Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ ഭീകരമായ അസ്ത്രപ്രഹാരത്തിനു ശേഷമുള്ള ദൃശ്യം വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും ‘ശരബന്ധ’—അമ്പുകളുടെ ജാലം—കൊണ്ട് ബന്ധിതരായി, രക്തസ്രാവത്തോടെ, സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് വീണുകിടക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും വാനരസേനയും അവരെ ചുറ്റി ദുഃഖത്തിൽ കരയുന്നു. ധൈര്യവും നിയന്ത്രിതമായ ദൃഢനിശ്ചയവും കൊണ്ട് ശ്രീരാമൻ വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ ദാരുണാവസ്ഥ കണ്ടു ദീർഘമായി വിലപിക്കുന്നു. സഹോദരനില്ലാതെ ജീവിതത്തിന് എന്ത് മൂല്യം, ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതും വ്യർത്ഥമെന്നു തോന്നുന്നു എന്നു അദ്ദേഹം പറയുന്നു. കൗസല്യ, കൈകേയി, സുമിത്ര എന്നിവർക്കു ഈ വാർത്ത എങ്ങനെ അറിയിക്കും എന്ന ചിന്തയിൽ അദ്ദേഹം വ്യാകുലനാകുന്നു. സ്വയം ഹീനനും പാപിയുമെന്നു നിന്ദിച്ചു, പ്രകോപിപ്പിച്ചാലും കഠിനനാകാത്ത ലക്ഷ്മണന്റെ അചഞ്ചല സൗമ്യതയെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അവന്റെ വീര്യം കാർത്തവീര്യനോടും ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധശക്തിയോടും അതിശയോപമകളോടെ സ്മരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനോട്—സേനയോടെ സമുദ്രം കടന്ന് പിന്മാറുക; അങ്കദൻ, നീലൻ, നലൻ എന്നിവരെ മുൻനിരയിൽ നിർത്തുക—എന്നു ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഈ ദുരന്തം ദൈവാധീനമാണെന്നും മനുഷ്യർ അതിനെ മറികടക്കാനാവില്ലെന്നും, മിത്രങ്ങൾ തങ്ങളുടെ കടമ പൂർത്തിയാക്കിയെന്നും അദ്ദേഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇത് കേട്ട് വാനരർ കൂടുതൽ വിലപിക്കുന്നു. അതിനിടെ ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് വിഭീഷണൻ എത്തുന്നു; യുദ്ധകലഹത്തിൽ വാനരർ ക്ഷണികമായി അവനെ ഇന്ദ്രജിത്തെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭയപ്പെടുന്നു—യുദ്ധകാലത്തെ ആശയക്കുഴപ്പവും മനോബലത്തിന്റെ ഭംഗുരതയും വെളിവാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
ദശരഥാത്മജരായ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭീകരമായ ശരബന്ധംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ കിടന്നു; മഹാനാഗങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു. അവരുടെ ചുറ്റും സുഗ്രീവനോടുകൂടി എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ മഹാബല വാനരനേതാക്കളും ആ മഹാത്മ സഹോദരന്മാരെ വളഞ്ഞുനിന്നു, ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവരായി.
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
ദശരഥാത്മജരായ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭീകരമായ ശരബന്ധംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ കിടന്നു; മഹാനാഗങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു. അവരുടെ ചുറ്റും സുഗ്രീവനോടുകൂടി എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ മഹാബല വാനരനേതാക്കളും ആ മഹാത്മ സഹോദരന്മാരെ വളഞ്ഞുനിന്നു, ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവരായി.
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
ഇതിനിടയിൽ വീര്യവാനായ രാമൻ വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ചു. അമ്പുകളാൽ ബന്ധിതനായി കുത്തിപ്പിണഞ്ഞിരുന്നിട്ടും, സ്ഥിരതയും അന്തർബലത്തിന്റെ ശാസനയും കൊണ്ടു അദ്ദേഹം സ്വസ്ഥനായി.
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
പിന്നീട് രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടും താഴെ വീണും കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞും ദീനമുഖനായ സഹോദരനെ കണ്ടപ്പോൾ, വ്യാകുലനായ രാമൻ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റു കിടക്കുന്ന എന്റെ സഹോദരനെ ഞാൻ കാണുമ്പോൾ, എനിക്കു സീതയാൽ എന്തു പ്രയോജനം? ജീവൻ കൊണ്ടും എന്തു പ്രയോജനം?
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
മർത്ത്യലോകത്തിൽ അന്വേഷിച്ചാൽ സീതയെപ്പോലൊരു സ്ത്രീയെ കണ്ടെത്താം; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനോടു തുല്യനായ സഹോദരൻ—അചഞ്ചല സഹായിയും പരലോകംവരെ കൂടെയിരിക്കുന്നവനും—കണ്ടെത്താനാവില്ല.
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
സുമിത്രയുടെ ആനന്ദവർദ്ധകനായ ലക്ഷ്മണൻ പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, വാനരന്മാർ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോഴും ഞാൻ എന്റെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
ഞാൻ മാതാവ് കൗസല്യയോട് എന്തു പറയും—കൈകേയിയോട് എന്തു പറയും? പുത്രദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരിക്കുന്ന മാതാവ് സുമിത്രയെ ഞാൻ എങ്ങനെ നേരിടും?
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
ഞാൻ അവനില്ലാതെ പോയാൽ, പുത്രവിയോഗത്തിൽ വിറച്ച്, കുരരി പക്ഷിയെപ്പോലെ കരുണമായി നിലവിളിക്കുന്ന അവളെ ഞാൻ എങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കും?
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
ശത്രുഘ്നനോടും യശസ്വിയായ ഭരതനോടും ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും? അവൻ എന്റെ കൂടെ വനത്തിലേക്കു പോയി; എന്നാൽ അവനില്ലാതെ ഞാൻ മടങ്ങിവന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
അയ്യോ, സുമിത്രയുടെ ഉപാലംഭം ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല. ഇവിടെ തന്നേ ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും; കാരണം ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല.
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
ധിക് എനിക്കു—ദുഷ്കൃതകർമ്മിയായും അനാര്യനായും ഞാൻ! എന്റെ കാരണത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണു, ശരശയ്യയിൽ പ്രാണൻ വിട്ടവനെപ്പോലെ കിടക്കുന്നു.
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ നിത്യവും വിഷണ്ണനായപ്പോൾ നീ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കുമായിരുന്നു. ഇന്ന് പ്രാണവായു വിട്ടതിനാൽ, എന്റെ ആർത്തിയെ നീ അഭിസംബോധന ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല.
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസരെ വധിച്ച് നിലംപതിപ്പിച്ച നീ തന്നേ, അതേ ഭൂമിയിൽ ഇന്ന് ശൂരനായി മറ്റുള്ളവരാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട് നിർചേഷ്ടനായി കിടക്കുന്നു.
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
ഈ ശരശയ്യയിൽ നീ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ്; ശരജാലം മൂടിയിട്ടും നീ പ്രകാശിക്കുന്നു—അസ്തമയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഭാസ്കരനെപ്പോലെ.
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
ബാണങ്ങൾ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ തുളച്ചതിനാൽ അവന് സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; എങ്കിലും മൗനമായിട്ടും അവന്റെ വേദന കണ്ണുകളുടെ ജ്വരിതമായ ചുവപ്പിൽ വെളിപ്പെടുന്നു.
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ മഹാദ്യുതിയനായ അവൻ എങ്ങനെ എന്നെ അനുഗമിച്ചുവോ, അതുപോലെ ഇപ്പോൾ ഞാനും അവനെ അനുഗമിക്കും—അതേ പാതയിലൂടെ യമലോകം വരെ.
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
ബന്ധുജനങ്ങൾക്ക് എപ്പോഴും പ്രിയനായവനും, നിത്യവും ഭക്തിയോടെ എന്നെ അനുഗമിച്ചവനും—ഇന്ന് എന്റെ, അനാര്യനായ എന്റെ ദുർനയത്താൽ ഈ അവസ്ഥയിലെത്തി.
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായാലും, വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും കടുപ്പമുള്ളതോ അപ്രിയമോ ആയ വാക്ക് പറഞ്ഞതായി എനിക്ക് ഓർമ്മയില്ല.
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
ഒറ്റ വേഗത്തിൽ അഞ്ചുനൂറ് അമ്പുകൾ വിട്ടവൻ—അതുകൊണ്ട് ധനുര്വിദ്യയിൽ ലക്ഷ്മണൻ കാർത്തവീര്യനേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധങ്ങളെയും തന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ തകർക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ—മഹാർഹ ശയ്യയ്ക്ക് യോജ്യനായ അവൻ ഇന്ന് ഭൂമിയിൽ വധിക്കപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു.
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
എന്റെ ആ കള്ളവാക്ക് തന്നെ എന്നെ ദഹിപ്പിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല—കാരണം ഞാൻ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസരുടെ രാജാവാക്കി സ്ഥാപിച്ചില്ല.
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
സുഗ്രീവാ, ഈ നിമിഷം തന്നെ ഇവിടെ നിന്ന് പിന്മാറുക നിനക്കു യുക്തം; രാജാവേ, എന്നെ ക്ഷീണിതനെന്ന് കരുതി ശക്തനായ രാവണൻ നിനക്കു നേരെ പാഞ്ഞുവരാം.
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സൈന്യത്തോടും സർവ്വ ഉപകരണങ്ങളോടും കൂടി, നീലനും നലനും സഹിതം, സുഗ്രീവാ, സമുദ്രം കടന്ന് മടങ്ങുക.
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
ഹനുമാൻ യുദ്ധത്തിൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്മ്മം നിർവഹിച്ചു. ഋക്ഷരാജനായ സുഗ്രീവനിലും ഗോളാംഗൂലങ്ങളുടെ അധിപതിയിലും ഞാൻ പ്രസന്നനാകുന്നു.
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും വീരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; സമരമദ്ധ്യത്തിൽ കേസരിയും സമ്പാതിയും ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടത്തി.
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും വീരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; സമരമദ്ധ്യത്തിൽ കേസരിയും സമ്പാതിയും ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടത്തി.
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
ഹേ സുഗ്രീവ, മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ട് ദൈവവിധിയെ അതിക്രമിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഹേ പരന്തപ, കൂട്ടുകാരനും സ്നേഹിതനും ആയി ചെയ്യാനാകുന്നതെല്ലാം നീ ധർമ്മഭീരുവായി ധർമ്മഭക്തിയോടെ പൂർണ്ണമായി ചെയ്തു.
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
ഹേ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾ മിത്രകാര്യത്തെ പൂർത്തിയാക്കി. എന്റെ അനുവാദത്തോടെ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വിമുക്തരാണ്; ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുവിൻ.
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
അവന്റെ വിലാപം കേട്ടപ്പോൾ, ആ എല്ലാ വാനരന്മാരും—തവിട്ടുനിറമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവർ—കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കിത്തുടങ്ങി.
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
അനന്തരം വിഭീഷണൻ സകല സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെയും യഥാവിധി സ്ഥാനപ്പെടുത്തി, ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച്, രാഘവൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ എത്തി.
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
അവൻ വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരത്തെപ്പോലെ ഘനശ്യാമനായി തോന്നിയതിനാൽ, എല്ലാ വാനരരും അവനെ രാവണിയുടെ പുത്രനെന്നു കരുതി ഓടിപ്പോയി.
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.