Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
युद्धकाण्ड
ഒരു രാത്രിയുടെ വിശ്രമത്തിന് ശേഷം വിഭീഷണൻ ശ്രീരാമനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ജയസ്ഥിതി അന്വേഷിച്ചു. തുടർന്ന് അലങ്കാരത്തിൽ നിപുണരായ പരിചാരകരാൽ സ്നാനം, അനുലേപനം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, ചന്ദനം, മാല്യം മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, ശ്രീരാമനും വാനരനായകരും ശീതലോപചാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സംയമത്തോടെ, എന്നാൽ ത്വരിതപ്രയാണധർമ്മം സൂചിപ്പിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു—ചിത്രകൂടത്തിൽ ഭരതൻ മുമ്പ് ചെയ്ത അപേക്ഷ ഞാൻ അന്ന് അംഗീകരിച്ചില്ല; ഇപ്പോൾ ആ ഭരതന്റെ ദർശനത്തിനായി എന്റെ ഹൃദയം വേഗത്തിൽ ധാവിക്കുന്നു; രാജ്ഞിമാരുടെയും നഗരജനങ്ങളുടെയും അപേക്ഷകളും സ്മരണയിൽ ഉണ്ട് എന്ന്. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ പുഷ്പകവിമാനം സമർപ്പിച്ചു—സൂര്യപ്രഭം, മേഘസന്നിഭം, കാമഗം (ഇഷ്ടാനുസാരഗമനം), അവധ്യം, മനോജവം. ഇത് കുബേരന്റെ വാഹനം; രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ അപഹരിച്ചതാണ്; ഇപ്പോൾ രാമകാര്യാർത്ഥം സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു അറിയിച്ചു. ശ്രീരാമൻ ദീർഘനിവാസം നിരസിച്ച് പ്രസ്ഥാനാനുമതി ചോദിച്ചു, വിമാനം സജ്ജമാക്കാൻ കല്പിച്ചു. വിമാനം കൊണ്ടുവന്നു—സ്വർണശോഭ, മണിവേദികകൾ, ധ്വജങ്ങൾ, ഘണ്ടകൾ, മുത്തുചാർത്തിയ ഗവാക്ഷങ്ങൾ; വിശ്വകർമ്മനിർമ്മിതം, മേരുവുപോലെ മഹത്തരം. അതിന്റെ വിപുലത കണ്ടു രാമ-ലക്ഷ്മണർ വിസ്മയത്തോടെ അതിൽ ആസീനരായി; ഇവിടെ നിന്ന് യുദ്ധാന്തത്തിനു ശേഷം ഗൃഹപ്രയാണത്തിലേക്കുള്ള കഥാമുഖം തിരിയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंजयंपृष्टवाविभीषणः ।।।।
ആ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി ശത്രുദമനായ ശ്രീരാമൻ സുഖമായി എഴുന്നേറ്റപ്പോൾ, കൈകൂപ്പി വിജയം ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വിഭീഷണൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 2
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।।।
സ്നാനസാമഗ്രികളും അങ്കരാഗങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും, ദിവ്യചന്ദനങ്ങളും പലവിധ മാല്യങ്ങളും ഇവിടെ സജ്ജമാണ്. രാഘവാ, അലങ്കാരവിദ്യയിൽ നിപുണരായ പദ്മനേത്രികളായ ഈ ആര്യസ്ത്രികൾ വിധിപൂർവ്വം നിന്നെ സ്നാനിപ്പിക്കാൻ സന്നദ്ധരായി നില്ക്കുന്നു.
Verse 3
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
അലങ്കാരവിദഗ്ധരും പദ്മസദൃശ നേത്രങ്ങളുള്ള ഈ ആര്യസ്ത്രീകൾ സന്നിഹിതരാണ്; ഹേ രാഘവ, വിധിപ്രകാരം അവർ നിങ്ങളെ യഥാവിധി സ്നാനിപ്പിക്കും.
Verse 4
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थ: प्रत्युवाचविभीषणम् ।हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ।।।।
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കാകുത്സ്ഥൻ രാമൻ വിഭീഷണനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു: “സുഗ്രീവനെ മുൻനിരയിൽ നിർത്തി വാനരസൈന്യത്തെ സ്നാനവിധിക്കായി ക്ഷണിക്ക.”
Verse 5
स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः ।सुकुमारोमहाबाहोकुमार: सत्यसंश्रयः ।।।।
“എന്റെ കാരണത്താൽ അവൻ—ഭരതൻ—അത്യന്തധർമ്മാത്മാവ്, സുഖത്തിൽ വളർന്നിട്ടും സുകുമാരൻ, മഹാബാഹുവായ യുവരാജൻ, സത്യത്തിൽ ആശ്രയം വെച്ചവൻ—ക്ലേശിക്കുന്നു.”
Verse 6
तंविनाकैकयीपुत्रंभरतंधर्मचारिणम् ।न मेस्नानंबहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ।।।।
കൈകേയീപുത്രനായ ധർമ്മചരിയായ ഭരതനില്ലാതെ എനിക്ക് സ്നാനവും പ്രിയമല്ല; വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പോലും മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നില്ല.
Verse 7
एतत्पश्ययथाक्षिप्रंप्रतिगच्छामतांपुरीम् ।अयोध्यांगच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ।।।।
ഇത് വേഗത്തിൽ നോക്കുക; അയോധ്യാനഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് പുറപ്പെടുന്ന ഈ പാത അത്യന്തം ദുർഗമമാണ്.
Verse 8
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थंप्रत्युवाचविभीषणः ।अह्नात्वांप्रापयिष्यामितांपुरींपार्थिवात्मज ।।।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഭീഷണൻ കാകുത്സ്ഥനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഹേ രാജകുമാരാ, ഒരു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ നിന്നെ ആ നഗരത്തിലെത്തിക്കും.”
Verse 9
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।।।
“നിനക്കു മംഗളം: സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള പുഷ്പകമെന്ന വിമാനം ഉണ്ട്. അത് എന്റെ സഹോദരൻ കുബേരന്റേതായ ദിവ്യവും ഉത്തമവും ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. ബലവാനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച് അതിനെ കവർന്നു. ഹേ അതുലവിക്രമാ, നിന്റെ കാര്യാർത്ഥം ഞാൻ ഇതിനെ സംരക്ഷിച്ച് ഒരുക്കി നിർത്തിയിരിക്കുന്നു.”
Verse 10
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
നിനക്കു മംഗളം; ‘പുഷ്പകം’ എന്ന പേരുള്ള, സൂര്യസമാനപ്രഭയുള്ള ഈ വിമാനം എന്റെ സഹോദരൻ കുബേരന്റേതായിരുന്നു. ബലവാനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച് അതിനെ കവർന്നു. ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ ഉത്തമ ദിവ്യവിമാനം നിന്റെ കാര്യമെന്നോണം ഇവിടെ സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു, അപ്രതിമവീര്യനായ രാമാ.
Verse 11
तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।।।
മേഘസദൃശമായ ഈ വിമാനം ഇവിടെ നില്ക്കുന്നു; ഈ യാനത്തിൽ നീ ജ്വരസമമായ ആശങ്കയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി അയോധ്യയിലേക്കു പോകും.
Verse 12
अहंतेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् ।वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ।।।।
ഞാൻ നിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാണെങ്കിൽ, നീ എന്റെ ഗുണങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—ഹേ പ്രാജ്ഞ—എന്നോടു സ്നേഹം ഉണ്ടെങ്കിൽ, കുറച്ചുകാലം ഇവിടെ വസിക്കണമേ.
Verse 13
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह ।अर्चितस्सर्वकामैस्त्वंततोराम गमिष्यसि ।।।।
സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ വൈദേഹിയോടും കൂടി, ആവശ്യമായ എല്ലാം ഒരുക്കി യഥാവിധി ആദരിച്ച് പൂജിച്ചതിന് ശേഷം, ഹേ രാമാ, പിന്നെ നീ യാത്രതിരിക്കണം.
Verse 14
प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः ।सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वंमयोद्यताम् ।।।।
പ്രീതിയോടെ ഒരുക്കിയ ഈ അതിഥിസത്കാരം—സൈന്യത്തോടും സുഹൃദ്വൃന്ദത്തോടും കൂടെ—നിങ്ങൾക്കായിട്ടാണ്. ഹേ രാമാ, എന്റെ ഭാഗത്തു നിന്നു തയ്യാറാക്കിയ ഈ ഗൃഹസത്കാരം ഒരിക്കൽ മാത്രം സ്വീകരിക്കണമേ.
Verse 15
प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव ।प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ।।।।
ഹേ രാഘവാ, പ്രണയത്താലും ബഹുമാനത്താലും സൗഹൃദത്താലും ഞാൻ നിങ്ങളോടു അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സേവകനാണ്; ഞാൻ നിങ്ങളോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല.
Verse 16
एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।।।
വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാമൻ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 17
पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।।।
ഹേ വീരാ, പരന്തപാ! നിന്റെ വിശ്വസ്ത ഉപദേശത്താലും പൂർണ്ണഹൃദയപ്രയത്നങ്ങളാലും അത്യന്ത സൗഹൃദഭാവത്താലും ഞാൻ സത്യമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 18
न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर ।तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।।।
ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, നിങ്ങളുടെ വാക്ക് ഞാൻ നിരസിക്കുവാൻ കഴിയില്ല; എങ്കിലും എന്റെ മനസ്സ് എന്റെ സഹോദരൻ ഭരതനെ കാണുവാൻ അത്യന്തം ആകുലപ്പെടുന്നു.
Verse 19
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।।।
എന്നെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് വന്നവൻ—ശിരസ്സു കുനിച്ച് അപേക്ഷിച്ചിട്ടും—അവന്റെ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിച്ചില്ല. അതുപോലെ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും യശസ്വിനിയായ കൈകേയിയെയും, എന്റെ സുഹൃത്ത് ഗുഹനെയും, നഗരവാസികളെയും ഗ്രാമജനങ്ങളെയും ചേർന്നും ഞാൻ വഴങ്ങുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 20
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
രാക്ഷസേശ്വരാ, എന്റെ വിമാനം വേഗത്തിൽ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കുക. എന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയായി; ഇനി ഇവിടെ താമസിക്കുന്നത് എനിക്ക് എങ്ങനെ യുക്തമായിരിക്കും?
Verse 21
अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण ।मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वांचानुमानये ।।।।
സൗമ്യനായ വിഭീഷണാ, എനിക്ക് യാത്രചെയ്യാൻ അനുമതി തരിക. സഖേ, നീ എന്നെ ആദരിച്ചിരിക്കുന്നു; കോപത്തിന് ഇടം കൊടുക്കരുത്—എന്റെ നിശ്ചയം മനസ്സിലാക്കി, മനസ്സിൽ വിഷമം വെക്കരുത്.
Verse 22
उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर ।कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ।।।।
രാക്ഷസേശ്വരാ, എന്റെ വിമാനം വേഗത്തിൽ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കുക. എന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയായി; ഇനി ഇവിടെ താമസിക്കുന്നത് എനിക്ക് എങ്ങനെ യുക്തമായിരിക്കും?
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ത്വരയോടെ സൂര്യപ്രഭാസമമായ വിമാനം വരുത്താൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. തുടർന്ന് സ്വർണ്ണചിത്രിത അങ്കങ്ങളോടും വൈദൂര്യമണിവേദികയോടും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എല്ലാടവും വെള്ളിവെളിച്ചം പോലെ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, സ്വർണ്ണഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതവുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുത്തുമണികളാൽ ജഡിതമായ ഗവാക്ഷങ്ങളോടും, ഘണ്ടാജാലങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എല്ലാടവും മധുരനാദം മുഴക്കുന്നതുമായിരിന്നു. മേരുശിഖരസദൃശമായ ആകൃതിയിൽ, വിശ്വകർമ്മാവാൽ നിർമ്മിതമായത്; വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് മുത്തും വെള്ളിയും കൊണ്ട് ദീപ്തമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിത നിലങ്ങൾ, വൈദൂര്യജഡിത ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങൾ, മഹാമൂല്യമായ വിരിപ്പുകളും അപാര ധനസമ്പത്തും അതിൽ സമ്പൂർണ്ണമായിരുന്നു.
Verse 24
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അതിവേഗം സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു. തുടർന്ന് കാഞ്ചനചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവയവങ്ങളോടെയും വൈദൂര്യമണി-വേദികകളോടെയും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എല്ലാടവും രജതപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ കാഞ്ചനഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുക്താമണി പതിച്ച ഗവാക്ഷങ്ങളോടെയും, ഘണ്ടാജാലങ്ങൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിയതുമായ അതിൽ മധുരധ്വനി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച, മേരുശിഖരസദൃശമായ ഉയരമുള്ളതും, മുക്തയും രജതവും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിതമായ നിലങ്ങളും, വൈദൂര്യം പതിച്ച ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും, മഹാർഹമായ വിരിപ്പുകളും, മഹാധനസമൃദ്ധമായ സജ്ജീകരണവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 25
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അതിവേഗം സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു. തുടർന്ന് കാഞ്ചനചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവയവങ്ങളോടെയും വൈദൂര്യമണി-വേദികകളോടെയും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എല്ലാടവും രജതപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ കാഞ്ചനഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുക്താമണി പതിച്ച ഗവാക്ഷങ്ങളോടെയും, ഘണ്ടാജാലങ്ങൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിയതുമായ അതിൽ മധുരധ്വനി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച, മേരുശിഖരസദൃശമായ ഉയരമുള്ളതും, മുക്തയും രജതവും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിതമായ നിലങ്ങളും, വൈദൂര്യം പതിച്ച ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും, മഹാർഹമായ വിരിപ്പുകളും, മഹാധനസമൃദ്ധമായ സജ്ജീകരണവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 26
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അതിവേഗം സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു. തുടർന്ന് കാഞ്ചനചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവയവങ്ങളോടെയും വൈദൂര്യമണി-വേദികകളോടെയും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എല്ലാടവും രജതപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ കാഞ്ചനഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുക്താമണി പതിച്ച ഗവാക്ഷങ്ങളോടെയും, ഘണ്ടാജാലങ്ങൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിയതുമായ അതിൽ മധുരധ്വനി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച, മേരുശിഖരസദൃശമായ ഉയരമുള്ളതും, മുക്തയും രജതവും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിതമായ നിലങ്ങളും, വൈദൂര്യം പതിച്ച ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും, മഹാർഹമായ വിരിപ്പുകളും, മഹാധനസമൃദ്ധമായ സജ്ജീകരണവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 27
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അതിവേഗം സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു. തുടർന്ന് കാഞ്ചനചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവയവങ്ങളോടെയും വൈദൂര്യമണി-വേദികകളോടെയും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എല്ലാടവും രജതപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ കാഞ്ചനഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുക്താമണി പതിച്ച ഗവാക്ഷങ്ങളോടെയും, ഘണ്ടാജാലങ്ങൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിയതുമായ അതിൽ മധുരധ്വനി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച, മേരുശിഖരസദൃശമായ ഉയരമുള്ളതും, മുക്തയും രജതവും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിതമായ നിലങ്ങളും, വൈദൂര്യം പതിച്ച ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും, മഹാർഹമായ വിരിപ്പുകളും, മഹാധനസമൃദ്ധമായ സജ്ജീകരണവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 28
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അതിവേഗം സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള വിമാനം ആഹ്വാനിച്ചു. തുടർന്ന് കാഞ്ചനചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവയവങ്ങളോടെയും വൈദൂര്യമണി-വേദികകളോടെയും കൂടിയ, കൂറ്റാഗാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എല്ലാടവും രജതപ്രഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ വിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പാണ്ഡുരപതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഹേമപദ്മാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ കാഞ്ചനഹർമ്യങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. കിങ്കിണീജാലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നതും, മുക്താമണി പതിച്ച ഗവാക്ഷങ്ങളോടെയും, ഘണ്ടാജാലങ്ങൾ എല്ലാടവും ചുറ്റിയതുമായ അതിൽ മധുരധ്വനി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച, മേരുശിഖരസദൃശമായ ഉയരമുള്ളതും, മുക്തയും രജതവും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ വിശാല ഹർമ്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. സ്ഫടികചിത്രിതമായ നിലങ്ങളും, വൈദൂര്യം പതിച്ച ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും, മഹാർഹമായ വിരിപ്പുകളും, മഹാധനസമൃദ്ധമായ സജ്ജീകരണവും അതിനുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 29
उपस्थितमनाधृष्यंतद्विमानंमनोजवम् ।निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ।।।।
അനാധൃഷ്യവും മനോജവവും ആയ ആ വിമാനം സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, രാമനു സമർപ്പിച്ച ശേഷം വിഭീഷണൻ അവിടെ തന്നെ നിന്നു.
Verse 30
तत्पुष्पकंकामगमंविमानमुपस्थितंभूधरसन्निकाशम् ।दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्व: ।।।।
അപ്പോൾ ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്നതും പർവ്വതസദൃശമായി അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതുമായ പുഷ്പകവിമാനം കണ്ടപ്പോൾ, ഉദാരസത്ത്വനായ രാമൻ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) സഹിതം അത്യന്തം വിസ്മയത്തിലായി.
Frequently Asked Questions
The key action is Rama’s refusal to prolong celebratory comfort despite legitimate hospitality; he prioritizes duty toward Bharata and Ayodhya, framing post-war conduct as disciplined responsibility rather than indulgent triumph.
Victory does not suspend dharma: gratitude is acknowledged, but the ruler’s obligations—repairing social order, honoring those who suffered, and completing the promised return—take precedence over personal ease and ceremonial pleasure.
Ayodhya functions as the civic endpoint of restoration; Citrakūṭa recalls the earlier moral test of returning from exile; culturally, the chapter foregrounds rites of hospitality and royal protocol (snāna, anointment, adornment) as part of orderly transition after conflict.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.