Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day
Gaṇapater Janma, Vināyakānāṃ Utpattiḥ, Caturthī-Māhātmyaṃ ca
Mythic-Etiology and Ritual-Manual (Vighna-Management; Tithi Observance)
अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिव्योः संवादे लौकिककर्मसु विधिनियन्त्रितैर्विघ्नैः व्यवस्था रक्ष्यते इति उपदिश्यते। गणपतेरुत्पत्तिं पृष्टे देवाः दुष्कृतकर्मणां निरोधाय विघ्नप्रवर्तनं कर्तुमिच्छन्तः कैलासे रुद्रं शरणं यान्ति। शिवस्य दृष्टिहासयोः, आकाशदर्शनदेहधर्मविचारसंबद्धयोः, परमतेजोमयः पुरुषः प्रादुर्भवति, स च शापेन गजवदनत्वं प्राप्नोति। रुद्रस्य कम्पितदेहात् बहवो विनायकाः समुत्पद्य भूमिं क्षोभयन्ति; ततः ब्रह्मा तेषां कार्यं नियम्य विघ्नकर्तृत्वं विधत्ते। गणेशः पूज्येषु अग्रगण्यः प्रतिष्ठाप्याभिषिक्तः स्तुतः; विघ्ननिवारणाय चतुर्थीव्रतं नैवेद्यजपादिभिः कर्तव्यमिति विधीयते—एवं पृथिवीधारणाय विघ्नशक्तीनां यज्ञीयनियमनं प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥
प्रजापाल उवाच—कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम? एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम्॥
Verse 2
महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥
महातपा उवाच—पूर्वं सर्वे देवगणाः तपोधनाः ऋषयश्च एवमेव कार्यारम्भं चक्रुः; ते च निःसन्देहं सिद्धिं प्राप्नुवन्ति स्म।
Verse 3
सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥
सन्मार्गवर्तिषु यथा विघ्नेष्वपि क्रियाः सिद्धिं यान्ति, तथा असत्कारिषु सर्वेष्वपि एवमेव—अविघ्नतः।
Verse 4
ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥
ततः देवाः पितरश्च ओजसा चिन्तयामासुः; असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्वे एव असभ्यं मन्त्रयन्।
Verse 5
ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥
ततस्तेषां त्रिदिवौकसां मन्त्रं कुर्वतां तदा रुद्रं प्रति महात्मतिं गमनबुद्धिः अभवत्।
Verse 6
ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥
ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम्; सर्वे प्रणिपातपूर्वकं सविनयं ऊचुः।
Verse 7
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥
देवा ऊचुः—हे देवदेव महादेव, हे शूलपाणे त्रिलोचन! अविशिष्टानां सर्वेषां विघ्ननिवारणार्थं कञ्चिदुत्पादयितुमर्हसि।
Verse 8
एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥
एवमुक्तस्तदा देवैर्भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥
Verse 9
देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥
देवानां सन्निधौ तस्य मां पश्यतो महात्मनः । चिन्ता समभवद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते किमर्थम् ॥
Verse 10
पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥
पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरत्रैव दृश्यते । आकाशं कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥
Verse 11
ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥
ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम् ॥
Verse 12
यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥
यच्चापि तेन देवेन परमेष्ठिना हसितं कृतं, तदेतत् कार्यचतुष्कसम्बन्धेन, तथा पृथिव्यादिचतुष्कसम्बन्धेनापि बोध्यम्।
Verse 13
मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥
हसतः परमेष्ठिनः मूर्तिमान् अतितेजस्वी कुमारः प्रादुरभूत्; प्रदीप्तास्यो महादीप्तो दिशो भासयन्, परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः।
Verse 14
उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥
उत्पन्नमात्रः स महात्मा देवानां योषितः सप्रमोहयन्; कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च मोहिताः।
Verse 15
तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥
कुमारस्य महात्मनः परमं रूपं दृष्ट्वा, उमा भामिनी अनिमेषनेत्राभ्यां तमेव निरन्तरमपश्यत्।
Verse 16
तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥
तं दृष्ट्वा देवः कुपितः; स्त्रीभावं चञ्चलं मत्वा, कुमाररूपं शोभनं दृशां मोहनं च विचार्य, परमेश्वरः स्त्रीशङ्कां तस्मै शापं ददौ।
Verse 17
कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥
हे कुमार, त्वं गजवक्त्रः प्रलम्बजठरश्च भविष्यसि; सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम्। इति तीव्रकोपसमन्वितो देवस्तं शशाप।
Verse 18
अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥
त्रिलोचनः स्वाङ्गेऽर्द्धकोटिरोमाणि वहन्, कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरः; शरीरं धुन्वन् उत्थाय ततो देवो रुषान्वितोऽभवत्।
Verse 19
यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥
यथा यथा देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः स्वं आद्यं शरीरं धुनोति, तथा तथा अङ्गरुहाः प्रकाशन्ते; अन्येभ्यश्च भागेभ्यः जलं क्षितौ संन्यपतत्।
Verse 20
विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥
ततः विनायकाः नानाविधा गजास्याः स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः, विविधास्त्रहस्ताः उच्चैरुत्तस्थुः; ततो देवा मनसाकुलेनाभवन्।
Verse 21
किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥
किमेतदिति—अद्भुतकर्मकारी एक एव अप्रतिमं महत् कार्यं करोति। एतत् सुराणामिष्टं कार्यं कृतं दृश्यते; अथ तत् परितं कथं स्यात्, कुतो वा तत्?
Verse 22
दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥
दिवौकसां चिन्तयतां तथैव विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । ततश्चतुर्मुखोऽप्रतिमो ब्रह्मा विमानमारुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥
Verse 23
धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥
धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥
Verse 24
इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥
इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥
Verse 25
भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥
भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥
Verse 26
प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥
प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥
Verse 27
विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥
स विनायको विघ्नकर्त्ता गजवक्त्रो गणेश इति ख्यातो भवपुत्रश्च। तव एते सर्वे भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टयः प्रचण्डाः यान्तु; उच्छुष्मदानादिभिः विवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः॥
Verse 28
भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥
भवान् देवेषु तथा मखेषु अन्येषु च कार्येषु महानुभावात् अग्रे पूजां लभते; अन्यथा तु कार्यसिद्धिं नूनं विनाशयिष्यसि॥
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥
इत्युक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भस्थितैर्जलैरभिषिक्तः सः। अभिषेकजलसिक्तगात्रः, हे राजेन्द्र, विनायकानां मध्ये स रराज॥
Verse 30
दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥
अभिषिच्यमानं तं गणनायकं दृष्ट्वा देवाः सर्वे प्रयताः त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ तुष्टुवुः॥
Verse 31
देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥
देवा ऊचुः— नमस्ते गजवक्त्राय, नमस्ते गणनायक। विनायक नमस्तेऽस्तु, नमस्ते चण्डविक्रम॥
Verse 32
नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥
नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥
Verse 33
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥
Verse 34
एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥
एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥
Verse 35
एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥
एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥
Verse 36
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥
Frequently Asked Questions
The text frames obstacles (vighna) as a regulated force: impediments are introduced to restrain improper undertakings while sanctioned rites, correct precedence in worship, and disciplined conduct are presented as means to secure successful outcomes. The narrative also embeds a philosophical aside on embodiment and perceptibility (ākāśa, mūrti, śarīra–śarīrin) to justify the emergence of forms that mediate cosmic and terrestrial order.
The chapter explicitly elevates caturthī (the fourth lunar day) as a paramount tithi, associating it with Gaṇādhyakṣa/Gaṇapati’s installation. It prescribes devotional observance on that day, including offerings (notably tila) and the recitation/hearing of the stotra, as a means to avert vighnas.
Terrestrial instability is narrated through pṛthivī/kṣmā becoming agitated when multiple vināyakas arise. The subsequent institutional regulation—Brahmā’s authorization of roles and Śiva’s consecration of Gaṇeśa with defined ritual precedence—functions as a model for restoring balance: disruptive forces are not eliminated but integrated into a governance framework that prevents uncontrolled disturbance of the earth.
The narrative references major Purāṇic administrative figures: Rudra/Śiva (Trilocana, Śūlapāṇi), Brahmā (Caturmukha, Pitāmaha, Parameṣṭhin), and the collective devas. Gaṇeśa is identified as Bhava’s son and leader of vināyakas, with the devas’ hymnic address establishing his cultic role and precedence in communal rites (makha) and other undertakings.