Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ മഹാവീരനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ദുഃഖവും ക്രോധവും ചേർന്ന് കലങ്ങുന്നു. രാമനും വാനരസൈന്യവും മുമ്പേ ലങ്കയിലെ പ്രമുഖ സേനാനായകരെയും പ്രശസ്ത യോദ്ധാക്കളെയും ഒന്നൊന്നായി വീഴ്ത്തിയതിനെ ഓർത്തു, രാക്ഷസരുടെ അജേയത്വമെന്ന അഭിമാനം ക്ഷയിക്കുന്നതായി അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ രാമലക്ഷ്മണരെ ബന്ധിച്ച സംഭവവും ഓർത്ത്, ദേവഗന്ധർവർക്കുപോലും അച്ഛേദ്യമെന്ന് കരുതിയ ആ ബന്ധനം എങ്ങനെ അഴിഞ്ഞുപോയി എന്നതിൽ അവൻ അത്ഭുതപ്പെടുന്നു; എതിര്പക്ഷത്തിന്റെ പ്രഭാവം തന്റെ ബോധത്തിന് അതീതമാണെന്ന് സമ്മതിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിലാപം വിട്ട് രാവണൻ ഭരണാദേശങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു—നഗരമൊട്ടാകെ കർശന ജാഗ്രത വേണം. കവാടങ്ങൾ, പ്രവേശ–നിഷ്ക്രമണ വഴികൾ, സൈന്യസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ പുനഃപുനഃ പരിശോധിക്കണം; സീതയെ കാത്തിരിക്കുന്ന അശോകവനത്തിൽ പ്രത്യേകമായി സുരക്ഷ കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കണം. സന്ധ്യ, അർദ്ധരാത്രി, പ്രഭാതം—എല്ലാ സമയങ്ങളിലും വാനരരുടെ നീക്കങ്ങൾ നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കാൻ രാത്രിചരന്മാരെ നിയോഗിച്ച്, സൈന്യം നിൽക്കുകയായാലും മുന്നേറുകയായാലും സദാ സജ്ജമായിരിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആജ്ഞ കേട്ട രാക്ഷസസേന ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് പ്രതിരോധക്രമങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നു. രാവണൻ മാത്രം പുത്രവധത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ദുരന്തത്തിൽ ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടു, ക്രോധത്തിന്റെ ശല്യം നെഞ്ചിൽ കുത്തിയവനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചതായി കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് (രാവണൻ) അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ധൂമ്രാക്ഷൻ—അത്യന്തം ക്രോധശീലനും ധനുർധാരിയും ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും—അകമ്പനൻ, പ്രഹസ്തൻ, അതുപോലെ കുംഭകർണൻ; ഇവർ മഹാബലന്മാരായ വീരരാക്ഷസർ, യുദ്ധകാംക്ഷികൾ, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവർ, ശത്രുക്കൾക്ക് നിത്യവും അജേയർ. എങ്കിലും അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ ശ്രീരാമൻ, പലവിധ ആയുധങ്ങളിൽ നിപുണരായ ആ മഹാകായ മഹാവീര രാക്ഷസരെ വധിച്ചു; കൂടാതെ അനേകം ശൂരന്മാരും മഹാത്മാക്കളുമായ യോദ്ധാക്കളും വീണുപോയി.
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ഇവർ മഹാബലശാലികളായ വീരരാക്ഷസർ, യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ; ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവർ, വൈരികളാൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്തവർ—അവരാണ് ഇപ്പോൾ വീണത്.
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ ശ്രീരാമൻ മഹാവീര്യശാലികളും മഹാകായരും നാനാവിധ ആയുധങ്ങളിൽ നിപുണരുമായ രാക്ഷസരെ വധിച്ചു; കൂടാതെ അനേകം ശൂരന്മാരായ മഹാത്മ യോദ്ധാക്കളും നിലംപതിച്ചു.
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
അപ്പോൾ ബലവീര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ എന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശസ്തരായ ആ രണ്ടു വീര സഹോദരന്മാരെ ദത്തവരങ്ങളാൽ ശക്തിയാർന്ന അമ്പുകളാൽ ബന്ധിച്ചു.
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
സകല ദേവന്മാരാലും മഹാബലശാലികളായ അസുരന്മാരാലും, യക്ഷ-ഗന്ധർവ-കിന്നരന്മാരാലും അഴിക്കാൻ കഴിയാത്ത ആ ഭയങ്കരബന്ധനം എങ്കിലും രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ ശരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി; അത് അവരുടെ സ്വപ്രഭാവത്താലോ, എനിക്ക് അറിയാത്ത മോഹനമായ മായയാലോ—എനിക്ക് അറിയില്ല.
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
സകല ദേവന്മാരാലും മഹാബലമുള്ള അസുരന്മാരാലും, യക്ഷ-ഗന്ധർവ-കിന്നരന്മാരാലും പോലും അഴിക്കാൻ കഴിയാത്ത ആ ഭയങ്കരബന്ധനം—അമ്പുകളുടെ ബന്ധനം—സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണർ അഴിച്ചുമാറ്റി മോചിതരായി; അത് അവരുടെ സ്വാഭാവിക പ്രഭാവശക്തിയാലോ, എനിക്കറിയാത്ത മോഹനമായ മായയാലോ എന്നെനിക്ക് അറിയില്ല.
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയ ആ വീരരാക്ഷസയോദ്ധാക്കളെല്ലാം—ഒരാളും ശേഷിക്കാതെ—അത്യന്തം മഹാബലമുള്ള വാനരയോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചു.
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്നും എനിക്ക് അങ്ങനെയൊരു ആളെയും കാണുന്നില്ല—ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ, ആ വീരന്മാരെ അവരുടെ സൈന്യത്തോടുകൂടി, കൂടെ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, കീഴടക്കാൻ കഴിയുന്നവനെ.
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
“അഹോ! രാമൻ എത്ര മഹാബലവാൻ; അവന്റെ അസ്ത്രബലവും വാസ്തവത്തിൽ മഹത്തായതു! അവന്റെ വിക്രമത്തെ നേരിട്ടു രാക്ഷസർ നാശം പ്രാപിച്ചു.”
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
എല്ലായിടത്തും അശ്രാന്തരായ മറഞ്ഞ കാവൽക്കാരാൽ ഈ നഗരിയെ കർശനമായി കാക്കുക; പ്രത്യേകിച്ച് സീതാദേവിയെ സൂക്ഷിച്ചു പാർപ്പിക്കുന്ന അശോകവനികയിൽ.
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
പുറത്തിറങ്ങലായാലും പ്രവേശനമായാലും—അത് എല്ലായ്പ്പോഴും ഞങ്ങൾക്കറിയാവുന്നതായിരിക്കണം; എവിടെയെവിടെ ദളങ്ങൾ നിലയുറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവിടെയവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശോധന നടത്തുക.
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
ഹേ നിശാചരന്മാരേ, എല്ലാദിക്കുകളിലും നിങ്ങളുടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നിലകൊള്ളുക; ആ വാനരന്മാരുടെ പാദചലനവും നീക്കവും നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുക.
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
സന്ധ്യാസമയത്തോ അർദ്ധരാത്രിയിലോ പ്രഭാതത്തോ—എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും—വാനരന്മാരെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കലും അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്. വൈരിസൈന്യം സദാ സജ്ജമായിരിക്കട്ടെ—നിലപാട് പിടിച്ചിരിക്കുകയായാലും മുന്നേറി ഏറ്റുമുട്ടുകയായാലും.
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
സന്ധ്യാസമയത്തോ അർദ്ധരാത്രിയിലോ പ്രഭാതത്തോ—എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും—വാനരന്മാരെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കലും അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്; വൈരിബലം സദാ സജ്ജമായിരിക്കട്ടെ—നിലപാട് പിടിച്ചിരിക്കുകയായാലും മുന്നേറി ഏറ്റുമുട്ടുകയായാലും.
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
അപ്പോൾ ലങ്കാധിപന്റെ ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട മഹാബലന്മാരായ എല്ലാ രാക്ഷസരും യഥാവിധി ആജ്ഞ അനുസരിച്ചു തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളും ചുമതലകളും ഏറ്റെടുത്തു.
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
ഇങ്ങനെ എല്ലാവർക്കും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി, രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ക്രോധത്തിന്റെ മുള്ളുപോലെയുള്ള വേദന ഹൃദയത്തിൽ വഹിച്ച് ദീനനായി തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
പിന്നീട് മഹാബലനായ നിശാചരാധിപൻ, ഉള്ളിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ക്രോധാഗ്നി വഹിച്ച്, പുത്രസംബന്ധമായ അതേ ദുരന്തത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു, ആവർത്തിച്ച് ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു.
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചതായി കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചുവെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് ഭീതിയാൽ വ്യാകുലനായി ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
ശക്തിമാനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ കൊന്നുവെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചുവെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് അശാന്തിയാൽ വിറച്ചു, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ സംഹരിച്ചതായി കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് വ്യഗ്രതയിൽ ആകുലനായി ഈ വചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചതായി കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് ഉദ്വേഗത്തിൽ ആകപ്പെട്ട് ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
മഹൗജസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചതായി കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ഈ വചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.