിനു ശേഷം ധർമ്മനിർണ്ണയത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം നിയന്ത്രിതമായ സമാഗമത്തിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബഹുശ്രുതനായ ഹനുമാൻ രാമനോട് വൃത്താന്തം അറിയിച്ചു, ഈ സമസ്ത യുദ്ധയാത്രയും ആരുടെ കാരണത്താലാണോ നടന്നത് ആ ശോകാകുല മൈഥിലിയെ ദർശിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാമൻ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് കുറെ നേരം ധ്യാനിച്ച്, വിഭീഷണനോട്—സീതയെ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച്, ചന്ദനാദികളാൽ അനുലേപനം ചെയ്ത്, വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച് കൊണ്ടുവരാൻ—ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സീത ആദ്യം സ്നാനം കൂടാതെ രാമദർശനം ആഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും, വിഭീഷണൻ രാമാജ്ഞ പാലിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഉറപ്പിച്ച് അവളെ സമ്മതിപ്പിക്കുന്നു; സീത അനുമതിക്കുന്നു. പിന്നീട് അനേകം രാക്ഷസരുടെ കാവലിൽ ദീപ്തമായ പാലക്കിയിൽ സീതയെ കൊണ്ടുവരുന്നു. അവളുടെ വരവിന്റെ വാർത്ത കേട്ട രാമനിൽ ആനന്ദം, രോഷം, ക്രോധം എന്നീ ത്രിവിധ വികാരങ്ങൾ ഉയരുന്നു—സ്വകാര്യ പുനർമിളനവും പൊതുസാക്ഷ്യധർമ്മവും തമ്മിലുള്ള നൈതിക സംഘർഷം സൂചിപ്പിച്ച്. രാമൻ സീതയെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ പറയുന്നു; വിഭീഷണൻ ജനക്കൂട്ടം നീക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ രാമൻ തടഞ്ഞ്—“ഇവർ എന്റെ സ്വന്തം ജനങ്ങളാണ്” എന്ന് പറയുന്നു. ആപത്ത്, സംഘർഷം, യജ്ഞകർമ്മം തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ത്രീയുടെ പൊതുദർശനം സ്വതഃ ദോഷകരമല്ല; സീതയുടെ തന്റെ സമീപവർത്തിത്വത്തിലും ദോഷമില്ല—എന്ന ധർമ്മനയം അദ്ദേഹം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പാലക്കി മാറ്റിവെച്ച്, വാനരന്മാരുടെ മുമ്പിൽ വ്യക്തമായി കാണുന്ന വിധം സീത പാദചാരിയായി മുന്നോട്ട് വരണമെന്ന് ആജ്ഞ നൽകുന്നു—സാമൂഹിക സാക്ഷ്യം ശക്തിപ്പെടുത്താൻ. ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവർ രാമന്റെ കഠിനഭാവം കണ്ടു വ്യാകുലരായി, സീതയോടുള്ള അസന്തോഷമോ എന്ന് സംശയിക്കുന്നു. സീത ലജ്ജയോടെ അടുത്തുവന്ന് രാമമുഖം നോക്കുമ്പോൾ, അവളുടെ ദീർഘശോകം ശമിക്കുന്നു; വികാരവിമോചനത്തോടെ സര്ഗം അവസാനിക്കുമ്പോഴും തുടർന്നുള്ള നൈതിക പരിശോധനയുടെ സൂചന നിലനിൽക്കുന്നു.
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
യുദ്ധാനന്തരം രാമൻ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്ന സീതയെ കണ്ടപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ അടങ്ങിയിരുന്ന കോപവും ആശങ്കയും ജനസമ്മുഖത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. രാവണവധത്തോടെ അപമാനം നീങ്ങി, പ്രതിജ്ഞകൾ പൂർത്തിയായി, സഹായികളുടെ പരിശ്രമം ഫലിച്ചു—ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനവും ലങ്കാദഹനവും, സുഗ്രീവന്റെ ഉപദേശവും സൈന്യത്തിന്റെ പ്രയത്നവും, വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗമനവും വിജയകരമായി മാറിയതായി അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് രാജധർമ്മവും വംശകീർത്തിയും മുൻനിർത്തി, ഈ യുദ്ധശ്രമം ‘സീതയ്ക്കായി’ അല്ല; തന്റെ കുലമര്യാദയും സദാചാരവും ജനാപവാദത്തിൽ നിന്ന് കീര്ത്തിരക്ഷയും ലക്ഷ്യമാക്കിയതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഒരുവശത്ത് സ്വകാര്യസ്നേഹം, മറുവശത്ത് ജനവാദഭയം—ഹൃദയം രണ്ടായി പിരിഞ്ഞുവെന്ന് പറഞ്ഞ്, മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ കഴിഞ്ഞതും കാമദൃഷ്ടിയാൽ കാണപ്പെട്ടതുമായ ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നത് അനുചിതമെന്നു കഠിനമായി വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ സീതയ്ക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാമെന്നും, ലക്ഷ്മണൻ, ഭരതൻ, ശത്രുഘ്നൻ, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ എന്നിവരെ ആശ്രയരക്ഷകരായി സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് സീത കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് വിറയ്ക്കുന്നു; ആനയുടെ അടിയേറ്റ് തകർന്ന വള്ളിപോലെ അവൾ കുനിയുന്നു—ശാരീരിക രക്ഷയ്ക്കുശേഷം പൊതുസമ്മുഖ നിരാകരണം സൃഷ്ടിച്ച മാനസിക പീഡയാണ് ഇതിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നത്।
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
ഈ സര്ഗത്തിൽ സഭാമദ്ധ്യേ രാമൻ ലോകാപവാദം പരിഗണിച്ച് ഉച്ചരിച്ച കഠിനവാക്കുകൾ വൈദേഹിയെ ആഴത്തിൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. സീത ക്രമബദ്ധവും യുക്തിസഹവും ആയ മറുപടി പറയുന്നു—സാധ്വിയായ സ്ത്രീയെ ‘ഗ്രാമ്യ/അശിഷ്ട സ്ത്രീകളുടെ’ പെരുമാറ്റം നോക്കി വിധിക്കരുത്; ബന്ധനാവസ്ഥയിൽ ശരീരം പരവശമാകാം, പക്ഷേ മനസ്സ്-ഹൃദയത്തിന്റെ ഉദ്ദേശം മലിനമാകുന്നില്ല. ദാമ്പത്യത്തിലെ ദീർഘസ്നേഹവും വിശ്വാസവും ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, സംശയമേ നിർണായകമെങ്കിൽ രക്ഷാപ്രവർത്തിയും മിത്രങ്ങളുടെ പരിശ്രമവും എല്ലാം വ്യർത്ഥമാകുമെന്ന് അവൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. വാദത്തിൽ നിന്ന് ധാർമ്മിക സാക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മാറി, ചിത ഒരുക്കാൻ ലക്ഷ്മണനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—സഭയിൽ പരിത്യക്തയായപ്പോൾ ആത്മദാഹം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്ന മാന്യമായ മാർഗമെന്നു അവൾ കരുതുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ കോപിച്ചാലും രാമന്റെ മൗനസൂചന മനസ്സിലാക്കി അഗ്നി പ്രജ്വലിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ മരണസമമായ അചഞ്ചല നിശ്ചയത്തിൽ നിൽക്കുന്നതിനാൽ ആരും അവനെ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല. സീത പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നമസ്കരിച്ച്, ദിക്പാലന്മാരെയും ദേവഗണങ്ങളെയും അഗ്നിദേവനെയും സാക്ഷിയാക്കി വാക്ക്-മനം-കർമ്മങ്ങളിൽ തന്റെ പതിവ്രതനിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ നിർഭയമായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; മനുഷ്യർ, വാനരർ, രാക്ഷസർ, ദേവസമൂഹം എന്നിവർ അത്ഭുതം, വിലാപം, ജയഘോഷം എന്നിവയോടെ ഈ പൊതുസാക്ഷ്യാധിഷ്ഠിത പരീക്ഷയുടെ സാക്ഷികളാകുന്നു.
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
യുദ്ധാനന്തര മനുഷ്യദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ഈ സർഗം ദൈവതത്ത്വത്തിന്റെ മഹാവെളിപ്പെടുത്തലിലേക്കാണ് വഴിമാറുന്നത്. ജനങ്ങളുടെ വിലാപം കേട്ട് രാമൻ കണ്ണുനീർ മങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ ക്ഷണികമായി നിൽക്കുന്നു—പ്രജാഭാവനയോടുള്ള രാജധർമ്മബാധ്യതയെ ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൂര്യസമപ്രഭയുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ ദേവഗണം ലങ്കയിലെത്തുന്നു—കുബേരൻ (വൈശ്രവണൻ), പിതൃഗണങ്ങളോടുകൂടി യമൻ, ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ, ഷഡ്നേത്ര വൃഷധ്വജ മഹേശ്വരൻ, ബ്രഹ്മാവ്—ഇങ്ങനെ ഒരു മഹാദേവസഭ രൂപപ്പെടുകയും, സംഭവങ്ങളെ ലൗകികതയ്ക്ക് അപ്പുറം കോസ്മിക് ദൃഷ്ടിയിൽ പുനർവായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർ ചോദിക്കുന്നു: സ്രഷ്ടാവും പ്രഭുവും എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന രാമൻ സീതയുടെ അഗ്നിപരീക്ഷയിലെ ക്ലേശം എങ്ങനെ അവഗണിച്ചതുപോലെ തോന്നാം? ദൈവസർവ്വജ്ഞതയും മനുഷ്യഭൂമികയിലെ ആചരണവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഇവിടെ തെളിയുന്നു. രാമൻ താൻ ദശരഥന്റെ മനുഷ്യപുത്രനെന്നു തന്നെയാണ് കരുതുന്നതെന്നും, തന്റെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ഭവം ബ്രഹ്മാവ് വ്യക്തമാക്കണമെന്നുമാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് വിപുലമായ സ്തവത്തിലൂടെ രാമനെ നാരായണൻ/വിഷ്ണു എന്നതായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—യജ്ഞസ്വരൂപനും ഓംകാരസ്വരൂപനും, ആദി-മധ്യ-അന്തവും, ദിക്കുകളിലും സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ച് ധരിക്കുന്ന തത്ത്വവും, ത്രിവിക്രമ-വാമനരൂപത്തിൽ ബലിയെ ബന്ധിച്ച ലീലയും. അവസാനം രാവണവധം അവതാരലക്ഷ്യസിദ്ധിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പുരാതന സ്തവപാരായണം വിജയം നൽകുകയും അപകീർത്തിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, സർഗം കഥാസമാപ്തിയോടൊപ്പം ആരാധനാപാഠ്യപ്രമാണമായും നിലകൊള്ളുന്നു.
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധകഥയ്ക്ക് ന്യായ‑ദൈവിക സമാപനം സാക്ഷ്യത്തിലൂടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശത്തിനു ശേഷം അഗ്നി (വിഭാവസു/ഹവ്യവാഹന/പാവക) ‘ലോക‑സാക്ഷി’യായി അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച് വൈദേഹിയെ കൈകളിൽ വഹിച്ചു രാമനോട് തിരികെ ഏല്പിക്കുന്നു—സീത ദേവി ദീപ്തിമയിയായി, അക്ഷതയായി, മാറ്റമില്ലാത്ത ശുദ്ധരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അഗ്നി ഔപചാരികമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: സീത വാക്കിലും മനസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ദൃഷ്ടിയിലും രാമഭക്തിയിൽ അചഞ്ചലയാണ്; രാക്ഷസിമാരുടെ കാവൽ, പ്രലോഭനങ്ങൾ, ഭീഷണികൾ എന്നിവയ്ക്കിടയിലും അവൾ ഒരിക്കലും ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിയില്ല. തുടർന്ന് രാമൻ പൊതുജനവിശ്വാസത്തിന്റെ നൈതികത വിശദീകരിക്കുന്നു—മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സീതയുടെ പാവിത്ര്യം അറിയപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും, രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞതുകൊണ്ട് സമൂഹത്തിൽ സംശയം ഉയരാം; അതിനാൽ ‘ലോക‑പ്രത്യയം’ സ്ഥാപിക്കാനായി അഗ്നിപ്രവേശം അനുവദിച്ചു, വ്യക്തിഗത സംശയത്താൽ അല്ല. സീതയുടെ അലംഘ്യതയെ ദുഷ്ടന്റെ ചിന്തയ്ക്കുപോലും അപ്രാപ്യമായ ജ്വാലയോട് ഉപമിച്ച്, സ്വന്തം കീർത്തിയെയോ സ്വസ്വരൂപത്തെയോ ഉപേക്ഷിക്കാനാകാത്തതുപോലെ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകില്ലെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം രാമൻ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ച് പ്രശംസിക്കപ്പെടുകയും, ഭാര്യയോടൊപ്പം ധർമ്മോചിതമായ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം ദിവ്യദർശനവും ഉപദേശവും ചേർന്ന ക്രമം വരുന്നു. മഹേശ്വരൻ രാഘവന്റെ മംഗളവചനങ്ങൾ കേട്ട് മംഗള നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു—രാമൻ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി ഭരതനെയും കൗശല്യാ, കൈകേയി, സുമിത്രാ എന്നീ രാജ്ഞിമാരെയും ആശ്വസിപ്പിക്കണം; ഇക്ഷ്വാകു രാജ്യവ്യവസ്ഥ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം; രാജധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ച് അശ്വമേധാദി യാഗങ്ങൾ നടത്തുകയും ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനധർമ്മം ചെയ്യുകയും വേണം—ഇങ്ങനെ രണധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് നഗരധർമ്മത്തിലേക്കുള്ള പര്യവസാനം പൂർത്തിയാകുന്നു. തുടർന്ന് മഹേശ്വരൻ വിമാനം അധിഷ്ഠിതനായ ദശരഥനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും നമസ്കരിക്കുന്നു. തേജോമയനായ ദശരഥൻ രാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് മടിയിൽ ഇരുത്തി പിതൃസ്നേഹത്തോടെ പറയുന്നു—രാമനില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ബഹുമാനവും ആനന്ദമല്ല; ഇന്ന് വനവാസം പൂർത്തിയായി ശത്രുനാശം കണ്ടതോടെ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി. കൈകേയിയുടെ വനവാസവരത്തിൽ നിന്നുള്ള വേദന ഓർത്തിട്ടും ഭരതനോടും കൈകേയിയോടും കൃപ കാണിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; ഭയങ്കര ശാപം അവരെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കണമെന്നു രാമൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ദശരഥൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭക്തിസേവയെ പ്രശംസിച്ച് ആശീർവദിക്കുന്നു; സീതയ്ക്ക് ധൈര്യവും ദാമ്പത്യധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച് മൃദുവായി ഉപദേശം നൽകി, രാമനെയാണ് അവളുടെ പരമാശ്രയമെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ദശരഥൻ വിമാനം കയറി ഇന്ദ്രലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു; പിതാവ്–പുത്രൻ വേർപാടിന്റെ ആചാരപരമായ സമാപനം സംഭവിച്ച് കഥ അയോധ്യയുടെ പുനഃസ്ഥാപനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
യുദ്ധാനന്തരമായി ഈ സർഗത്തിൽ ദേവസംഭാഷണരൂപത്തിൽ ശാന്തമായ സമാഹാരദൃശ്യം വരുന്നു. മഹേന്ദ്രൻ (പാകശാസനൻ, സഹസ്രാക്ഷൻ) അഞ്ജലി ബദ്ധമായി നിൽക്കുന്ന ശ്രീരാമനോട്—“വരം ചോദിക്കൂ” എന്നു പറയുന്നു. അപ്പോൾ രാമൻ സ്വാർത്ഥമല്ല, സമുഹഹിതം തന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു—തന്റെ കാര്യമെന്നു കരുതി യുദ്ധം ചെയ്ത് യമലോകത്തെത്തിയ വാനരരും ഋക്ഷരും എല്ലാവരും പുനർജീവിക്കണം, വ്രണരഹിതരാകണം, സ്വജനങ്ങളോടൊപ്പം വീണ്ടും ഒന്നിക്കണം; കൂടാതെ വാനരവാസസ്ഥലങ്ങളിൽ കാലാതീത പുഷ്പഫലസമൃദ്ധി ഉണ്ടാകണം, നദികൾ നിർമ്മലവും പൂർണ്ണപ്രവാഹവുമാകണം. ഇന്ദ്രൻ ഈ മഹത്തായ, നിശ്ചിതമായ വരം സമ്മതിക്കുന്നു. ഉടൻ തന്നെ വീണവരും പരിക്കേറ്റവരും ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റതുപോലെ എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കുന്നു—ബലവും തേജസ്സും വീണ്ടെടുത്തു, അത്ഭുതത്തോടെ. ദേവന്മാർ രാമ-ലക്ഷ്മണരെ സ്തുതിച്ച് അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവ് ഉപദേശിക്കുന്നു—വാനരരെ വിടവാങ്ങിക്കുക, മൈഥിലിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക, ഭരത-ശത്രുഘ്നന്മാരെ കാണുക, മാതാക്കളെ ദർശിക്കുക, അഭിഷേകം സ്വീകരിക്കുക. പിന്നീട് ദേവന്മാർ സൂര്യപ്രഭ വിമാനം കയറി ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു. രാമൻ വാനരസേനയെ വിശ്രമത്തിനായി വിധിപൂർവ്വം വിടുന്നു; പുനരുജ്ജീവിതമായ ആ സേന പുതുശോഭയോടെ ദീപ്തമാകുന്നു.
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
ഒരു രാത്രിയുടെ വിശ്രമത്തിന് ശേഷം വിഭീഷണൻ ശ്രീരാമനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ജയസ്ഥിതി അന്വേഷിച്ചു. തുടർന്ന് അലങ്കാരത്തിൽ നിപുണരായ പരിചാരകരാൽ സ്നാനം, അനുലേപനം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, ചന്ദനം, മാല്യം മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, ശ്രീരാമനും വാനരനായകരും ശീതലോപചാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സംയമത്തോടെ, എന്നാൽ ത്വരിതപ്രയാണധർമ്മം സൂചിപ്പിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു—ചിത്രകൂടത്തിൽ ഭരതൻ മുമ്പ് ചെയ്ത അപേക്ഷ ഞാൻ അന്ന് അംഗീകരിച്ചില്ല; ഇപ്പോൾ ആ ഭരതന്റെ ദർശനത്തിനായി എന്റെ ഹൃദയം വേഗത്തിൽ ധാവിക്കുന്നു; രാജ്ഞിമാരുടെയും നഗരജനങ്ങളുടെയും അപേക്ഷകളും സ്മരണയിൽ ഉണ്ട് എന്ന്. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ പുഷ്പകവിമാനം സമർപ്പിച്ചു—സൂര്യപ്രഭം, മേഘസന്നിഭം, കാമഗം (ഇഷ്ടാനുസാരഗമനം), അവധ്യം, മനോജവം. ഇത് കുബേരന്റെ വാഹനം; രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ അപഹരിച്ചതാണ്; ഇപ്പോൾ രാമകാര്യാർത്ഥം സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു അറിയിച്ചു. ശ്രീരാമൻ ദീർഘനിവാസം നിരസിച്ച് പ്രസ്ഥാനാനുമതി ചോദിച്ചു, വിമാനം സജ്ജമാക്കാൻ കല്പിച്ചു. വിമാനം കൊണ്ടുവന്നു—സ്വർണശോഭ, മണിവേദികകൾ, ധ്വജങ്ങൾ, ഘണ്ടകൾ, മുത്തുചാർത്തിയ ഗവാക്ഷങ്ങൾ; വിശ്വകർമ്മനിർമ്മിതം, മേരുവുപോലെ മഹത്തരം. അതിന്റെ വിപുലത കണ്ടു രാമ-ലക്ഷ്മണർ വിസ്മയത്തോടെ അതിൽ ആസീനരായി; ഇവിടെ നിന്ന് യുദ്ധാന്തത്തിനു ശേഷം ഗൃഹപ്രയാണത്തിലേക്കുള്ള കഥാമുഖം തിരിയുന്നു.
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
ഈ സർഗത്തിൽ ജയത്തിനു ശേഷം ശാന്തിയിലേക്കും കൃതജ്ഞതയിലേക്കും അയോധ്യാ പ്രസ്ഥാനത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന മംഗളപരമായ മാറ്റം വരച്ചുകാട്ടുന്നു. വിഭീഷണൻ പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച കുബേരസ്വാമ്യമായ പുഷ്പകവിമാനം ശ്രീരാമനു സമർപ്പിച്ച്, അകലെ നിന്നു വിനയത്തോടെ നിർദ്ദേശം ചോദിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കേ ശ്രീരാമൻ ആലോചിച്ച് നയവചനമായി പറയുന്നു—യുദ്ധഭാരം ചുമന്ന വനചര വാനരാദി മിത്രങ്ങളെ ധനരത്നങ്ങളാൽ ആദരിക്കണം; കൃതജ്ഞതയാണ് രാജപ്രതിഷ്ഠ നിലനിർത്തുന്നത്, ഉപകാരം മറക്കുന്ന ഗുണഹീന ഭരണാധികാരനിൽ നിന്ന് സൈന്യം വേഗം മാറിനിൽക്കും. വിഭീഷണൻ അതനുസരിച്ച് വിലയേറിയ സമ്പത്ത് വിതരണം ചെയ്യുന്നു. സൈന്യം ആദരിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടു ശ്രീരാമൻ ശ്രേഷ്ഠവിമാനത്തിൽ आरोഹണം ചെയ്യുന്നു. സമവേതരുടെ മുമ്പിൽ ലജ്ജാശീലമായ സീതയെ ശ്രീരാമൻ സ്നേഹാലിംഗനത്തിൽ സ്വീകരിച്ച് വിമാനം കയറിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവപ്രമുഖ വാനരന്മാർക്ക് അവരുടെ സേനയോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു മടങ്ങാൻ അനുമതി നൽകുകയും, വിഭീഷണന് ലങ്കയിൽ സുരക്ഷിതവും ധർമ്മയുക്തവുമായ രാജ്യം നിലനിൽക്കട്ടെ എന്ന് ആശീർവദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മിത്രങ്ങൾ അയോധ്യയിൽ ചെന്നു രാമാഭിഷേകം ദർശിക്കാനും കൗശല്യയെ വന്ദിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ശ്രീരാമൻ സമ്മതിക്കുന്നു; എല്ലാവരും വിമാനം കയറുന്നു. രാമാനുമതിയാൽ പുഷ്പകം ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു; യുദ്ധാനന്തര നീതിദീപ്തമായ രാജത്വത്തിന്റെ പ്രതീകമായി ശ്രീരാമൻ കുബേരനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനനായി ശോഭിക്കുന്നു.
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
യുദ്ധാനന്തരം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ രാമൻ സീതയെ കൂട്ടി ആകാശമാർഗ്ഗം യാത്രചെയ്ത്, ഓർമ്മകളുടെ നൂലിഴയിൽ സ്ഥലസ്ഥലങ്ങൾ പരിചയപ്പെടുത്തി കാണിക്കുന്നു. രാമാനുമതിയോടെ ഹംസസദൃശവും മധുരനാദമുള്ളതുമായ പുഷ്പകം ഉയർന്ന്, സഞ്ചരിക്കുന്ന ദൃഷ്ടിസ്ഥാനംപോലെ മാറുന്നു. രാമൻ രക്തസിക്തമായ യുദ്ധഭൂമി കാണിച്ച്, പ്രധാന രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശവും അവരെ വധിച്ച വീരന്മാരുടെയും പേരുകൾ ക്രമമായി പറയുന്നു—യുദ്ധസമാപ്തിയുടെ ഔപചാരിക കണക്കും ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ രേഖയും പോലെ। പിന്നീട് കഥ പുണ്യഭൂഗോളദർശനത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു—സമുദ്രതീരം, നലൻ പണിത നലസേതു, വരുണന്റെ വാസസ്ഥലമായ ഗർജ്ജിക്കുന്ന സമുദ്രം, ഹനുമാന്റെ ഗമനസ്മൃതിയോട് ബന്ധമുള്ള വിശ്രമപർവ്വതം, ത്രിലോകവന്ദ്യവും പാപനാശകവുമായ സേതുബന്ധ തീർത്ഥം എന്നിവ രാമൻ സീതയ്ക്ക് ദർശിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കിഷ്കിന്ധയും ഋഷ്യമൂകവും, പമ്പയും ശബരിയുടെ പ്രദേശവും, ജനസ്ഥാനവും ജടായുവിന്റെ പതനസ്ഥലവും, ഖര–ദൂഷണ–ത്രിശിര സംഭവഭൂമിയും, ഗോദാവരിയും അഗസ്ത്യാശ്രമവും, സുതീക്ഷ്ണ-ശരഭംഗ ആശ്രമങ്ങളും, അത്രിയുടെ നിവാസവും, വിരാധപ്രദേശവും, ചിത്രകൂടവും, യമുനയും ഭാരദ്വാജാശ്രമവും, ഗംഗയും, ശൃംഗിബേര (ഗുഹ)യും, സരയൂവും കടന്ന് ഒടുവിൽ അമരാവതിപോലെ ദീപ്തമായ അയോധ്യയെ കാണുന്നു; സീത ഭക്ത്യാ നമസ്കരിക്കുന്നു। ഇതിനൊപ്പം സീത താരയെയും മറ്റു വാനരീ സ്ത്രീകളെയും അയോധ്യയിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാമൻ സമ്മതിക്കുന്നു; സുഗ്രീവൻ ഗൃഹസമൂഹത്തെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; സീതാദർശനത്തിന് ആകാംക്ഷയോടെ ആ സ്ത്രീകൾ പുഷ്പകത്തിൽ കയറിപ്പോകുന്നു।
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
നിർവാസകാലം നിർദ്ദിഷ്ട തിഥിയോടെ പൂർത്തിയായ ശേഷം രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭരദ്വാജമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കുന്നു. രാമൻ അയോധ്യയുടെ കുശലം—പ്രജാസമൃദ്ധി, ഭരതന്റെ ഭരണനില, രാജ്ഞിമാരുടെ ക്ഷേമം—എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ യുദ്ധലക്ഷ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നഗരധർമ്മത്തിലേക്കുള്ള പുനഃസംയോജനത്തിലേക്ക് കഥയുടെ ഊന്നൽ മാറുന്നു. ഭരദ്വാജൻ സ്നേഹത്തോടെ മറുപടി പറയുന്നു: ഭരതൻ തപസ്വിയെപ്പോലെ വേഷമണിഞ്ഞ്, രാമന്റെ പാദുകകൾ മുന്നിൽ വെച്ച്, രാമനെ മാത്രം കാത്തിരിക്കുന്നു—ഏല്പിച്ച രാജാധികാരത്തിന്റെയും അചഞ്ചല ഭക്തിയുടെയും അടയാളമായി. തപോബലത്താലും ശിഷ്യന്മാരുടെ വാർത്തകളാലും രാമന്റെ മുഴുവൻ യാത്ര തനിക്കറിയാമെന്ന് മുനി പറയുന്നു—ഋഷി-ബ്രാഹ്മണരക്ഷയിൽ സീതാഹരണം, മാരീച-കബന്ധസംഗമങ്ങൾ, പമ്പ, സുഗ്രീവമൈത്രി, വാലിവധം, ഹനുമാന്റെ സീതാന്വേഷണവും ലങ്കാദഹനവും, നലന്റെ സേതുബന്ധം, രാവണനിഗ്രഹം, ദേവാനുഗ്രഹങ്ങൾ. ഭരദ്വാജൻ അർഘ്യം നൽകി വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു. രാമൻ—അയോധ്യയിലേക്കുള്ള പാതയിൽ കാലമല്ലാത്തപ്പോഴും അമൃതസുഗന്ധമുള്ള ഫലപുഷ്പങ്ങൾ സമൃദ്ധമായി വിരിയട്ടെ—എന്ന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. മുനിയുടെ സമ്മതത്തോടെ പല യോജനകളോളം പ്രകൃതി മാറുന്നു: വരണ്ട വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലവത്താകുന്നു, ഇലകളില്ലാത്തവ വീണ്ടും പല്ലവിക്കുന്നു, തേൻമധുരത്തിന്റെ സമൃദ്ധി എല്ലാടവും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മടങ്ങിവരുന്ന ധർമ്മസ്ഥാപനത്തിന്റെ ശുഭലക്ഷണമായി അത് തെളിയുന്നു.
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ നിന്ന് അയോധ്യയെ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീരാമൻ മടങ്ങിവരവിലെ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നു—സമുദ്രസമീപഗമനം, സാഗരദേവന്റെ പ്രത്യക്ഷത, സേതുബന്ധനം, രാവണവധം, ദേവപ്രദത്ത വരങ്ങൾ. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഹനുമാനെ അതിവേഗ ദൂതനായി അയോധ്യയിലേക്കു നിയോഗിക്കുന്നു. രാമൻ ഹനുമാനോട് കല്പിക്കുന്നു—ഭരതന്റെ അന്തർഭാവം ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാൽ പരിശോധിക്കണം: മുഖവർണം, ദൃഷ്ടി, വാക്കുകളുടെ ഭാവം എന്നിവയിൽ നിന്ന്; കാരണം പാരമ്പര്യരാജ്യസമൃദ്ധി ചിലപ്പോൾ സദ്ഗുണികളെയും പ്രലോഭിപ്പിക്കാം. സൂക്ഷ്മമായ ഉത്തരാധികാരമാറ്റത്തിന് മുമ്പുള്ള രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരീകരണരീതിയാണ് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഹനുമാൻ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ വേഗത്തിൽ പോയി ഗംഗാ–യമുന സംഗമം കടന്ന് ശൃംഗബേരപുരത്തിലെത്തി ഗുഹനെ സന്ദർശിച്ച് രാമകുശലസന്ദേശവും യാത്രാവൃത്താന്തവും അറിയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ ഭരതന്റെ തപസ്സുപോലെയുള്ള ഭരണക്രമം കാണുന്നു—കൃശദേഹം, വൈരാഗ്യവേഷം, രാമപാദുകയെ രാജചിഹ്നമാക്കി പ്രതീകാത്മക ഭരണനം, ചുറ്റും മന്ത്രിമാർ, പുരോഹിതർ, സേനാധിപന്മാർ. ഹനുമാൻ രാമവിജയം, സീതാപ്രാപ്തി, സമീപ പുനർമിളനം എന്നിവ അറിയിച്ചപ്പോൾ ഭരതൻ ആനന്ദവേഗത്തിൽ മൂർച്ച്ഛിച്ചു വീഴുന്നു; ഹനുമാനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ശുഭവാർത്തയ്ക്കായി സമൃദ്ധമായ ദാനങ്ങൾ നൽകുന്നു; പരിവർത്തനകാലത്തും രാമനിഷ്ഠയും ധർമ്മാധിഷ്ഠിത ഭരണവും വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.