Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day
Gaṇapater Janma, Vināyakānāṃ Utpattiḥ, Caturthī-Māhātmyaṃ ca
Mythic-Etiology and Ritual-Manual (Vighna-Management; Tithi Observance)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादातून सांगितले आहे की जगातील उपक्रमांमध्ये अनुचित कर्मांना आळा घालण्यासाठी विधिनियंत्रित ‘विघ्न’ ठेवून व्यवस्था टिकवली जाते. गणपतीचा उगम विचारल्यावर देव दुष्कृत्यांत अडथळे निर्माण करण्याचा उपाय शोधत कैलासावर रुद्राकडे जातात. शिवाच्या दृष्टि व हास्यातून—आकाशदर्शन व देहधर्मविचाराशी निगडित—अत्यंत तेजस्वी पुरुष प्रकट होतो; शापामुळे तो गजमुख रूप धारण करतो. रुद्राच्या कंपित देहातून अनेक विनायक उत्पन्न होऊन पृथ्वी अस्थिर करतात; तेव्हा ब्रह्मा त्यांच्या कार्याची मर्यादा ठरवून त्यांना विघ्न-प्रवर्तक म्हणून नियोजित करतो. गणेशाला पूजेत अग्रस्थान देऊन प्रतिष्ठा, अभिषेक व स्तुती केली जाते आणि विघ्ननिवारणासाठी चतुर्थीचे व्रत, नैवेद्य व जप/पाठ यांसह करण्याचा विधी सांगितला आहे—यामुळे पृथ्वीधारणेसाठी विघ्नशक्तीचे धार्मिक शासन घडते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥
प्रजापाल म्हणाला—हे सत्तम, गणपतीचा जन्म कसा झाला आणि तो मूर्तिमान कसा झाला? माझा हा दृढ बसलेला संशय छेदून टाका.
Verse 2
महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥
महातपा म्हणाले—पूर्वी सर्व देवगण आणि तपोधन ऋषी याच प्रकारे कार्यारंभ करीत; आणि निःसंशय सिद्धी प्राप्त करीत.
Verse 3
सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥
जसे सन्मार्गावर चालणाऱ्यांची कृत्ये विघ्नांतही सिद्ध होतात, तसेच जे सत्कार करीत नाहीत अशा सर्वांच्या बाबतीतही तेच—अविघ्नतेने.
Verse 4
ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥
मग देव आणि पितरांनी सामर्थ्याने विचार केला; अयोग्य कार्यांत विघ्न घडविण्यासाठी सर्वांनी मिळून उपायाचा मंत्र केला.
Verse 5
ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥
ते त्रिदिववासी देव मंत्रणा करीत असता, महात्मा रुद्राकडे जाण्याचा निश्चय त्यांच्या बुद्धीत उत्पन्न झाला.
Verse 6
ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥
ते तेथे कैलासनिवासी गुरु रुद्राजवळ जाऊन, सर्वांनी प्रथम प्रणाम करून विनयाने निवेदन केले.
Verse 7
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥
देव म्हणाले—हे देवदेव महादेव, हे शूलपाणी त्रिलोचना! सर्वांसाठी समान रीतीने विघ्ननिवारणार्थ एका सत्तेचा प्रादुर्भाव करावा।
Verse 8
एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥
देवांनी असे म्हटल्यावर भव (शिव) परम आनंदाने उमादेवीकडे अनिमिष नेत्रांनी पाहू लागले।
Verse 9
देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥
देवांच्या सान्निध्यात तो महात्मा मला पाहत असता असा विचार उत्पन्न झाला—‘आकाशात हे मूर्तिरूपाने कोणत्या कारणाने दिसते?’
Verse 10
पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥
‘पृथ्वीची मूर्ती आहे, जलाचीही मूर्ती आहे; तेज आणि वायूचीही मूर्ती दिसते. पण आकाश कसे (मूर्तिरूपाने) मानावे?’—असे विचारून देव हसला।
Verse 11
ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥
उमेला ज्ञानशक्तिरूपाने पाहून—आणि शंभूने आकाशात जे पाहिले तसेच ब्रह्म्याने पूर्वी जे सांगितले—ते देहधारी जीवांच्या शरीराविषयीच आहे।
Verse 12
यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥
आणि त्या देव परमेष्ठीने जे हास्य प्रकट केले, ते या चतुर्विध कार्यसमूहाच्या तसेच पृथ्वी-आदि चतुर्विध समूहाच्या संदर्भानेही समजावे।
Verse 13
मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥
हसणाऱ्या परमेष्ठीपासून एक मूर्तिमान, अतितेजस्वी कुमार प्रकट झाला—त्याचे मुख ज्वलंत, तो महादीप्त होऊन दिशांना प्रकाश देत होता; परमेष्ठीच्या गुणांनी युक्त तो जणू साक्षात् रुद्रच, दुसरा रुद्र असल्याप्रमाणे होता।
Verse 14
उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥
उत्पन्न होताच त्या महात्म्याने देवांच्या स्त्रियांना मोहग्रस्त केले—त्याच्या कान्तीने, दीप्तीने, मूर्तीने आणि रूपाने।
Verse 15
तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥
महात्मा कुमाराचे परम रूप पाहून, भामिनी उमेने अनिमेष नेत्रांनी त्याच्याकडेच स्थिरपणे पाहिले।
Verse 16
तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥
त्याला पाहून देव क्रोधित झाला; स्त्रीभाव चंचल आहे असे मानून, आणि कुमाररूप हे नेत्रांना शोभन व मोहक आहे असे विचारून, परमेश्वराने त्याला ‘स्त्री-शंका’ असा शाप दिला।
Verse 17
कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥
हे कुमार! तू गजमुख व प्रलंब उदरयुक्त होशील; आणि निश्चयच सर्पांना यज्ञोपवीताप्रमाणे धारण करशील। अशा रीतीने तीव्र क्रोधयुक्त देवाने त्याला शाप दिला।
Verse 18
अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥
त्रिलोचन (शिव) आपल्या अंगावर अर्ध-कोटी रोम धारण करून, घामाच्या जलाने भरलेल्या कूपकासह त्रिशूल धारण करून, शरीर झटकत उठून उभे राहिले; तेव्हा देव क्रोधाने भरून गेले।
Verse 19
यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥
जसा जसा त्रिशिखा अस्त्र हातात धारण केलेला देव आपले आद्य शरीर वारंवार झटकत होता, तसा तसा अंगावरील रोम तेजस्वी दिसू लागले; आणि इतर भागांतूनही जल पृथ्वीवर पडत राहिले।
Verse 20
विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥
मग अनेक प्रकारचे विनायक—गजमुख, तमालवृक्षाच्या श्यामवर्णास व निळ्या अंजनासारखे—हातात विविध अस्त्रे घेऊन मोठ्या गर्जनेने उभे राहिले; तेव्हा देवगण मनाने व्याकुळ झाले।
Verse 21
किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥
“हे काय? अद्भुत कर्म करणारा एकच महान व अनुपम कार्य सिद्ध करतो. हे तर देवांचे इच्छित कार्य पूर्ण झाले असे दिसते; मग याचा उलटफेर कसा होईल, आणि तो कुठून उद्भवेल?”
Verse 22
दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥
देवगण असे विचार करीत असता, विनायकांमुळे पृथ्वी क्षुब्ध झाली. तेव्हा चतुर्मुख, अनुपम ब्रह्मदेव विमानावर आरूढ होऊन आकाशात हे वचन बोलला.
Verse 23
धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥
हे देवांनो, तुम्ही धन्य आहात—अद्भुतरूप त्रिलोचन सुरनायकाने आणि परमेश्वराने तुम्हांवर कृपा केली आहे. ज्याच्या नमनाने देवद्वेष्यांनी केलेले विघ्न नष्ट होते.
Verse 24
इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥
असे बोलून प्रपितामह (ब्रह्मा) त्रिशिखा अस्त्र धारण करणाऱ्या देवास म्हणाला—“हे विभो, तुझ्या मुखातून जो उत्पन्न झाला व विनायकांचा प्रभू आहे, तोच तुझ्या या अनुचरांचा नायक होवो.”
Verse 25
भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥
तुमही आपल्या स्वाभाविक श्रेष्ठत्वाने आकाशात चार प्रकारे देहधारी होऊन संचार करता. हे वरेण्य, हे आकाश अनेक रूपांनी व्यवस्थित आहे; ते केवळ तूच घडविले आहेस, अन्य कोणी नाही.
Verse 26
प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥
“अस्त्रचिन्ह धारण करून प्रभुरूप हो आणि ही अस्त्रे व वरही दे.” असे बोलून, पितामहाजवळ पोहोचल्यावर त्रिलोचनाने आत्मभव (स्वयंभू) यास सांगितले.
Verse 27
विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥
तो विनायक, विघ्नकर्ता, गजमुख, गणेश नावाने प्रसिद्ध आणि भव (शिव) यांचा पुत्र आहे. तुझे हे सर्व सेवक—क्रूरदृष्टी व प्रचंड विनायक—पुढे जावोत; उच्छुष्म, दान इत्यादींनी देहवृद्धी होऊन ते कार्यांत सिद्धी प्रस्थापित करो।
Verse 28
भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥
तुमच्या महान प्रभावामुळे देवांमध्ये, यज्ञांमध्ये तसेच इतर कार्यांतही तुम्हाला अग्रपूजा मिळते; अन्यथा तुम्ही निश्चयच त्या कार्यसिद्धीचा नाश कराल।
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥
असे बोलून परमेश्वराने देवांसह सुवर्णकुंभांतील जलाने त्याचा अभिषेक केला. हे राजेंद्र, अभिषेकजलाने सिक्त देह असलेला तो विनायकांमध्ये अग्रगण्य होऊन तेजस्वी झाला।
Verse 30
दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥
गणनायकाचा अभिषेक होताना पाहून सर्व देव संयत होऊन त्रिशूलास्त्राच्या सन्निधीत त्याची स्तुती करू लागले।
Verse 31
देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥
देव म्हणाले— हे गजवक्त्र, तुला नमस्कार; हे गणनायक, तुला नमस्कार। हे विनायक, तुला नमस्कार असो; हे चंडविक्रम, तुला नमस्कार।
Verse 32
नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥
हे विघ्नकर्ता (आणि विघ्ननाशक), तुला नमस्कार. हे सर्पमेखला धारण करणाऱ्या, तुला नमस्कार. हे रुद्राच्या मुखातून उत्पन्न, प्रलंबाच्या उदरात स्थित, तुला नमस्कार.
Verse 33
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥
“सर्व देवांना केलेल्या या नमस्कारामुळे तू नेहमी विघ्नरहित कर.” अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर त्या वेळी महात्मा गणनायकाचा अभिषेक झाला आणि तो रुद्र व सोम यांचा अपत्यभाव प्राप्त झाला.
Verse 34
एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥
हे पार्थिवा (राजा), गणाध्यक्षाच्या संबंधाने हे (व्रत/कर्म) चतुर्थीला संपन्न होते; म्हणून ही महान तिथी—तिथींमध्ये परम तिथी—मानली जाते.
Verse 35
एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥
हे नृपा, या (तिथी/व्रत) मध्ये जो तिळ खाऊन भक्तिभावाने गणपतीची आराधना करतो, त्याच्यावर तो शीघ्र प्रसन्न होतो—यात संशय नाही.
Verse 36
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥
हे नृपा, जो हे स्तोत्र पठण करतो आणि जो ते नेहमी श्रवण करतो—त्याच्या बाबतीत विघ्ने उत्पन्न होत नाहीत आणि त्याला कोणतेही पाप सर्वथा राहत नाही.
Inside Adhyaya 23
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, Pṛthivī’s inquiry turns to how worldly undertakings are safeguarded from adharmic or ill-timed action; the discussion frames vighna (obstacle) as a necessary, regulated principle for maintaining order in action and ritual.
- Central event
The devas, seeking a cosmic mechanism to check improper enterprises, approach Rudra at Kailāsa. From Śiva’s gaze and laughter—introduced through a philosophical aside on ākāśa’s perceptibility and the necessity of embodied form (śarīra–śarīrin)—a blazing being manifests; through a curse/transformative turn he becomes elephant-headed Gaṇapati. From Rudra’s shaken body arise multiple vināyakas whose uncontrolled presence agitates the earth (pṛthivī-kṣobha).
- Climax resolution
Brahmā intervenes to institutionalize and regulate the vināyakas’ function, converting disruptive forces into administrable guardians of thresholds. Śiva consecrates Gaṇeśa (abhiṣeka), installs him as Gaṇādhyakṣa, and establishes pūrvapūjā (first worship) for all rites and undertakings; a stotra is praised as efficacious for vighna-śānti.
- Closing phalashruti
Hearing/reciting the Gaṇeśa-stotra and observing caturthī with prescribed offerings (notably tila) grants success in undertakings, pacifies vināyakas, averts obstacles, and supports pṛthivī-dhāraṇa (the earth’s stability) through ritually governed order.
Geographical context
Kailāsa (Śiva’s abode); divaukasām (heavenly realm, generic celestial setting); kṣmā/pṛthivī (earth as the disturbed terrestrial sphere).
Tirtha focus
- Primary TirthaKailāsa (as the narrative sacral locus rather than a pilgrimage manual tirtha)
- Associated RegionHimālaya (Śiva’s abode; mythic-geographic frame)
- Pilgrimage MeritNot framed as a tirtha-māhātmya; merit is primarily ritual (caturthī-vrata, stotra-śravaṇa/pāṭha) and functional (vighna-śamana, siddhi in works).
Ritual instructions
- Primary RitualGaṇapati-caturthī observance with pūrvapūjā, stotra-recitation/hearing, and offerings for vighna-śānti
- BenefitAverts and regulates obstacles, secures success (siddhi) in rites and worldly works, pacifies vināyakas, and symbolically restores terrestrial balance by integrating disruptive forces into a governed ritual order.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological with ritual-prescriptive emphasis; blends philosophical aside (embodiment/perceptibility) with administrative cosmology (regulation of vighnas).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ordered governance of cosmic forces) with secondary Adbhuta (marvel at manifestation)
- Emotional ProgressionInquiry and concern about disorder → awe at the radiant emergence → anxiety as vināyakas unsettle the earth → reassurance through Brahmā’s regulation and Śiva’s consecration → devotional confidence via caturthī-vrata and stotra.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityKailāsa is primarily a mythic/remote sacral locus; practical observance is home/temple-based via caturthī worship and Gaṇeśa pūjā before undertakings.
- Modern Location NameMount Kailash (Tibet Autonomous Region) as the traditional identification, though the chapter’s practice does not require travel.
- Related FestivalGaṇeśa Caturthī (monthly caturthī observances also implied by the tithi emphasis)
Frequently Asked Questions
The text frames obstacles (vighna) as a regulated force: impediments are introduced to restrain improper undertakings while sanctioned rites, correct precedence in worship, and disciplined conduct are presented as means to secure successful outcomes. The narrative also embeds a philosophical aside on embodiment and perceptibility (ākāśa, mūrti, śarīra–śarīrin) to justify the emergence of forms that mediate cosmic and terrestrial order.
The chapter explicitly elevates caturthī (the fourth lunar day) as a paramount tithi, associating it with Gaṇādhyakṣa/Gaṇapati’s installation. It prescribes devotional observance on that day, including offerings (notably tila) and the recitation/hearing of the stotra, as a means to avert vighnas.
Terrestrial instability is narrated through pṛthivī/kṣmā becoming agitated when multiple vināyakas arise. The subsequent institutional regulation—Brahmā’s authorization of roles and Śiva’s consecration of Gaṇeśa with defined ritual precedence—functions as a model for restoring balance: disruptive forces are not eliminated but integrated into a governance framework that prevents uncontrolled disturbance of the earth.
The narrative references major Purāṇic administrative figures: Rudra/Śiva (Trilocana, Śūlapāṇi), Brahmā (Caturmukha, Pitāmaha, Parameṣṭhin), and the collective devas. Gaṇeśa is identified as Bhava’s son and leader of vināyakas, with the devas’ hymnic address establishing his cultic role and precedence in communal rites (makha) and other undertakings.
Ask anything about Adhyaya 23 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
