
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
युद्धकाण्ड
യുദ്ധാനന്തരം രാമൻ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്ന സീതയെ കണ്ടപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ അടങ്ങിയിരുന്ന കോപവും ആശങ്കയും ജനസമ്മുഖത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. രാവണവധത്തോടെ അപമാനം നീങ്ങി, പ്രതിജ്ഞകൾ പൂർത്തിയായി, സഹായികളുടെ പരിശ്രമം ഫലിച്ചു—ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനവും ലങ്കാദഹനവും, സുഗ്രീവന്റെ ഉപദേശവും സൈന്യത്തിന്റെ പ്രയത്നവും, വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗമനവും വിജയകരമായി മാറിയതായി അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് രാജധർമ്മവും വംശകീർത്തിയും മുൻനിർത്തി, ഈ യുദ്ധശ്രമം ‘സീതയ്ക്കായി’ അല്ല; തന്റെ കുലമര്യാദയും സദാചാരവും ജനാപവാദത്തിൽ നിന്ന് കീര്ത്തിരക്ഷയും ലക്ഷ്യമാക്കിയതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഒരുവശത്ത് സ്വകാര്യസ്നേഹം, മറുവശത്ത് ജനവാദഭയം—ഹൃദയം രണ്ടായി പിരിഞ്ഞുവെന്ന് പറഞ്ഞ്, മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ കഴിഞ്ഞതും കാമദൃഷ്ടിയാൽ കാണപ്പെട്ടതുമായ ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നത് അനുചിതമെന്നു കഠിനമായി വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ സീതയ്ക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാമെന്നും, ലക്ഷ്മണൻ, ഭരതൻ, ശത്രുഘ്നൻ, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ എന്നിവരെ ആശ്രയരക്ഷകരായി സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് സീത കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് വിറയ്ക്കുന്നു; ആനയുടെ അടിയേറ്റ് തകർന്ന വള്ളിപോലെ അവൾ കുനിയുന്നു—ശാരീരിക രക്ഷയ്ക്കുശേഷം പൊതുസമ്മുഖ നിരാകരണം സൃഷ്ടിച്ച മാനസിക പീഡയാണ് ഇതിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നത്।
Verse 1
तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।
അരികിൽ നിന്നു വിനീതയായി തലകുനിഞ്ഞ മൈഥിലിയെ കണ്ട രാമൻ, ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞുകിടന്ന ക്രോധം വാക്കുകളാക്കി പുറപ്പെടുവിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
एषासिनिर्जिताभद्रेशत्रुंजित्वारणाजिरे ।पौरुषाद्यदनुष्ठेयंमयैतदुपपादितम् ।।6.118.2।।
രാവണന്റെ അങ്കത്തിൽ പീഡിതയായി, ദുഷ്ടദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കപ്പെട്ട നിന്നെ, മഹത്തായ കുലമെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന ഞാൻ വീണ്ടും എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കും?
Verse 3
गतोऽस्म्यन्तममर्षस्यधर्षणासम्प्रमार्जिता ।अवमानश्चशत्रुश्चयुगपन्निहतौमया ।।6.118.3।।
എന്റെ അടക്കിവെച്ച അമർഷം ഞാൻ ഇന്നെല്ലാം അവസാനിപ്പിച്ചു; അപമാനത്തിന്റെ മാലിന്യം തുടച്ചുമാറ്റപ്പെട്ടു. ഒരൊറ്റ പ്രഹരത്തിൽ അപമാനവും അതിന് കാരണമായ ശത്രുവും—ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് ഞാൻ നശിപ്പിച്ചു.
Verse 4
अद्यमेपौरुषंदृष्टमद्यमेसफल्श्रमः ।अद्यतीर्णप्रतिज्ञोऽत्वाप्रभवाम्यद्यचात्मनः ।।6.118.4।।
ഇന്ന് എന്റെ പൗരുഷം തെളിഞ്ഞു; ഇന്ന് എന്റെ പരിശ്രമം ഫലിച്ചു. ഇന്ന് ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാക്കി; ഇന്ന് ഞാൻ ആത്മനിയന്ത്രണത്തിൽ അധിപനായി—നിനക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ലക്ഷ്യത്തിലും വിജയിയായി.
Verse 5
यात्वंविरहितानीताचलचित्तेनरक्षसा ।दैवसम्पादितोदोषोमानुषेणमयाजितः ।।6.118.5।।
നീ ഒറ്റയായിരുന്നപ്പോൾ ചഞ്ചലചിത്തനായ രാക്ഷസൻ നിന്നെ കൊണ്ടുപോയി; വിധി വരുത്തിയ ആ ദുരന്തം—മനുഷ്യനായ ഞാൻ—ഇപ്പോൾ ജയിച്ചു മറികടന്നു.
Verse 6
सम्प्राप्तमवमानंयस्तेजसा न प्रमार्जति ।कस्तस्यपुरुषार्थोमहताप्यल्पचेतसः ।।6.118.6।।
സ്വന്തം തേജസ്സും ബലവും കൊണ്ട് തനിക്കേറ്റ അപമാനം മായ്ച്ചുകളയാത്തവന്, അല്പചിത്തനായ അവന് മഹാപരാക്രമം ഉണ്ടായാലും അതിന് എന്ത് പുരുഷാര്ഥം?
Verse 7
लङ्घनं च समुद्रस्यलङ्कायाश्चापिमर्धनम् ।सफलंतस्य च श्लाघ्यमद्यकर्महनूमतः ।।6.118.7।।
സമുദ്രം ലംഘിച്ചതും ലങ്കയെ മർദിച്ചതും—ഇന്ന് ഹനുമാന്റെ ആ കർമ്മം ഫലവത്തായി; അതു ശ്ലാഘനീയവുമാണ്.
Verse 8
युद्धेविक्रमतश्चैवहितंमन्त्रयतस्तथा ।सुग्रीवस्यससैन्यस्यसफलोऽद्यपरिश्रमः ।।6.118.8।।
യുദ്ധത്തിൽ വീരവിക്രമത്താലും, അതുപോലെ ഹിതകരമായ ഉപദേശ-മന്ത്രണയാലും—സുഗ്രീവനും അവന്റെ സൈന്യവും നടത്തിയ ഇന്നത്തെ പരിശ്രമം സഫലമായി.
Verse 9
विभीषणस्य च तथासफलोऽद्यपरिश्रमः ।विगुणंभ्रातरंत्यक्त्वायोमांस्वयमुपस्थितः ।।6.118.9।।
അതുപോലെ വിഭീഷണന്റെയും ഇന്നത്തെ പരിശ്രമം ഫലവത്തായി—ഗുണഹീനനായ സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വയം എന്റെ അടുക്കൽ വന്നവൻ.
Verse 10
इत्येवंवदत्श्रुत्वासीतारामस्यतद्वचः ।मृगीवोत्फुल्लनयनाबभूवाश्रुपरिप्लुता ।।6.118.10।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സീത മാൻകുട്ടിയെപ്പോലെ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞു.
Verse 11
पश्यतस्तांतुरामस्यसमीपेहृदयप्रियाम् ।जनवादभयाद्राज्ञोबभूवहृदयंद्विधा ।।6.118.11।।
ഹൃദയപ്രിയയായ അവൾ സമീപത്തു നിൽക്കുന്നതു രാമൻ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ജനവാദഭയത്താൽ രാജാവിന്റെ ഹൃദയം രണ്ടായി പിളർന്നപോലെ ദ്വന്ദ്വത്തിലായി.
Verse 12
सीतामुत्पलपत्राक्षींनीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।अवदद्वैवरारोहंमध्येवानररक्षसाम् ।।6.118.12।।
വാനരരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും മദ്ധ്യേ, താമരയിലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, നീലനിറമുള്ള ചുരുള്മുടിയുള്ള, സുന്ദരമായ ദേഹയഷ്ടിയുള്ള സീതയോടു രാമൻ ഭാരാക്രാന്തഹൃദയത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 13
यत्कर्तव्यंमनुष्येणधर्षणांप्रतिमार्जता ।तत्कृतंरावणंहत्वामयेदंमानकाङ्क्षिणा ।।6.118.13।।
അപമാനം കഴുകിമാറ്റാൻ മനുഷ്യൻ ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യം അതുതന്നെ; മാനമുറപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ രാവണനെ വധിച്ചു.
Verse 14
निर्जिताजीवलोकस्यतपसाभावितात्मना ।अगस्त्येनदुराधर्षामुनिनादक्षिणेवधिक् ।।6.118.14।।
മർത്ത്യലോകത്തിന് ദക്ഷിണദിക്ക് ദുർജയം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ തപസ്സാൽ ആത്മാവിനെ ശുദ്ധീകരിച്ച ദുർധർഷ മുനി അഗസ്ത്യൻ അതിനെ ജയിച്ചു—അതുപോലെ ഞാനും വിജയം നേടി.
Verse 15
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
സീതേ, നിനക്കറിയട്ടെ—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ: എന്റെ സുഹൃത്തുകളുടെ വീര്യത്താൽ വിജയകരമായി കടന്നുപോയ ഈ യുദ്ധശ്രമം ഞാൻ നിന്റെ കാരണത്താൽ ചെയ്തതല്ല.
Verse 16
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
എന്നാൽ ഞാൻ മർയ്യാദയെ കാക്കാനും എല്ലായിടത്തുനിന്നുമുള്ള അപവാദം അകറ്റാനും ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചു; എന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വംശത്തിന് മേൽ പതിയാവുന്ന കളങ്കം കഴുകിമാറ്റാൻ.
Verse 17
प्राप्तचारित्रसन्देहाममप्रतिमुखेस्थिता ।दीपोनेत्रातुरस्येवप्रतिकूलासिमेदृढम् ।।6.118.17।।
നിന്റെ ചാരിത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് സംശയം വന്നിരിക്കെ നീ ഇപ്പോൾ എന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്നു; കണ്ണുരോഗിയ്ക്ക് ദീപംപോലെ നീ എനിക്ക് പ്രതികൂലവും വേദനാജനകവും, സത്യത്തിൽ അസഹ്യവുമായി തോന്നുന്നു.
Verse 18
तद्गच्छत्वानुजानेऽद्ययथेष्टंजनकात्मजे ।एतादशदिशोभद्रेकार्यमस्ति न मेत्वया ।।6.118.18।।
അതുകൊണ്ട്, ജനകാത്മജേ, ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ അനുമതിയിക്കുന്നു—നിനക്കിഷ്ടമുള്ള ദിശയിലേക്കു യഥേച്ഛം പോകുക. ഭദ്രേ, ഇനി നിന്നാൽ എനിക്കൊന്നും ചെയ്യേണ്ടതുമില്ല, അവകാശവുമില്ല.
Verse 19
कःपुमांस्तुकुलेजातस्स्त्रयंपरगृहाषिताम् ।तेजस्वीपुनरादद्यात्सुहृल्लेख्येनचेतसा ।।6.118.19।।
ഉന്നതകുലത്തിൽ ജനിച്ച ഏതു തേജസ്വിയായ പുരുഷൻ, സുഹൃത്തുകളുടെ വിലയിരുത്തലും അറിഞ്ഞിട്ടും, മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ പാർത്ത സ്ത്രീയെ അറിയെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കും?
Verse 20
रावणाङ्कपरिक्लिष्टांदृष्टांदुष्टेनचक्षुषा ।कथंत्वापुनरादद्यांकुलंव्यपदिशन् महत् ।।6.118.20।।
രാവണന്റെ അങ്കത്തിൽ പീഡിതയായി, ദുഷ്ടദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കപ്പെട്ട നിന്നെ, മഹത്തായ കുലമെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന ഞാൻ വീണ്ടും എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കും?
Verse 21
तदर्थंनिर्जितामेत्वंयशःप्रत्याहृतंमया ।नास्तिमेत्यय्यभिष्वङ्गोयथेष्टंगम्यतामितः ।।6.118.21।।
ആ ലക്ഷ്യത്തിനായി മാത്രമാണ് നീ എന്റെ കൈയ്യാൽ ജയിക്കപ്പെട്ട് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരപ്പെട്ടത്; എന്റെ യശസ്സും പുനഃസ്ഥാപിതമായി. ഇനി നിനക്കോടു എനിക്കാസക്തിയില്ല—ഇവിടെ നിന്ന് നിനക്കിഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുക.
Verse 22
तदद्यव्याहृतंभद्रेमयैतत् कृतबुधदिना ।लक्ष्मणेनाथभरतेकुरुबुधदिंयथासुखम् ।।6.118.22।।
ഭദ്രേ, ഇന്ന് ഞാൻ ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനിലേക്കോ അല്ലെങ്കിൽ ഭരതനിലേക്കോ—നിനക്കു സുഖക്ഷേമം കാണുന്നിടത്തേക്ക് മനസ്സു നിശ്ചയിക്കൂ.
Verse 23
शत्रुघ्नेवाथसुग्रीवेराक्षसेवाविभीषणे ।निवेशयमनस्सीतेयथावासुखमात्मनः ।।6.118.23।।
സീതേ, ശത്രുഘ്നനോടോ സുഗ്രീവനോടോ, അല്ലെങ്കിൽ വിഭീഷണനോടൊപ്പം രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലോ—നിനക്കു ആത്മസുഖം ലഭിക്കുന്നിടത്ത് മനസ്സു സ്ഥാപിക്കു.
Verse 24
न हित्वांरावणोदृष्टवादिव्यरूपांमनोरमाम् ।मर्षयेतचिरंसीतेस्वगृहेपर्यवस्थिताम् ।।6.118.24।।
സീതേ, ദിവ്യരൂപത്തിൽ ദീപ്തയും മനോഹരയുമായ നിന്നെ കണ്ടശേഷം, രാവണന് നിന്നെ തന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ദീർഘകാലം പാർപ്പിച്ചു സഹിക്കാനാവുമായിരുന്നില്ല.
Verse 25
പ്രിയന്റെ കേൾക്കാൻ വേദനാജനകമായ വാക്കുകൾ കേട്ട മൈഥിലി ദീർഘനേരം കരഞ്ഞു; അവൾ ശക്തമായി വിറച്ചു, ധാരാളം കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു—മഹാബലവാനായ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള കൈയുടെ അടിയേറ്റ് വിറയുന്ന വള്ളിപോലെ।
The chapter presents a dharma-conflict where Rāma, despite having rescued Sītā, prioritizes royal legitimacy and fear of public opinion (janavāda) over private marital acceptance, publicly authorizing her to go elsewhere (6.118.11, 18–23).
The sarga foregrounds the burden of kingship: victory in war does not end ethical accountability, and social trust/yaśas becomes a governing principle; it also warns that speech can function as moral judgment and as psychological harm when duty is argued through reputation alone.
Geographical references include Laṅkā and the ocean-crossing associated with Hanumān’s mission; culturally, the sarga highlights norms around kula (lineage), apavāda (scandal), and the authority of janavāda (public discourse) in evaluating royal conduct and marital legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.