Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
युद्धकाण्ड
അകമ്പനന്റെ വധത്തിൽ നിന്നുള്ള ഞെട്ടൽ മാറിയതോടെ രാവണൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചും മുഖം പാണ്ഡുരമായും മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച് ലങ്കയുടെ പ്രതിരോധസ്ഥാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു. നഗരം അപ്രതീക്ഷിതമായി പീഡിതമാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ യുദ്ധവിദഗ്ധനായ പ്രഹസ്തനെ വിളിച്ചു—ഈ പ്രതിസന്ധി തീരുക നിർണായക യുദ്ധനേതൃത്വത്തിലൂടെയേ; ഭാരമേറ്റെടുക്കാൻ താനും കുംഭകർണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നികുംഭനും ഉണ്ടെങ്കിലും ഉടൻ സൈന്യത്തെ സമാഹരിക്കേണ്ടത് പ്രഹസ്തനാണെന്ന് നിയോഗിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ മുൻചർച്ചകൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ഹിതവചനമായി—സീതയെ മടക്കി നൽകുന്നതാണ് ശ്രേയസ്, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം അനിവാര്യമാണ്—എന്ന് പറഞ്ഞിട്ടും, സ്വാമിഭക്തി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് ലഭിച്ച മാന-സമ്മാനങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ജീവൻ അർപ്പിക്കാനും തയ്യാറാകുന്നു. അവൻ സേനാധിപന്മാരോട് മഹാരാക്ഷസസൈന്യത്തെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഉടൻ ലങ്ക ഭാരായുധങ്ങളാൽ സന്നദ്ധമായ, ഗജസമ വീരന്മാരാൽ നിറയുന്നു; അഗ്നിഹോത്രം, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, അഭിഷിക്തമാല്യാദികളോടെ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നടക്കുന്നു. സർപ്പധ്വജവും സ്വർണജാലവിഭൂഷണവും ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ നാദമുള്ള രഥവും ഏറി പ്രഹസ്തൻ സഹായികളോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു; ഭേരി-ശംഖനാദങ്ങളും ഭയങ്കരഘോഷങ്ങളും ദിക്കുകളെ മുഴക്കുന്നു. പിന്നീട് ഘോര അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു—ഇടത്തോട്ടു ചുറ്റുന്ന മാംസഭോജി പക്ഷികൾ, ഉല്കാപാതം, പ്രചണ്ഡ കാറ്റുകൾ, കുറുനരികളുടെ നിലവിളി, രക്തവൃഷ്ടി, ധ്വജത്തിൽ ഗൃധ്രം ഇരിക്കുക, സാരഥിയുടെ ചാട്ട ജാരുക—ബാഹ്യ വൈഭവത്തിനിടയിലും നാശസൂചനകൾ. വാനരസൈന്യം വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും കൈയിൽ പിടിച്ച് സജ്ജമാകുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തും വെല്ലുവിളികളുടെ ഗർജ്ജനം ഉയരുന്നു. പ്രഹസ്തൻ ജ്വാലയിൽ പതിക്കുന്ന പാറ്റപോലെ വിജയലാലസയോടെ വാനരബലത്തിലേക്ക് കുതിക്കുന്നു—അഹങ്കാരവും അപശകുനസഹിതമായ ആക്രമണവും യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖഗതിയും പഠിപ്പിക്കുന്നതായി।
Shlokas
Verse 1
अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।।।
അകമ്പനന്റെ വധവാർത്ത കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരൻ ക്രുദ്ധനായി; എങ്കിലും മുഖം അല്പം മങ്ങിപ്പോയതുപോലെ, തന്റെ മന്ത്രിമാരെയൊന്നു നോക്കി।
Verse 2
सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।।।पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।
അപ്പോൾ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ കുറച്ചുനേരം ധ്യാനിച്ച്, മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച ശേഷം, മുൻപകൽ ലങ്കാപുരി ചുറ്റി സകല ഗുല്മങ്ങളെയും (സൈനിക കാവൽസ്ഥാനങ്ങളെയും) പരിശോധിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 3
तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।।।ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।
അവൻ ലങ്കാനഗരിയെ ദർശിച്ചു—രാക്ഷസഗണങ്ങൾ കാവലായും, അനേകം ഗുല്മങ്ങൾ (കാവൽചൗക്കികൾ) ചുറ്റും വളഞ്ഞും, ധ്വജപതാകകളുടെ നിരകളാൽ ശോഭിതമായും.
Verse 4
रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।।।उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।
നഗരം ഉപരോധിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ ആ നിർണായക സമയത്ത് തന്റെ ഹിതത്തിനായി യുദ്ധനിപുണനായ പ്രഹസ്തനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 5
पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।।।नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।
ഈ നഗരം വളഞ്ഞുകെട്ടപ്പെട്ടതും അപ്രതീക്ഷിതമായി കഠിനമായി പീഡിതമായതുമാകയാൽ; ഹേ യുദ്ധവിശാരദാ, യുദ്ധം ഒഴികെ മറ്റൊരു മോചനമാർഗം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 6
अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।।।इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।
ഇത്തരമൊരു ഭാരമോ ഞാൻ, അല്ലെങ്കിൽ കുംഭകർണ്ണൻ, അല്ലെങ്കിൽ നീ—എന്റെ സേനാപതി—അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ദ്രജിത്, അല്ലെങ്കിൽ നികുംഭൻ—ഇവരിൽ ആരെങ്കിലും വഹിക്കുമത്രേ.
Verse 7
सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।।।विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।
അതുകൊണ്ട് നീ വേഗത്തിൽ സൈന്യബലം കൈക്കൊണ്ട്, ആജ്ഞാധികാരം ഏറ്റെടുത്തു, എല്ലാ വനൗകസരും ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തേക്ക് വിജയത്തിനായി പുറപ്പെടുക.
Verse 8
निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।।।नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।
നീ പുറപ്പെടുന്ന നിമിഷം തന്നെ, രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ ഗർജ്ജനത്തിന്റെ മഹാനാദം കേട്ട്, ചഞ്ചലമായ വാനരവാഹിനി തീർച്ചയായും ഓടിപ്പോകും.
Verse 9
चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।।।नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।
കാരണം വാനരന്മാർ ചഞ്ചലരും അവിനീതരുമും അസ്ഥിരചിത്തരുമാണ്; അവർ നിന്റെ സിംഹനാദസദൃശമായ ഗർജ്ജനം സഹിക്കുകയില്ല—ആനകൾ സിംഹനാദം സഹിക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 10
विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।।।अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।
“ആ സൈന്യം ഓടിപ്പോയാൽ, സൗമിത്രിയോടുകൂടെ ശ്രീരാമൻ ആശ്രയമില്ലാതെ അശക്തനായി, ഹേ പ്രഹസ്ത, നിന്റെ അധീനതയിൽ വീഴും।”
Verse 11
आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।।।प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।
ആപത്തുകാലത്ത് ശ്രേയസ് എന്തെന്നത് സംശയാസ്പദമാകുന്നു; ഇവിടെ ഒന്നും നിർവിവാദമായി നിശ്ചിതമല്ല. അതിനാൽ പ്രതികൂലമോ അനുകൂലമോ ആയ മാർഗ്ഗം ഏതാണ്, നമുക്കു യഥാർത്ഥ ഹിതമെന്നു നീ കരുതുന്നതു തീരുമാനിക്കണമേ.
Verse 12
रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।।।राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।
രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ, ഉശനാ ഒരിക്കൽ അസുരേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞതുപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രനോടു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 13
राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।।।विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।
രാജാവേ, നിപുണരായ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഞങ്ങൾ മുമ്പേ ഇതിനെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു; പരസ്പരം പരിശോധിച്ചപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ അഭിപ്രായഭേദവും ഉണ്ടായി.
Verse 14
प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।।।अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।
സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകുന്നതാണ് ശ്രേയസ് എന്നു ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചു. എന്നാൽ അവളെ നൽകാതിരുന്നാൽ, പിന്നെ യുദ്ധം തന്നെയാകും—എന്നു ഞങ്ങൾക്കും അതുപോലെ തന്നെ തോന്നുന്നു.
Verse 15
सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।।।सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।
ദാനങ്ങളാലും മാനത്താലും, സമയോചിതമായി പലവിധ സാന്ത്വനവചനങ്ങളാലും നീ എപ്പോഴും എന്നെ ആദരിച്ചിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, ഇപ്പോൾ യുക്തമായ സമയത്ത് ഞാൻ നിന്റെ ഹിതം എന്തുകൊണ്ട് ചെയ്യാതിരിക്കണം?
Verse 16
नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।।।त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।
എനിക്ക് ജീവൻ കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; പുത്രനും ഭാര്യയും ധനവും പോലും. നീ കാണുക—നിന്റെ നിമിത്തം യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ജീവൻ ഹോമിക്കാൻ സന്നദ്ധനാണ്.
Verse 17
एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।।।उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।
ഇങ്ങനെ തന്റെ ഭർത്താവായ (സ്വാമിയായ) രാവണനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്ന ബലാധ്യക്ഷന്മാരോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
Verse 18
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।।।
“എന്നോടൊപ്പം രാക്ഷസരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വേഗം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവരിക. ഇന്ന് എന്റെ അമ്പുകളുടെ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെയുള്ള വേഗത്തിൽ വീണവരിൽ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മാംസഭോജി പക്ഷികൾ ആനന്ദിക്കും,” എന്നു പ്രഹസ്തൻ പറഞ്ഞു.
Verse 19
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
“എന്നോടൊപ്പം രാക്ഷസരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വേഗം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവരിക. ഇന്ന് എന്റെ അമ്പുകളുടെ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെയുള്ള വേഗത്തിൽ വീണവരിൽ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മാംസഭോജി പക്ഷികൾ ആനന്ദിക്കും,” എന്നു പ്രഹസ്തൻ പറഞ്ഞു.
Verse 20
इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: ।बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।।।
പ്രഹസ്തൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ബലാധ്യക്ഷന്മാർ ഉടൻ തന്നെ ത്വരിതരായി, ആ രാക്ഷസദുർഗ്ഗത്തിൽ സൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 21
साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।।।
അൽപസമയത്തിനുള്ളിൽ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജരായ ആ രാക്ഷസവീരന്മാരാൽ ലങ്ക ഗജസമൂഹം നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്തെപ്പോലെ കുത്തിനിറഞ്ഞു.
Verse 22
हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।।।
അവർ ഹുതാശനനെ ആഹുതികളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നമസ്കരിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, നെയ്യിന്റെ സുഗന്ധം വഹിച്ചുകൊണ്ട് മധുരമായ കാറ്റ് വീശി.
Verse 23
स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।।।
അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിനായി സജ്ജരായി ആനന്ദിതരായ രാക്ഷസന്മാർ മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതമായ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള മാലകൾ എടുത്ത് ധരിച്ചു.
Verse 24
सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।।।
ധനുസ്സും കവചവും ധരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി; രാജാവായ രാവണനെ ദർശിച്ച ശേഷം അവർ ക്ഷണത്തിൽ പ്രഹസ്തനെ ചുറ്റി കൂടി.
Verse 25
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।।।
അനന്തരം രാജാവിനോട് അനുവാദം വാങ്ങി ഭയങ്കരമായ ഭേരികൾ മുഴക്കിച്ചിട്ട്, പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധത്തിനായി സജ്ജമാക്കിയ രഥത്തിൽ കയറി—മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകൾ കെട്ടിയതും, നിപുണസാരഥി ശരിയായി നിയന്ത്രിച്ചതും, മഹാമേഘഗർജനപോലെ മുഴങ്ങുന്നതും, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തവുമായത്; ധ്വജത്തിൽ നാഗചിഹ്നം ധരിച്ചതും, ആക്രമിക്കാൻ ദുഷ്കരവും, ഉറപ്പുള്ള വരുഥവും കാവലും ഉള്ളതും; സ്വർണജാലംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്, ശ്രീസമ്പത്താൽ പുഞ്ചിരിയിടുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 26
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
പിന്നീട് പ്രഹസ്തൻ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി—മഹാവേഗമുള്ള അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തവും, നിപുണനായ സാരഥി സമ്യക് നിയന്ത്രിതവും; അത് മഹാമേഘഗർജ്ജനസമമായ നാദം മുഴക്കി, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 27
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
ആ രഥം ധ്വജത്തിൽ ഉരഗചിഹ്നം ധരിച്ചിരുന്നു; അത് ദുർധർഷവും, സംരക്ഷകവരൂഥവും ഇടിച്ചിലൊഴിവാക്കുന്ന രക്ഷാസാധനങ്ങളും ഉള്ളതും, സ്വർണ്ണജാലം കൊണ്ടു സംയുക്തവുമായിരുന്നു—ശ്രീയുടെ വൈഭവത്തിൽ ചിരിയുന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 28
ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।।।
പിന്നീട് ആ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന്, രാവണന്റെ ആജ്ഞയെ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു, പ്രഹസ്തൻ മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി ലങ്കയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു।
Verse 29
ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।।।शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।
സേനാപതി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദുന്ദുഭികളുടെ ഘോഷം പർജന്യഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നു; വാദ്യങ്ങളുടെ നിനാദം ഭൂമിയെ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി। പുറപ്പെടുന്ന വേളയിൽ ശംഖധ്വനിയും കേൾക്കപ്പെട്ടു।
Verse 30
निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।।।भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।
ഭീകരരൂപവും മഹാകായത്വവും ഉള്ള രാക്ഷസർ ഘോരനാദം മുഴക്കി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പ്രഹസ്തന്റെ അഗ്രസേനയായി അവർ മുൻപിൽ നടന്നു.
Verse 31
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।
നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ—ഇവർ പ്രഹസ്തന്റെ സഹായികൾ; അവനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി കൂടെ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 32
व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।।।गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।
യുദ്ധവ്യൂഹംപോലെ അതിഘോരമായി നിരന്നുകൊണ്ട് അവൻ കിഴക്കൻ കവാടത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ആനക്കൂട്ടംപോലെ തോന്നുന്ന മഹാസൈന്യം അവനെ ചുറ്റിയിരുന്നു.
Verse 33
सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।।।प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।
സമുദ്രത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡ പ്രളയപ്രവാഹംപോലെ ആ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ ക്രോധത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു; സംഹാരഭാവത്തിൽ കാലൻ, അന്തകൻ, യമൻ എന്നിവരെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 34
तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।।।लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।
അവന്റെ പുറപ്പെടലിന്റെ ഘോഷവും രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗർജനവും ഉയർന്നപ്പോൾ, ലങ്കയിലെ സർവ്വജീവികളും വികൃതവും അസ്വാഭാവികവുമായ സ്വരങ്ങളിൽ നിലവിളിച്ചു.
Verse 35
व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।।।मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।
മാംസവും ശോണമും ഭുജിക്കുന്ന ഗൃദ്ധ്രാദി പക്ഷികൾ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്ന്, രഥത്തെ ചുറ്റി അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ടു) വൃത്തങ്ങൾ വരച്ചു—അശുഭ സൂചനയായി.
Verse 36
सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।।।अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।
ഭീകരമായ ശിവകൾ അഗ്നിജ്വാലകൾ ഛർദ്ദിക്കുന്നതുപോലെ അലറിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉൽക്ക വീണു, കഠിനമായ കാറ്റും വീശി—അധർമികളുടെ നാശം സൂചിപ്പിക്കുന്ന അശുഭലക്ഷണമായി.
Verse 37
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।।।
പരസ്പരം ഇടിച്ചുമുട്ടുന്നതുപോലെ ഗ്രഹങ്ങൾ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു; കർക്കശഗർജനമുള്ള മേഘങ്ങൾ രാക്ഷസന്റെ രഥത്തിന്മേൽ രക്തവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു, മുന്നിൽ നീങ്ങുന്നവരെ രക്തത്തിൽ നനയിച്ചു.
Verse 38
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
ഗ്രഹങ്ങൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടിയതുപോലെ കോപിതരായി തേജസ് നഷ്ടപ്പെട്ടു; കർക്കശഗർജ്ജനമുള്ള മേഘങ്ങൾ രാക്ഷസന്റെ രഥത്തിന്മേൽ രക്തവൃഷ്ടി പെയ്ത് മുൻപന്തിയെയും നനച്ചു—അതേ അശുഭശകുനത്തിന്റെ ശക്തമായ ആവർത്തനം.
Verse 39
केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।।।
അവന്റെ പതാകയുടെ മുകളിൽ ദക്ഷിണമുഖമായി ഒരു കഴുകൻ ഇരുന്നു; ഇരുവശവും കൊത്തി അത് അവന്റെ മുഴുവൻ തേജസ്സും കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി—പരാജയം അടുത്തുവെന്ന അശുഭശകുനം.
Verse 40
सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।।।
യുദ്ധത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, കുതിരകളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണനായ സാരഥിയുടെ കൈയിൽ നിന്ന് പ്രത്തോദം വീണ്ടും വീണ്ടും വഴുതി വീണു—നിയന്ത്രണം ക്ഷയിക്കുന്നതിന്റെ മറ്റൊരു അശുഭലക്ഷണം.
Verse 41
निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।।।
അവന്റെ പ്രയാണത്തോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്ന ദീപ്തവും ദുർലഭവുമായ യുദ്ധശ്രീ ഒരു നിമിഷത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമായി; സമതലഭൂമിയിലും കുതിരകൾ ഇടറിപ്പോയി—ഭാഗ്യം തന്നെ പിന്മാറിയതുപോലെ.
Verse 42
प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् ।युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।।।
എന്നാൽ പ്രസിദ്ധമായ ബലവും പൗരുഷവും ഉള്ള പ്രഹസ്തൻ പുറപ്പെട്ടു വരുമ്പോൾ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജമായ വാനരസേന യുദ്ധത്തിൽ അവനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി.
Verse 43
अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।।।
അപ്പോൾ വാനരന്മാരിൽ അതിഭീകരമായ ഘോഷം ഉയർന്നു; അവർ വൃക്ഷങ്ങളെ പിഴുതെറിഞ്ഞും തകർത്തും, യുദ്ധത്തിൽ എറിയാൻ ഭാരമേറിയ ശിലകൾ പിടിച്ചുമെടുത്തു.
Verse 44
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।।।
രാക്ഷസന്മാരുടെ നാദവും വാനരന്മാരുടെ ഗർജ്ജനവും ഉയർന്നപ്പോൾ, രക്ഷോഗണവും വനവാസികളായ വാനരസൈന്യവും—ഇരുസേനകളും ആഹ്ലാദത്തോടെ, വേഗവാന്മാരായി, സമർത്ഥരായി, പരസ്പരവധം ആഗ്രഹിച്ചു തമ്മിൽ തമ്മിൽ വെല്ലുവിളിച്ചു; അതിനാൽ മഹത്തായ ഗംഭീര നിനാദം കേൾക്കപ്പെട്ടു.
Verse 45
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
വേഗവാന്മാരും സമർത്ഥരുമായ യോദ്ധാക്കളിൽ—പരസ്പരനാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരിൽ—വീണ്ടും വീണ്ടും തമ്മിൽ തമ്മിൽ വെല്ലുവിളിച്ചപ്പോൾ മഹത്തായ നിനാദം ഉയർന്നു കേൾക്കപ്പെട്ടു.
Verse 46
ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।
അപ്പോൾ ദുർമതിയായ പ്രഹസ്തൻ വിജയം ലക്ഷ്യമാക്കി കപിരാജന്റെ സൈന്യത്തോട് മുന്നേറി; വർദ്ധിച്ച വേഗത്തോടെ ആ സേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി—മരണാഭിമുഖമായ ശലഭം അഗ്നിയിലേക്കു പാഞ്ഞുചാടുന്നതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
The sarga stages a governance dilemma: Prahasta states that returning Sītā is the beneficial option, while refusal makes war inevitable; yet he still accepts command out of loyalty, illustrating tension between prudent counsel and compelled martial duty.
Counsel ignored and omens dismissed intensify self-destructive momentum: outward splendor and confidence cannot neutralize adharma-driven resolve, and aggressive certainty may resemble a “moth to flame” when moral and cosmic indicators warn of ruin.
Laṅkā’s fortified posts and the eastern gate are emphasized, alongside wartime ritual culture—fire offerings, honoring brāhmaṇas, consecration of garlands and equipment—framing military mobilization as both civic and sacral activity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.