Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥

プラジャーパラは言った。「最上の者よ、ガṇパティはどのように生まれ、いかにして有身の姿を得たのですか。固く胸に居座り、難事となっているこの疑いを断ち切ってください。」

Verse 2

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥

マハータパーは言った。「昔、すべての神々の群れと、苦行の富を備えたリシたちは、このようにして事業を始め、疑いなく成就を得た。」

Verse 3

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥

正道に住する者たちの間では、障碍の中にあっても行為が成就するように、しかるべき敬意（あるいは歓待）を示さぬ者たちすべてにおいても同様である――まことに、妨げなく。

Verse 4

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥

それから神々はピトリ（祖霊）とともに力強く思案し、皆が相議して、不当な企てに障碍を生じさせるための護りの方策を招来した。

Verse 5

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥

そのとき、三天の住人たちが評議を行っている最中に、彼らのうちに大心のルドラのもとへ赴こうという決意が生じた。

Verse 6

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥

そこで彼らは、カイラーサに住まう尊き師ルドラに近づき、まず伏して礼拝し、そののち皆が謙虚に申し上げた。

Verse 7

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥

神々は言った。「神々の神、マハーデーヴァよ。三叉戟を執り、三つの眼をもつ御方よ。分け隔てなくすべての者の障碍を除くために、（ある存在を）生み出されるべきです。」

Verse 8

एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥

そのとき神々にそのように告げられると、バヴァ（シヴァ）は至上の歓喜に満ち、瞬きもせずにウマーを見つめた。

Verse 9

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥

神々の前で、その大いなる魂の御方が私を見つめているとき、ふと念が起こった。「いかなる理由で、これは虚空において身体ある形として見えるのか。」

Verse 10

पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥

「地には形があり、水にもまた形がある。火にも、さらには風にも形が確かに認められる。だが『虚空（ākāśa）はいかにして形として捉え得ようか』と考え、そのように思惟して神は笑った。」

Verse 11

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥

知の力（シャクティ）としてのウマーを拝し—さらに、シャンブ（Śambhu）が天空に見たものと、かつてブラフマー（Brahmā）が説いたことを想起して—これはまさしく、身体をもつ衆生の身体についてである。

Verse 12

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥

また、かの神パラメーシュティン（Parameṣṭhin）が示した笑いも—この四種の働きの組と、さらに地より始まる四種の群とに関して理解されるべきである。

Verse 13

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥

笑うパラメーシュティン（Parameṣṭhin）より、若き姿が現れた—形を具え、比類なき光輝を放ち、口は炎のごとく燃え、甚だしく輝いて四方を照らす。パラメーシュティンの徳を備え、まさにルドラ（Rudra）そのもののようで、あたかも別のルドラであった。

Verse 14

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥

生まれ出るや否や、その大いなる魂は、神々の女たちを惑わせた—その美しさ、光輝、具身の姿、そして容貌によって。

Verse 15

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥

大いなる魂なるクマーラの至上の姿を見て、ウマーは—瞬きもせぬ眼で—彼を見つめた。光り輝くその女神は、視線を彼に定めた。

Verse 16

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥

彼を見て神は憤り、女身のありさまは移ろいやすいと見なし、また若き姿は美しく眼を惑わすものと考えた。そこで至上主パラメーシュヴァラは、彼に「女の疑い」（strī-śaṅkā）という呪詛を下した。

Verse 17

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥

「おお少年よ、汝は象のごとき顔を持ち、また垂れ下がる腹を持つであろう。さらに必ずや、蛇をウパヴィータ（聖なる紐）として帯びるであろう。」激しい怒りに満ちた神は、このように呪詛を宣した。

Verse 18

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥

三つ目の御方トリローチャナ（シヴァ）は、自身の身に半コーティの毛を具え、柄の受け口に汗の水が満ちたトリシューラ（三叉戟）を携えて、身を震わせつつ起ち上がった。かくして神は怒りに満たされた。

Verse 19

यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥

その神が手にトリシカー（triśikhā）の武器を執り、原初の身体をたびたび揺り動かすにつれ、肢の毛もまたたびたび輝き現れ、同様に水が他の部位からも地上へと滴り落ちた。

Verse 20

विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥

そのとき、多くの種々なるヴィナーヤカたちが、象の顔を持ち、タマーラの暗色と青いアンジャナ（眼薬）の色に似て、さまざまな武器を手にして高らかに起ち上がった。これを見て諸天は心中騒ぎ、意に乱れを生じた。

Verse 21

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥

「これは何事か。驚異の業をなすただ一人の行者が、偉大にして比類なき事を成し遂げた。これは神々の望みの業がすでに成就したものに見える—それなら、いかにして覆りがあり得ようか、またそれはどこから起こるのか。」

Verse 22

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥

天界の住人たちがそのように評議していると、大地（クシュマー）はヴィナーヤカたちによって揺り動かされた。すると比類なき四面の御方（ブラフマー）はヴィマーナに乗り、虚空にて次の言葉を告げた。

Verse 23

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥

幸いなるかな、神々よ—スラの主にして三つの眼をもち、驚異の姿を具える御方より恵みを受け、また至上主（パラメーシュヴァラ）よりも加護を賜った。彼の礼拝の所作によって、神々の敵が作る障碍はことごとく終息する。

Verse 24

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥

かく語り終えて、祖父（ブラフマー）はトリシカーの武器を執る神に告げた。「おお大いなる御方よ、汝の口より生まれ、ヴィナーヤカたちの主である者が、これら汝の従者の統領となりますように。」

Verse 25

भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥

汝もまたそのとおりである。汝は自らの本有の卓越によって、天において身を具し、四種のあり方として運行する。このアーカーシャ（虚空・空間）の広がりは多様に配されているが、尊ぶべき御方よ、それは汝ただ一人によって造り成されたのであり、他の誰によるのでもない。

Verse 26

प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥

「武器の印を携えて主として顕現し、これらの武器と諸々の恩寵をも授け給え。」こう言い終えて祖父神ピターマハ（梵天）に近づくと、三つ目の御方トリローチャナはアートマバヴァ（自生者）に語りかけた。

Verse 27

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥

「彼はヴィナーヤカ、障碍を起こす者、象の顔を持ち、ガネーシャと名づけられ、バヴァ（シヴァ）の御子である。願わくは汝の従者たるこれらすべてのヴィナーヤカたち—眼差しは猛く、威勢は烈しい—が進み出て、ucchuṣma・dāna等によって身を増大させ、諸事業に成就をもたらさん。」

Verse 28

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥

また汝は、その大いなる威徳ゆえに、神々の中においても、供犠（yajña）においても、その他の諸事においても、先んじて礼拝を受ける。さもなくば、儀礼（あるいは事業）の成就をまことに破壊してしまうであろう。

Verse 29

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥

かく語り終えると、至上主パラメーシュヴァラは諸天とともに、黄金の壺に満たした水で彼を灌頂した。かくして、王の中の王よ、灌頂の水により身を潤された彼は、ヴィナーヤカたちの中の第一として輝き出た。

Verse 30

दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥

ガナたちの長が灌頂されるのを見て、神々は皆、身を慎み心を整え、トリシューラ（トライデント）の武器の御前において彼を讃嘆した。

Verse 31

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥

神々は言った。「象の御面をもつ御方よ、あなたに敬礼します。ガナ（gaṇa）の主よ、あなたに敬礼します。ヴィナーヤカよ、どうか我らの礼拝をお受けください。猛き勇力の御方よ、あなたに敬礼します。」

Verse 32

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥

障碍を起こす（または除く）御方よ、あなたに敬礼します。蛇を帯とする御方よ、あなたに敬礼します。ルドラ（Rudra）の口より生まれ、プラランバ（Pralamba）の腹に宿る御方よ、あなたに敬礼します。

Verse 33

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥

「この一切の神々への礼拝によって、常に障碍なからしめたまえ。」そのとき神々にこのように讃えられた大いなる魂、ガナ（gaṇa）の主は灌頂（アビシェーカ）を受け、ルドラ（Rudra）とソーマ（Soma）の子としての位に到った。

Verse 34

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥

王よ、このガナ（gaṇa）の主に関わる儀礼／行は、月の第四日（チャトゥルティー Caturthī）に成就する。ゆえにこの日は、諸ティティ（朔望月日）の中でも大いなる日、最上のティティとみなされる。

Verse 35

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥

王よ、この折に胡麻を食し、信愛をもってガナパティ（Gaṇapati）を礼拝する者には、御方は速やかに満悦される。これに疑いはない。

Verse 36

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥

王よ、この讃歌を誦し、また常にこれを聴聞する者には、いかなる障碍も生じず、罪（pāpa）もいかなる点においても残らない。