Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
സർഗ്ഗം 88-ൽ ഇന്ദ്രജിത്തും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിലുള്ള വാക്കുതർക്കം പെട്ടെന്നുതന്നെ ഘോരമായ അമ്പെയ്ത്ത് യുദ്ധമായി മാറുന്നു. വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കോപാകുലനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനെ യമപുരിയിലേക്ക് അയക്കുമെന്നും, കഴുകന്മാർ അവന്റെ ശരീരം ഭക്ഷിക്കുമെന്നും അവൻ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിർഭയനായ ലക്ഷ്മണൻ, വിജയം വെറും വാക്കുകളിലല്ല, മറിച്ച് പ്രവൃത്തിയിലാണ് തെളിയിക്കേണ്ടതെന്ന് മറുപടി നൽകുന്നു. അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് കള്ളന്മാരുടെ രീതിയാണെന്നും വീരന്മാർക്ക് ചേർന്നതല്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ കടുത്ത യുദ്ധം നടക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് പാമ്പിനെപ്പോലെയുള്ള അമ്പുകൾ എയ്യുന്നുവെങ്കിലും, ലക്ഷ്മണൻ 'പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി' പോലെ തിളങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അഞ്ച് അമ്പുകൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നെഞ്ചിൽ തറച്ചു, ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്ന് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തിരിച്ചടിച്ചു. തുല്യശക്തികളായ രണ്ട് മഹാരഥന്മാർ തമ്മിലുള്ള ഈ പോരാട്ടം ഗ്രഹങ്ങളുടെ യുദ്ധം പോലെ തോന്നിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ രാവണി (ഇന്ദ്രജിത്) ക്രോധമൂഢനായി; കഠിനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു വേഗത്തോടെ മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുചാടി.
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
സുന്ദരമായി അലങ്കരിച്ച മഹാരഥത്തിൽ, കറുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയതിൽ, ആയുധവും വാളും ഉയർത്തി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത് കാലാന്തകനെപ്പോലെ തോന്നി. മഹത്തും ദീർഘവും ദൃഢവും വേഗവുമുള്ള ഭയങ്കര ധനുസ്സുയർത്തി, ശത്രുനാശകമായ അമ്പുകളും അവൻ കൈവശമാക്കി.
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
മഹാപ്രമಾಣമുള്ള, വിശാലവും ദൃഢവും വേഗവത്തുമായ ഭീകരധനുസ്സുയർത്തി, ആ ഭീമായുധം പിടിച്ച് ശത്രുനാശകമായ അമ്പുകളും കൈക്കൊണ്ടു.
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
അപ്പോൾ മഹേഷ്വാസനും അമിത്രഘ്നനുമായ ബലവാൻ ഇന്ദ്രജിത്, അലങ്കൃതരഥത്തിൽ ഇരുന്ന്, യുദ്ധസജ്ജനായി ശോഭിച്ചിരുന്ന രാഘവന്റെ അനുജൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു.
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
ഹനുമാന്റെ പുറത്ത് ആരൂഢനായി ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു, സമരത്തിന് തയ്യാറായ ഇന്ദ്രജിത് വിഭീഷണസഹിതം സൗമിത്രിയോടും വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും പറഞ്ഞു: “എന്റെ പരാക്രമം കാണുവിൻ!”
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
“ഇന്ന് സമരത്തിൽ എന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട, തടയാൻ ദുഷ്കരമായ ശരവൃഷ്ടിയെ—ആകാശത്തിൽ നിന്നു വിട്ട മഴപോലെ—നിങ്ങൾ തടയാൻ കഴിയുകയില്ല.”
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
ഇന്ന് എന്റെ മഹാധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകൾ നിങ്ങളുടെ അവയവങ്ങളെ കീറിത്തെറിപ്പിക്കും—പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് കുത്തിത്തുളച്ചും ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം മുതലായ ആയുധപ്രഹാരങ്ങളാൽ തകർന്നും നിങ്ങളെല്ലാവരെയും ഇന്ന് ഞാൻ യമലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
യുദ്ധത്തിൽ വേഗഹസ്തനായി ഞാൻ അമ്പുവർഷം ചൊരിയുമ്പോൾ, ഗർജ്ജിക്കുന്ന ഇടിമേഘംപോലെ—എന്റെ മുമ്പിൽ ആരാണ് നില്ക്കുക?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
രാത്രിയുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ മുമ്പേ വജ്രാശനിപോലെ ഭയങ്കരമായ അമ്പുകളാൽ നിന്നെയും നിന്റെ സഹചാരിയെയും വീഴ്ത്തി, ഭൂമിയിൽ ബോധംകെട്ടു കിടത്തിയിരുന്നു.
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
നിനക്കു സ്മൃതി നഷ്ടമായെന്നു തോന്നുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ നീ വ്യക്തമായി യമസദനത്തിലേക്കുള്ള വഴിയേ തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു—കാരണം ക്രുദ്ധനായ വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ എന്നോടു യുദ്ധിക്കാൻ നീ സന്നദ്ധനായി നിൽക്കുന്നു.
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ഗർജ്ജനം കേട്ടപ്പോൾ, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി രാവണിയോടു വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
ഹേ രാക്ഷസാ, നീ ലക്ഷ്യങ്ങളുടെ ദുർഗമമായ ‘അപ്പുറം തീരം’ കുറിച്ച് പറയുന്നു; എന്നാൽ വെറും വാക്കുകളാൽ അല്ല, കർമത്തിലൂടെ തന്റെ ഉദ്യമങ്ങളുടെ അവസാനം എത്തുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ ബുദ്ധിമാൻ.
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
നീ യഥാർത്ഥ ശേഷിയില്ലാത്തവൻ; എങ്കിലും മറ്റുള്ളവർക്ക് ദുഷ്കരമായ കാര്യം വാക്കുകളാൽ മാത്രം പറഞ്ഞ് ‘ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി’ എന്നു കരുതുന്നു, ഹേ ദുർമതേ!
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
യുദ്ധത്തിൽ നീ അന്ന് ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടാതെ അപ്രത്യക്ഷനായി നടന്ന വഴിയാകുന്നു കള്ളന്റെ വഴി; അത് വീരന്മാർ സേവിക്കുന്ന പഥമല്ല.
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
ഹേ രാക്ഷസാ! നിന്റെ അമ്പിന്റെ പരിധിയിൽ എത്തി ഞാൻ ഇവിടെ നില്ക്കുന്നു; ഇന്ന് നിന്റെ തേജസ് കാണിക്ക—വാക്കുകൾകൊണ്ട് മാത്രം എന്തിന് പൊങ്ങച്ചം?
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാബലനും സമരവിജയിയും ആയ ഇന്ദ്രജിത് ഭയങ്കര ധനുസ്സെടുത്തു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
അവൻ വിട്ട മഹാവേഗമുള്ള അമ്പുകൾ സർപ്പവിഷംപോലെ ഘാതകമായി, ലക്ഷ്മണനെ എത്തി, ഫുഫ്കരിക്കുന്ന പാമ്പുകളെപ്പോലെ അവന്റെ മേൽ പതിച്ചു.
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
യുദ്ധത്തിൽ മഹാവേഗശാലിയായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത് അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന അമ്പുകളാൽ ശുഭലക്ഷണധാരിയായ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ)നെ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
അമ്പുകളാൽ സർവ്വാംഗവും അതിയായി തുളച്ചും രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞും നിന്ന ശ്രീമാൻ ലക്ഷ്മണൻ ധൂമരഹിതമായ അഗ്നിപോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
ഇന്ദ്രജിത് തന്റെ കൃത്യം നിരീക്ഷിച്ച് അടുത്തെത്തി, അത്യന്തം മഹാനാദത്തോടെ ഗർജിച്ച് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
“ഹേ സൗമിത്രേ! എന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ പക്കങ്ങളുള്ള മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകൾ പ്രാണാന്തകരാണ്; ഇന്ന് അവ നിന്റെ ജീവൻ അപഹരിക്കും.”
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
“ഹേ ലക്ഷ്മണാ! ഇന്ന് കുറുനരികളുടെ കൂട്ടങ്ങളും പരുന്തുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും കഴുകന്മാരും—എന്നാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് പ്രാണം വിട്ട നിന്മേൽ പതിക്കട്ടെ.”
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
രാമൻ—സദാ ക്ഷത്രബന്ധുവും പരമദുർമതിയുമായവൻ—ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ, തന്റെ ഭക്തനായ സഹോദരനെ, എന്റെ കൈയ്യാൽ ഹതനായതായി കാണും.
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
സൗമിത്രേ, ഇന്ന് രാമൻ നിന്നെ എന്റെ കൈയ്യാൽ നിഹതനായതായി കാണും—ഭൂമിയിൽ വീണു, കവചം ചിതറിയും, ധനുസ്സ് അകറ്റി എറിഞ്ഞും, ശിരസ് ഛേദിക്കപ്പെട്ടും.
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
രാവണപുത്രൻ കഠിനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ക്രോധിതനായ ലക്ഷ്മണൻ യുക്തിയോടും അർത്ഥസമ്പന്നമായും മൂർച്ചയുള്ള മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
ദുർബുദ്ധിയായ രാക്ഷസാ, വാക്കിന്റെ ബലം എന്ന ഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്ക; നിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ ക്രൂരമാണ്. ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറയുന്നതെന്തിന്? സത്കർമ്മംകൊണ്ട് തെളിയിക്ക.
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
രാക്ഷസാ, പ്രവൃത്തി ചെയ്തുതീരാതെ ഇവിടെ എന്തിന് പൊങ്ങച്ചം പറയുന്നു? നിന്റെ അവകാശവാദത്തിൽ ഞാൻ വിശ്വാസം വെക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം ആ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുക.
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
കഠിനവാക്കൊന്നും ഉച്ചരിക്കാതെ, മറുപടിയാൽ പോലും തടസ്സപ്പെടുത്താതെ, അഹങ്കാരം കാണിക്കാതെയും—ഞാൻ നിന്നെ വധിക്കും. നോക്കുക, ഹേ പുരുഷാധമാ!
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ കാതുവരെയാക്കി വലിച്ച അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള നാരാചബാണങ്ങളെ മഹാവേഗത്തോടെ രാക്ഷസന്റെ നെഞ്ചിൽ പതിപ്പിച്ചു.
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
സുന്ദരമായ പക്ഷപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച ആ അമ്പുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, നൈരൃതന്റെ നെഞ്ചിൽ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി.
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
അവന്റെ അമ്പുകളാൽ ആഹതനായി ക്രോധം ജ്വലിച്ച രാവണപുത്രൻ, നന്നായി ലക്ഷ്യമിട്ട മൂന്ന് ബാണങ്ങളാൽ മറുപടിയായി ലക്ഷ്മണനെ തുളച്ചു.
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
മനുഷ്യസിംഹനും രാക്ഷസസിംഹനും തമ്മിൽ പരസ്പരവിജയം ആഗ്രഹിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ മഹാഭീകരവും ഘോരവുമായ തുമുലസംഘർഷം ഉദിച്ചു.
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
ഇരുവരും ബലസമ്പന്നർ, ഇരുവരും വിക്രമശാലികൾ; ഇരുവരും അത്യന്തം ദുർജ്ജേയർ—ബലത്തിലും തേജസ്സിലും സമാനമായി അപരിമിതർ.
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങൾപോലെ ദീപ്തരായി യുദ്ധിച്ചു; ഇന്ദ്രനും വൃത്രനുംപോലെ നിർഭയരായി, ശത്രുക്കൾക്കു കീഴടക്കാൻ അതിദുഷ്കരരായിരുന്നു।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
പിന്നീട് ആ മഹാത്മാക്കളായ രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ കേശരിസിംഹങ്ങളുടെ ജോഡിയെപ്പോലെ യുദ്ധിച്ചു; ഉറച്ചുനിന്ന് അമ്പുകളുടെ പ്രളയംപോലെ ഒഴുക്കുകൾ വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു। മനുഷ്യരിലും രാക്ഷസരിലും സിംഹസമന്മാരായ അവർ ഉല്ലാസത്തോടെ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി പോരാടി।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.