Sarga 102

Verse 1

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।

അത്യന്തം ബലവാനായ രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ യുദ്ധത്തിൽ വീണു രക്തധാരകളിൽ മുങ്ങിയ വീരൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടിട്ടും, രാമൻ ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ രാവണനോടുള്ള ഭീകരയുദ്ധം തുടർന്നു—അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷം വിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ—പിന്നീട് സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।

ശക്തിമാനായ രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ യുദ്ധത്തിൽ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ കുത്തേറ്റ് രക്തപ്രവാഹത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, ദുഷ്ടാത്മാവായ രാവണനോട് ഘോരയുദ്ധം തുടരുകയും അമ്പുകളുടെ പ്രളയം വിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കയും ചെയ്ത ശ്രീരാമൻ സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 3

एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।

രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു; ആ വീരൻ നിലത്ത് സർപ്പത്തെപ്പോലെ പുളഞ്ഞുകൊണ്ട് ദുഃഖം ഉണർത്തുന്നു.

Verse 4

शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।

എന്റെ പ്രാണനേക്കാള്‍ പ്രിയപ്പെട്ട ഈ വീരന്‍ രക്തത്തില്‍ കുളിച്ചു കിടക്കുന്നത് കാണുമ്പോള്‍ എന്റെ മനസ്സ് ആകെ അസ്വസ്ഥമാകുന്നു. യുദ്ധം ചെയ്യാന്‍ എനിക്കെവിടെയാണ് ശക്തി?

Verse 5

अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।

യുദ്ധത്തില്‍ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവനും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവനുമായ എന്റെ ഈ സഹോദരന്‍ മരിച്ചുവെങ്കില്‍, എനിക്ക് പിന്നെ പ്രാണന്‍ കൊണ്ടോ സുഖം കൊണ്ടോ എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 6

लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।

എന്റെ പരാക്രമം ലജ്ജിക്കുന്നത് പോലെ തോന്നുന്നു; കയ്യില്‍ നിന്ന് വില്ല് വഴുതിപ്പോകുന്നു; അമ്പുകൾ തളരുന്നു; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിന് അടിമപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 7

अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।

സ്വപ്നത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മനുഷ്യരെപ്പോലെ എന്റെ അവയവങ്ങൾ തളരുന്നു. കഠിനമായ ഉത്കണ്ഠ എന്നെ ബാധിക്കുന്നു, മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 8

भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।

ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ രാവണൻ വധിച്ച സഹോദരനെ കണ്ടു, മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ അത്യന്തം മുറിവേറ്റു ദുഃഖത്തിൽ പുളഞ്ഞുകിടക്കുന്നവനെ നോക്കി (രാമൻ) അത്യന്തം വ്യാകുലനായി.

Verse 9

राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।

രാഘവൻ തന്റെ സഹോദരനെ കണ്ടു—പ്രാണത്തേക്കാൾ പ്രിയനായ, തന്റെ പ്രാണം തന്നെ പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നവനെ—മഹാദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ശോകഭരിതമായ ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകി.

Verse 10

परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।

യുദ്ധഭൂമിയിലെ പൊടിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന, ആഹതനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടപ്പോൾ രാമൻ പരമവിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ അവൻ ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ചു.

Verse 11

विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।

ഹേ ശൂരനേ, വിജയം പോലും എനിക്ക് പ്രിയമല്ല. ദൃഷ്ടിയുടെ പരിധിക്കപ്പുറമായ ചന്ദ്രൻ കാഴ്ചയില്ലാത്തവന് എന്ത് ആനന്ദം നൽകും?

Verse 12

किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।

എനിക്ക് യുദ്ധം എന്തിന്, ജീവൻ എന്തിന്? യുദ്ധത്തിന് ഇനി കാര്യമില്ല; കാരണം ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ തന്നെ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു.

Verse 13

यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।

ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ മഹാതേജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ, ഇപ്പോൾ ഞാനും അവനെ പിന്തുടർന്ന് യമധർമ്മരാജന്റെ അക്ഷയധാമത്തിലേക്ക് പോകും.

Verse 14

इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।

സ്വജനങ്ങളെ സദാ സ്നേഹിക്കുകയും എപ്പോഴും എന്നെ വിശ്വസ്തമായി അനുഗമിക്കുകയും ചെയ്ത അവനെ—കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രാക്ഷസന്മാർ ഈ ഭീകരാവസ്ഥയിലാക്കി.

Verse 15

देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।

ദേശദേശങ്ങളിൽ ഭാര്യമാർ ലഭിക്കും, ദേശദേശങ്ങളിൽ ബന്ധുക്കളും ലഭിക്കും; എന്നാൽ ഒരേ മാതാവിൽ ജനിച്ച സഹോദരനെ വീണ്ടും ലഭിക്കുന്ന ദേശം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 16

इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, ശോകംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഹ്വലമായ, കരുണയായി പുളഞ്ഞും വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയും ചെയ്ത ശ്രീരാമനെ വീരനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ച് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 17

किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।

ഹേ ദുര്ധർഷനേ! ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ എനിക്ക് രാജ്യം എന്തിന്? പുത്രവത്സലയായ അമ്മ സുമിത്രയോട് ഞാൻ എങ്ങനെ ചെന്നു പറയാൻ കഴിയും?

Verse 18

न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।

ഹേ മഹാബാഹോ, ലക്ഷ്മിവർധനനായ രാമാ! ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചിട്ടില്ല. അവന്റെ മുഖം വികൃതമായിട്ടില്ല; ശ്വാസം നിലച്ചിട്ടില്ല; അവന്റെ തേജസ്സും മങ്ങിയിട്ടില്ല.

Verse 19

सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।

നോക്കുക—അവന്റെ മുഖം അത്യന്തം പ്രകാശമുള്ളതും പ്രസന്നവുമാണ്; അവന്റെ കൈത്തളങ്ങൾ താമരഇലയുടെ മേൽപ്പറപ്പുപോലെ, അവന്റെ കണ്ണുകളും ശാന്തവും നിർമ്മലവുമാണ്.

Verse 20

ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।

ഹേ വിശാംപതേ! പ്രാണം വിട്ടവരിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള രൂപം കാണപ്പെടുകയില്ല. ഹേ വീരാ, വിഷാദിക്കരുത്; ഈ അരിന്ദമൻ ഇപ്പോഴും സപ്രാണനാണ്.

Verse 21

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ, അവയവങ്ങൾ ശിഥിലമായി കിടന്നാലും, ശ്വാസോച്ഛ്വാസവും വീരന്റെ ഹൃദയം വീണ്ടും വീണ്ടും താളംകൊള്ളുന്നതും പ്രാണം നിലനിൽക്കുന്നതായി അറിയിക്കുന്നു.

Verse 22

एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാപ്രാജ്ഞനായ സുഷേണൻ രാഘവനോട് വചനം പറഞ്ഞു; പിന്നെ സമീപത്ത് നിന്ന മഹാകപിയായ ഹനുമാനോട് ഇപ്രകാരം ഉച്ഛരിച്ചു.

Verse 23

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

ഹേ സൗമ്യാ! ഇവിടെ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഔഷധിപർവതമായ ആ ശൈലത്തിലേക്ക് പോകുക; ജാംബവാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ ആ ശുഭപർവതം തന്നെയാണ് അത്. അതിന്റെ തെക്കൻ ശിഖരത്തിൽ ജനിച്ച ഔഷധികൾ കൊണ്ടുവരുക—സവർണകരണീ, സാവർണ്യകരണീ, സഞ്ജീവകരണീ, മഹൗഷധിയായ സന്ധാനി—മഹാത്മാവായ വീര ലക്ഷ്മണനെ ജീവിപ്പിക്കാനായി.

Verse 24

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച ശ്രീമാൻ ഹനുമാൻ ഔഷധിപർവതത്തിലേക്ക് പോയി; എന്നാൽ ആ മഹൗഷധികളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം ആശങ്കയിൽ ആഴ്ന്നു.

Verse 25

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

ഹേ വീരാ! ‘സവർണകരണീ’ എന്ന പേരുള്ളതും, അതുപോലെ ‘സാവർണ്യകരണീ’, കൂടാതെ ‘സഞ്ജീവകരണീ’യും ‘സന്ധാനീ’യുമായ മഹൗഷധികൾ കൊണ്ടുവരിക—മഹാത്മാവായ വീരൻ ലക്ഷ്മണനെ പുനർജീവിപ്പിക്കുവാൻ.

Verse 26

इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।

ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച ശ്രീമാൻ ഹനുമാൻ ഔഷധിപർവതത്തിലേക്ക് പോയി; എന്നാൽ ആ മഹൗഷധികളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം ആശങ്കയിൽ ആഴ്ന്നു.

Verse 27

तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।

അപ്പോൾ അതിമഹത്തായ ഊർജമുള്ള മാരുതിപുത്രൻ ഹനുമാനിൽ ദൃഢനിശ്ചയം ഉദിച്ചു: “ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ പോകും—പർവതത്തിന്റെ ശിഖരം തന്നെയെടുത്തുകൊണ്ട്.”

Verse 28

अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।

ഈ ശിഖരത്തിലേ തന്നെയാണ് ആശ്വാസം നൽകുന്ന ചികിത്സൗഷധി വളരുന്നതെന്ന് ഞാൻ വിവേചനത്തോടെ നിശ്ചയിക്കുന്നു; കാരണം സുഷേണൻ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു പറഞ്ഞത്.

Verse 29

अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।

വിശല്യകരണീ ഔഷധി കൈക്കൊള്ളാതെ ഞാൻ പോയാൽ, കാലതാമസം മൂലം ദോഷം വരും; വലിയ ആശയക്കുഴപ്പവും ഉണ്ടാകും.

Verse 30

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു; പർവതശ്രേഷ്ഠത്തെ സമീപിച്ച് ശിഖരത്തിലേറി, പൂത്തുലഞ്ഞ നാനാവൃക്ഷസമൂഹങ്ങളോടുകൂടിയ ശിഖരം പിഴുതെടുത്തു; വാനരശാർദൂലനായ അവൻ ഇരുകൈകളാൽ അതിനെ ഉയർത്തി തുല്യമായി പിടിച്ചു നിർത്തി.

Verse 31

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

ഗിരിശിഖരം കൈവശം പിടിച്ച് ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പൊങ്ങി—ജലഭാരമുള്ള ഇരുണ്ട മഴമേഘം നഭസ്സിൽ ഉയരുന്നതുപോലെ.

Verse 32

सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।

ഗിരിശിഖരം കൈവശം പിടിച്ച് ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പൊങ്ങി—ജലഭാരമുള്ള ഇരുണ്ട മഴമേഘം നഭസ്സിൽ ഉയരുന്നതുപോലെ.

Verse 33

समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।

മഹാവേഗത്തോടെ എത്തി ഹനുമാൻ ഗിരിശിഖരം താഴെ വെച്ചു; അല്പം വിശ്രമിച്ച ശേഷം സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 34

ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।

ഹേ ഹരിപുങ്ഗവ, ആ ഔഷധികളെ ഞാൻ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശിഖരവും ഞാൻ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 35

एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।

പവനപുത്രനായ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണൻ അവനെ പ്രശംസിച്ചു; ആവശ്യമായ ഔഷധികളെ വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു കൈക്കൊണ്ടു.

Verse 36

विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।

ദേവന്മാർക്കുപോലും അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ഹനുമാന്റെ കൃത്യം കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ വാനരപുംഗവന്മാരും വിസ്മയത്തിലായി.

Verse 37

ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।

അതിനുശേഷം വാനരോത്തമനും മഹാതേജസ്വിയുമായ സുഷേണൻ ആ ഔഷധിയെ ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ നാസാരന്ധ്രങ്ങളിൽ നൽകി.

Verse 38

विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।

ശത്രുവീരഹന്താവായ ലക്ഷ്മണൻ അത് ശ്വസിച്ചുമാത്രം, ശരീരത്തിലെ ശല്യം നീങ്ങി വേദനയും അകന്ന്, ഉടൻ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.

Verse 39

तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।

ഭൂമിയിൽ നിന്നുയർന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട വാനരന്മാർ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി “സാധു! സാധു!” എന്നു വിളിച്ചു; ലക്ഷ്മണനെ പ്രതിപൂജ ചെയ്ത് ഭക്തിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു.

Verse 40

एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

പരവീരഹാ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് “വാ, വാ!” എന്നു വിളിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കെ, ഗാഢസ്നേഹത്തോടെ അവനെ ശക്തമായി ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 41

ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।

അപ്പോൾ രാഘവൻ സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു: “ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ, വീരാ, മരണത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു.”

Verse 42

न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।

“എനിക്ക് ജീവിതത്തിനുതന്നെ അർത്ഥമില്ല—സീതയും വിജയവും പോലും—നീ മരണത്തിലേക്ക് വീണിരുന്നെങ്കിൽ; അപ്പോൾ എന്റെ വാക്കുകൾക്ക് എന്ത് വിലയുണ്ടാകുമായിരുന്നു?”

Verse 43

इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।

ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ പറയുമ്പോൾ, ആ ക്ഷീണിച്ചുപോകുന്ന വാക്കുകൾ കേട്ട് വ്യാകുലനായ ലക്ഷ്മണൻ തളർന്ന ശബ്ദത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 44

तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।

ഹേ സത്യപരാക്രമി! മുമ്പ് ആ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, ഇപ്പോള്‍ നിസ്സാരനും ധൈര്യഹീനനുമായ ഒരുവനെപ്പോലെ അങ്ങ് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാന്‍ പാടില്ല.

Verse 45

न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।

സത്യവാദികൾ വ്യർത്ഥമായ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയില്ല; പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നതുതന്നെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമാകുന്നു.

Verse 46

नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।

അനഘനേ, എന്റെ കാരണത്താൽ നീ നിരാശയിൽ വീഴുന്നത് യുക്തമല്ല; ഇന്ന് രാവണനെ വധിച്ച് നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കൂ.

Verse 47

नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।

നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ശത്രു ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല; മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളോടെ ഗർജ്ജിക്കുന്ന സിംഹത്തിന്റെ പിടിയിൽപ്പെട്ട മഹാഗജൻ ജീവിക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 48

अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।

ഈ ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവന്റെ വധം ഞാൻ शीഘ്രം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—കൃതകർമ്മനായ ദിവാകരൻ അസ്തമിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ.

Verse 49

यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।

ഹേ ആര്യനായ വീരാ! യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വധം നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഹിതത്തിനായി ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാകുന്നത് കാണാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, രാജകുമാരിയോടുള്ള അഭിലാഷം നിനക്കുണ്ടെങ്കിൽ—ഇന്നുതന്നെ, शीഘ്രം, എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കു.