Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
युद्धकाण्ड
സമുദ്രതീരത്ത് ശ്രീരാമൻ കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച് കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് സാഗരനോട് അഞ്ജലി അർപ്പിച്ചു; നിയമവ്രതത്തോടെ ശയിച്ച് കാത്തുനിന്നു. മൂന്നു രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ‘നദീപതി’യായ സാഗരൻ യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പ്രതികരണരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായില്ല. അപ്പോൾ സംയമത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മസമ്മതമായ ക്രോധം ഉദിച്ചു. ശമം, ക്ഷമ, ആർജവം, മൃദുവാക്യം എന്നിവയെ ചില നിർഗുണരോ അഹങ്കാരികളോ ദൗർബല്യമായി കരുതുമെന്ന് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് നീതിവചനം പറഞ്ഞു; വെറും സമാധാനമാത്രം കൊണ്ടു കീർത്തിയും വിജയവും ഉറപ്പാകില്ലെന്ന് മുന്നറിയിപ്പു നൽകി. വാനരസേനയ്ക്ക് കാൽനടയായി കടക്കാൻ സമുദ്രത്തെ ഉണക്കുകയോ സർപ്പസദൃശ ബാണങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് ഭയങ്കര ധനുസ്സു വലിച്ചു. ബാണങ്ങൾ ജലത്തിൽ ജ്വലിച്ച് പതിച്ചു, തിരകൾ പർവ്വതങ്ങളുപോലെ ഉയർന്നു, ശംഖ-ശുക്തികൾ കലങ്ങി, പുക ഉയർന്നു; പാതാളത്തിലെ നാഗന്മാരും ദാനവന്മാരും വ്യാകുലരായി. അപ്പോൾ സൗമിത്രി മുന്നോട്ട് വന്ന് ധനുസ്സു പിടിച്ച് രാമനെ തടഞ്ഞു; വിനയത്തോടെ “മതി” എന്നു പറഞ്ഞു.
Shlokas
Verse 1
ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
അപ്പോൾ സമുദ്രതീരത്ത് രാഘവൻ ദർഭപ്പുല്ല് വിരിച്ചു; കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് അഞ്ജലി ചേർത്ത് മഹോദധിയുടെ സമീപത്ത് ശയിച്ചു. ശത്രുസൂദനൻ സർപ്പഭോഗംപോലെ വളഞ്ഞ തന്റെ ഭുജത്തെ തലയണയായി വെച്ചു.
Verse 2
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ശ്രേഷ്ഠ കാഞ്ചനകേയൂരങ്ങളും ഉത്തമ മുത്താഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ ഭുജങ്ങളെ മഹതികളായ സ്ത്രീകൾ പലവട്ടം സ്നേഹത്തോടെ തഴുകിയിരുന്നു.
Verse 3
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ശ്രേഷ്ഠ കാഞ്ചനകേയൂരങ്ങളും ഉത്തമ മുത്താഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ ഭുജങ്ങളെ മഹതികളായ സ്ത്രീകൾ പലവട്ടം സ്നേഹത്തോടെ തഴുകിയിരുന്നു.
Verse 4
चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।
മുമ്പ് അത് ചന്ദനവും അഗരുമെന്ന സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാൽ പരിമളിതമായിരുന്നു; ഉദയസൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെ തിളങ്ങുന്ന ചന്ദനലേപം അതിനെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു.
Verse 5
शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।
മുമ്പ് ശയ്യയിൽ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ അത് സീതാദേവിയുടെ ഉത്തമാംഗസ്പർശംകൊണ്ട് ശോഭിച്ചിരുന്നു; തക്ഷകന്റെ സംഗമസമാനമായ ഐക്യത്തിൽ ഗംഗാജലത്തിൽ സ്നാനമേറ്റതുപോലെ.
Verse 6
संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।
യുദ്ധത്തിൽ അത് യുഗസമമായ മഹാശക്തിയോടെ തിളങ്ങി; ശത്രുക്കളുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുകയും സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് ആനന്ദം പകരുകയും ചെയ്തു; ചുറ്റുമുള്ള സമുദ്രം അതിരായ ഭൂമിപോലെ അതിവിശാലവും ദീർഘവുമായിരിന്നു.
Verse 7
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
വീണ്ടുംവീണ്ടും ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാഘാതം കൊണ്ടു ഇടങ്കൈയിലെ ത്വക്ക് കട്ടിയായി കല്ലുസ്സായി; വലങ്കൈ മഹാപരിഘംപോലെ ദൃഢം—ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിന്റെ പരിശ്രമം കൊണ്ടു ക്ഷീണിതം. ‘ഇന്ന് എനിക്കു മരണമാകട്ടെ അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രതരണം’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച് മഹാബാഹു ശ്രീരാമൻ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മുമ്പിൽ വിധിപൂർവ്വം ശയിച്ചു—പ്രയത്നശീലനും നിയതനും, മുനിപോലെ സംയമിയും।
Verse 8
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതുപോലെ ക്ഷീണിച്ച തന്റെ മഹാബാഹുവിനെ താങ്ങാക്കി രാമൻ നിശ്ചയിച്ചു: “ഇന്ന് എങ്കിൽ എന്റെ മരണം, അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രതരണം.”
Verse 9
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
മഹാസമുദ്രത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് മഹാബാഹു രാമൻ വിധിപൂർവ്വം ശയിച്ചു—സ്വയംനിയന്ത്രിതനും ശാസിതനും, മുനിയെപ്പോലെ.
Verse 10
तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।
കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ച ഭൂമിയിൽ രാമൻ ശയിച്ചിരിക്കെ, വ്രതനിയമത്തിൽ അപ്രമത്തനായി ജാഗരൂകനായിരുന്ന അവനു മൂന്നു രാത്രികൾ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയി.
Verse 11
सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।
അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ താമസിച്ചതിന് ശേഷം, ധർമ്മപ്രിയനും നയജ്ഞനുമായ രാമൻ നദികളുടെ അധിപനായ സമുദ്രത്തെ ഉപാസിച്ചു കാത്തുനിന്നു.
Verse 12
नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।
സംയമിയായ രാമൻ യഥോചിതമായി സമുദ്രത്തെ പൂജിച്ചിട്ടും, മന്ദസ്വഭാവമുള്ള സമുദ്രം അവനോട് തന്റെ രൂപം വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല.
Verse 13
समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।
അപ്പോൾ സമുദ്രത്തോടു ക്രോധിച്ച രാമൻ, കണ്ണുകളുടെ കോണുകൾ ചുവന്നവനായി, സമീപത്തു നിന്നിരുന്ന ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 14
अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।
‘സമുദ്രത്തിന്റെ അഹങ്കാരം അങ്ങനെയാണ്; അത് സ്വയം മുന്നോട്ടുവന്ന് ദർശനം കൊടുക്കുന്നില്ല. ശമം, ക്ഷമ, ആർജവം, പ്രിയവാക്യം—സജ്ജനരുടെ ഈ ഗുണങ്ങൾ അയോഗ്യരോടു കാണിച്ചാൽ അവയെ അവർ ദൗർബല്യമായിട്ടേ കരുതൂ।’
Verse 15
आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।
‘സ്വയം പുകഴ്ത്തുന്നവനെ, ധൃഷ്ടനായി ഉദ്ധതനായി, വിരുദ്ധമായി പെരുമാറുന്നവനെ, എല്ലായിടത്തും ദണ്ഡം കാട്ടുന്നവനെ ലോകം ആദരിക്കുന്നതു കാണാം।’
Verse 16
नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।
‘ലക്ഷ്മണാ, ഈ ലോകത്തിൽ വെറും സമാധാനവചനങ്ങളാൽ മാത്രം കീർത്തിയും യശസ്സും ലഭിക്കില്ല; യുദ്ധത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് വിജയം പോലും അതിനാൽ മാത്രം നേടാനാവില്ല।’
Verse 17
अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।
‘സൗമിത്രേ, നോക്കുക—ഇന്ന് മകരങ്ങളുടെ ആലയമായ സമുദ്രത്തിൽ എന്റെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് മകരങ്ങൾ തകർന്നിരിക്കുന്നു; എല്ലാടവും ജലം പൊങ്ങിച്ചിമ്മുന്നു, അവർ ചാടിയും പൊങ്ങിയും ഒഴുകിയും കാണപ്പെടുന്നു।’
Verse 18
महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക: മഹാഭോഗമുള്ള മഹാമത്സ്യങ്ങളും, സമുദ്രഗജങ്ങളെന്നപോലെ കരിമത്സ്യങ്ങളും, വൻചുരുളുകളുള്ള നാഗങ്ങളും—എൻ കൈകൊണ്ട് ഛേദിക്കപ്പെട്ട് ഇവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു.
Verse 19
सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।
ശംഖ-ശുക്തികളുടെ ജാലവും, മീനുകളും മകരങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ—ഇന്ന് ഈ മഹായുദ്ധപ്രഹാരത്താൽ ഞാൻ സമുദ്രത്തെ തന്നെ ഉണക്കിക്കളയും.
Verse 20
क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।
എന്റെ ക്ഷമയോടെ നിലകൊണ്ടതുകൊണ്ട് മകരാലയമായ ഈ സമുദ്രം എന്നെ അശക്തനെന്നു കരുതുന്നു. ഇത്തരക്കാരൻ ക്ഷമയെ ദൗർബല്യമെന്നു തെറ്റിദ്ധരിക്കുമ്പോൾ—അത്തരം ക്ഷമയ്ക്ക് ധിക്കാരം!
Verse 21
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
സമാധാനവചനങ്ങളാൽ അഭ്യർത്ഥിച്ചിട്ടും സാഗരം എനിക്ക് തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നില്ല. സൗമിത്രേ, ധനുസ്സും വിഷസർപ്പസമമായ ശരങ്ങളും കൊണ്ടുവരിക; ഞാൻ സമുദ്രത്തെ ശോഷിച്ചുകളയും—പിന്നെ പ്ലവംഗമാർ കാൽനടയായി പോകട്ടെ.
Verse 22
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
സമാധാനവചനങ്ങളാൽ അഭ്യർത്ഥിച്ചിട്ടും സാഗരം എനിക്ക് തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നില്ല. സൗമിത്രേ, ധനുസ്സും വിഷസർപ്പസമമായ ശരങ്ങളും കൊണ്ടുവരിക; ഞാൻ സമുദ്രത്തെ ശോഷിച്ചുകളയും—പിന്നെ പ്ലവംഗമാർ കാൽനടയായി പോകട്ടെ.
Verse 23
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
ഇന്ന് ക്രോധത്തോടെ, അക്ഷോഭ്യനെന്നു പറയപ്പെടുന്ന സമുദ്രത്തെയും ഞാൻ കുലുക്കും; തീരങ്ങളുടെ പരിധിയിൽ നിൽക്കുന്ന, ആയിരം തരംഗങ്ങളാൽ കലങ്ങുന്നവനെ. എന്റെ അമ്പുകളാൽ വരുണന്റെ ആലയമായ സമുദ്രത്തെ പരിധിവിട്ടതാക്കും; മഹാദാനവന്മാർ നിറഞ്ഞ ആ മഹാസമുദ്രത്തെ ഞാൻ മഥിച്ചു കലക്കും.
Verse 24
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
ഇന്ന് ക്രോധത്തോടെ, അക്ഷോഭ്യനെന്നു പറയപ്പെടുന്ന സമുദ്രത്തെയും ഞാൻ കുലുക്കും; തീരങ്ങളുടെ പരിധിയിൽ നിൽക്കുന്ന, ആയിരം തരംഗങ്ങളാൽ കലങ്ങുന്നവനെ. എന്റെ അമ്പുകളാൽ വരുണന്റെ ആലയമായ സമുദ്രത്തെ പരിധിവിട്ടതാക്കും; മഹാദാനവന്മാർ നിറഞ്ഞ ആ മഹാസമുദ്രത്തെ ഞാൻ മഥിച്ചു കലക്കും.
Verse 25
एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ധനുസ്സു കൈയിൽ പിടിച്ചും ക്രോധത്തിൽ വിശാലമായ കണ്ണുകളോടെയും രാമൻ ദുര്ധർഷനായി—യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു.
Verse 26
सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।
ഭയങ്കരമായ ധനുസ്സിനെ വളച്ച്, അമ്പുകളാൽ ലോകത്തെ നടുക്കി, അവൻ ഉഗ്രമായ ശരം വിട്ടു—ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ വജ്രങ്ങൾ എറിയുന്നതുപോലെ.
Verse 27
तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।
തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച് മഹാവേഗത്തോടെ പാഞ്ഞ ആ ശ്രേഷ്ഠ അമ്പുകൾ സമുദ്രജലത്തിൽ കുത്തിപ്പാഞ്ഞു; അകത്തെ നാഗങ്ങൾ ഭീതിയിലായി.
Verse 28
तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।
അപ്പോൾ സമുദ്രത്തിന്റെ ജലവേഗം അത്യന്തം മഹത്തും മഹാഭയങ്കരവുമായി; നക്രങ്ങളും മകരങ്ങളും നിറഞ്ഞ്, കാറ്റിന്റെ ഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങി കലങ്ങിത്തിരിഞ്ഞു.
Verse 29
महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।
അപ്രതീക്ഷിതമായി മഹാസമുദ്രം—വ്യാപിച്ച വലിയ തിരകളാൽ വിരിഞ്ഞതും ശംഖ-ശുക്തികളുടെ ജാലം നിറഞ്ഞതുമായ—ധൂമലമായിത്തീർന്നു; അതിന്റെ തരംഗങ്ങൾ ചുഴിഞ്ഞും ഉയർന്നും കലങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 30
व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।
പന്നഗങ്ങളും വ്യഥിതരായി—ജ്വലിക്കുന്ന ഫണങ്ങളോടും ദീപ്തനേത്രങ്ങളോടും കൂടിയവർ; പാതാളതലത്തിൽ വസിക്കുന്ന മഹാവീര്യ ദാനവന്മാരും അതുപോലെ വിറച്ചു കുലുങ്ങി.
Verse 31
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।
അപ്പോൾ സിന്ധുരാജന്റെ തരംഗങ്ങൾ—നക്രങ്ങളും മകരങ്ങളും വഹിച്ചുകൊണ്ട്—ആയിരങ്ങളായി പൊങ്ങി ഉയർന്നു; വിന്ധ്യ-മന്ദര പർവ്വതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 32
आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।
ജലാശയം മഹാ കലക്കമായി; തിരമാലകളുടെ ചുഴിയിൽ നാഗന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി, മഹാഗ്രാഹങ്ങൾ ഇളകിപ്പൊങ്ങി ചുറ്റുമെറിഞ്ഞു.
Verse 33
ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।
അപ്പോൾ സൗമിത്രി ചാടിപ്പാഞ്ഞ്, ഉഗ്രവേഗത്തിൽ അപ്രമേയ ധനുസ്സിനെ വലിച്ചുകൊണ്ട് കഠിനമായി ശ്വസിച്ചിരുന്ന രാഘവനെ സമീപിച്ചു; “മതി—സ്വസ്ഥനായി തിരികെ വരിക” എന്നു പറഞ്ഞ് ധനുസ്സിൽ പിടിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.
The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.
Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.