Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੱਤਮ, ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਮੇਰੇ ਇਸ ਪੱਕੇ ਟਿਕੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 2

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 3

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਯੋਗ ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ—ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ।

Verse 4

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਾਅ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ।

Verse 5

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ।

Verse 6

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥

ਉੱਥੇ ਕੈਲਾਸ-ਨਿਵਾਸੀ ਗੁਰੂ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 7

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ! ਸਭ ਲਈ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਰੋ।

Verse 8

एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਝਪਕਿਆਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।

Verse 9

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਿਆ—‘ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?’

Verse 10

पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥

‘ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜਲ ਦੀ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ (ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ?’—ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਵ ਹੱਸ ਪਿਆ।

Verse 11

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥

ਉਮਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ—ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੈ।

Verse 12

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥

ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਹਾਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਚੌਗੁਣਾ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਚੌਗੁਣੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥

ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤਿਮਾਨ, ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਜਵਲੰਤ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾ-ਦੀਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗਾ, ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਸੀ।

Verse 14

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥

ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ, ਦੀਪਤੀ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ।

Verse 15

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਮਿਨੀ ਉਮਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਝਪਕਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 16

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਚੰਚਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮੋਹਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸ਼ੰਕਾ’ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥

ਹੇ ਕੁਮਾਰ! ਤੂੰ ਗਜਮੁਖ ਅਤੇ ਲਟਕਦੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰੇਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 18

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥

ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਧ-ਕੋਟੀ ਰੋਮ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੂਪਕ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਝਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਦੇਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 19

यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖਾ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਝਟਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੋਮ ਚਮਕ ਉੱਠਦੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 20

विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥

ਤਦ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਇਕ—ਗਜਮੁਖ, ਤਮਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਏ।

Verse 21

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥

“ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੱਛਿਤ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠੇਗਾ?”

Verse 22

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਵਿਨਾਇਕਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਚਤੁਰਮੁਖ, ਅਤੁਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 23

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥

ਹੇ ਦੇਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ—ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੁਰਨਾਇਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਵਿਘਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖਾ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਗਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 25

भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥

ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਵਰੇਣ੍ਯ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ।

Verse 26

प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥

“ਅਸਤ੍ਰ-ਚਿੰਨ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਪਿਤਾਮਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਨੇ ਆਤਮਭਵ (ਸਵਯੰਭੂ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 27

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥

ਉਹ ਵਿਨਾਇਕ ਹੈ, ਵਿਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗਜਮੁਖ, ਗਣੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ—ਕ੍ਰੂਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਿਨਾਇਕ—ਅੱਗੇ ਵਧਣ; ਉੱਛੁਸ਼ਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਧਾ ਕੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।

Verse 28

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥

ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਗਰ-ਪੂਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਂਗਾ।

Verse 29

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 30

दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥

ਗਣਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨਾਇਕ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 31

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਗਜਵਕਤ੍ਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਗਣਨਾਇਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਵਿਨਾਇਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਚੰਡ-ਵਿਕ੍ਰਮ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 32

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥

ਹੇ ਵਿਘਨ ਕਰਤਾ (ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਨਿਵਾਰਕ), ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸੱਪ-ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪ੍ਰਲੰਬ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 33

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥

“ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਇਸ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਣਨਾਇਕ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਅਪਤ੍ਯ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਰਾਜਨ), ਗਣਾਧ੍ਯਕਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ (ਵ੍ਰਤ/ਕਰਮ) ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਿਥੀ—ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤਿਥੀ—ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਸ (ਤਿਥੀ/ਵ੍ਰਤ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਲ ਖਾ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 36

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੋ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।