Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day
Gaṇapater Janma, Vināyakānāṃ Utpattiḥ, Caturthī-Māhātmyaṃ ca
Mythic-Etiology and Ritual-Manual (Vighna-Management; Tithi Observance)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದೊಳಗೆ, ಲೋಕಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಉಳಿಯಲು ವಿಧಿನಿಯಂತ್ರಿತ ‘ವಿಘ್ನ’ಗಳ ಮೂಲಕ ಅಯೋಗ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಬೋಧನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಗಣಪತಿಯ ಜನ್ಮ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಉಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯದಿಂದ—ಆಕಾಶದ ದೃಶ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ದೇಹಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ—ಅತಿತೇಜಸ್ವಿ ಸತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಶಾಪದಿಂದ ಗಜಮುಖ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ರುದ್ರನ ಕಂಪಿತ ದೇಹದಿಂದ ಅನೇಕ ವಿನಾಯಕರು ಹುಟ್ಟಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ ಅವರನ್ನು ವಿಘ್ನ-ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕ, ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಘ್ನನಿವಾರಣಾರ್ಥ ಚತುರ್ಥೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಜಪ/ಪಠಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ರತಾಚರಣೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ಪೃಥಿವೀಧಾರಣೆಗೆ ವಿಘ್ನಶಕ್ತಿಗಳ ಆಚಾರಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥
ಪ್ರಜಾಪಾಲನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಸತ್ತಮ, ಗಣಪತಿಯ ಜನ್ಮ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಮೂರ್ತಿಮಂತರಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆದರು? ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸು.
Verse 2
महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥
ಮಹಾತಪನು ಹೇಳಿದನು—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 3
सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥
ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವಿಘ್ನಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವಂತೆ, ಯೋಗ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ—ಅವಿಘ್ನವಾಗಿ.
Verse 4
ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥
ನಂತರ ದೇವರುಗಳು ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ಬಲದಿಂದ ಚಿಂತಿಸಿದರು; ಅಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಸಿದರು.
Verse 5
ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥
ಆ ವೇಳೆ ತ್ರಿದಿವವಾಸಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಂತ್ರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರುದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಧಾರವು ಅವರಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಯಿತು.
Verse 6
ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸನಿವಾಸಿಯಾದ ಗುರು ರುದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು.
Verse 7
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥
ದೇವರುಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೇವದೇವ ಮಹಾದೇವ, ಹೇ ಶೂಲಪಾಣಿ ತ್ರಿನೇತ್ರ! ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ವಿಘ್ನನಿವಾರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು।
Verse 8
एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥
ದೇವರುಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭವ (ಶಿವ) ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಉಮಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಣ್ಮಿಟುಕಿಸದೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದನು।
Verse 9
देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥
ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ಚಿಂತನೆ ಉದಯವಾಯಿತು—‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದು ಮೂರ್ತಿರೂಪವಾಗಿ ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ?’
Verse 10
पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥
‘ಭೂಮಿಗೆ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ, ನೀರಿಗೂ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ; ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿಗೂ ಮೂರ್ತಿರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೇಗೆ (ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ) ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು?’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ದೇವನು ನಗಿದನು।
Verse 11
ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥
ಉಮೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿರೂಪವಾಗಿ ನೋಡಿ—ಶಂಭುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ—ಇದು ದೇಹಧಾರಿಗಳ ದೇಹವಿಷಯವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು।
Verse 12
यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥
ಮತ್ತೂ ಆ ದೇವ ಪರಮೇಷ್ಠಿನನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಹಾಸ್ಯವು, ಈ ಚತುರ್ವಿಧ ಕಾರ್ಯಸಮೂಹದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಪೃಥಿವಿ ಮೊದಲಾದ ಚತುರ್ವಿಧ ಸಮೂಹದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ।
Verse 13
मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥
ಹಸುತ್ತಿರುವ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಿಂದ ಮೂರ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕುಮಾರನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು; ಅವನ ಮುಖ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಮಹಾದೀಪ್ತನಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಪರಮೇಷ್ಠಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಸాక్షಾತ್ ರುದ್ರನಂತೆಯೇ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ರುದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 14
उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥
ಜನ್ಮಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿದನು—ತನ್ನ ಕಾಂತಿ, ದೀಪ್ತಿ, ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ರೂಪದಿಂದ।
Verse 15
तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥
ಮಹಾತ್ಮ ಕುಮಾರನ ಪರಮ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು, ಭಾಮಿನಿಯಾದ ಉಮೆಯು ಇಮೆಯಿಲ್ಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೋಡಿದಳು।
Verse 16
तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥
ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವನು ಕೋಪಗೊಂಡನು; ಸ್ತ್ರೀಭಾವ ಚಂಚಲವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಕುಮಾರರೂಪವು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಶೋಭನ ಹಾಗೂ ಮೋಹಕವೆಂದು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ತ್ರೀ-ಶಂಕೆ’ ಎಂಬ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡಿದನು।
Verse 17
कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥
ಓ ಕುಮಾರಾ! ನೀನು ಗಜಮುಖನಾಗಿಯೂ ಪ್ರಲಂಬ ಜಠರವಂತನಾಗಿಯೂ ಆಗುವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತದಂತೆ ಧರಿಸುವೆ. ಹೀಗೆ ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ ದೇವನು ಅವನಿಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು.
Verse 18
अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥
ತ್ರಿಲೋಚನ (ಶಿವ) ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕೋಟಿ ರೋಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಬೆವರಿನ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೂಪಕವಿರುವ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೇಹವನ್ನು ಕದಲಿಸುತ್ತ ಎದ್ದು ನಿಂತನು; ನಂತರ ದೇವನು ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
Verse 19
यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥
ತ್ರಿಶಿಖಾ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ದೇವನು ತನ್ನ ಆದ್ಯ ದೇಹವನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಕದಲಿಸಿದಂತೆ, ಅಷ್ಟಷ್ಟೇ ಅವನ ಅಂಗರೋಮಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ನೀರು ಭೂಮಿಗೆ ಸುರಿಯಿತು.
Verse 20
विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥
ಆಮೇಲೆ ಅನೇಕ ವಿಧದ ವಿನಾಯಕರು—ಗಜಮುಖರು, ತಮಾಲದ ಕಪ್ಪು ವರ್ಣಕ್ಕೂ ನೀಲಾಂಜನಕ್ಕೂ ಸಮಾನರು—ವಿವಿಧ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತರು; ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತರಾದರು.
Verse 21
किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥
“ಇದೇನು? ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಮಹತ್ತಾದ, ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಇಷ್ಟಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಇದರ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು, ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ?”
Verse 22
दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥
ದೇವಲೋಕವಾಸಿಗಳು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ವಿನಾಯಕರಿಂದ ಭೂಮಿ ಕ್ಷುಭಿತವಾಯಿತು. ಆಗ ಚತುರ್ಮುಖನಾದ ಅಪ್ರತಿಮ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಮಾನಾರೂಢನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 23
धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥
ಹೇ ದೇವರೆ, ನೀವು ಧನ್ಯರು—ಅದ್ಭುತರೂಪಿಯಾದ ತ್ರಿಲೋಚನ ಸೂರನಾಯಕನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ. ಅವರ ನಮನದಿಂದಲೇ ದೇವದ್ವೇಷಿಗಳು ಮಾಡಿದ ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 24
इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥
ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಪಿತಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮ) ತ್ರಿಶಿಖಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ದೇವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಹೇ ವಿಭೋ, ನಿನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವನು ಮತ್ತು ವಿನಾಯಕಗಳ ಪ್ರಭುವಾದವನು, ನಿನ್ನ ಈ ಅನುಗಗಳ ನಾಯಕನಾಗಲಿ.”
Verse 25
भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥
ನೀನು ಸಹ ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿ ದೇಹಧಾರಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೀ. ಹೇ ವರಣ್ಯ, ಈ ಆಕಾಶವು ಬಹು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ನೀನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೀ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.
Verse 26
प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥
“ಅಸ್ತ್ರಚಿಹ್ನವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರಭುರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗು; ಈ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ವರಗಳನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸು.” ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ತ್ರಿಲೋಚನನು ಆತ್ಮಭವ (ಸ್ವಯಂಭೂ)ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು.
Verse 27
विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥
ಅವನು ವಿನಾಯಕನು, ವಿಘ್ನಕರ್ತನು, ಗಜಮುಖನು, ಗಣೇಶನೆಂದು ಖ್ಯಾತನು ಮತ್ತು ಭವ (ಶಿವ)ನ ಪುತ್ರನು. ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಭೃತ್ಯರಾದ ವಿನಾಯಕರು—ಕ್ರೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು, ಪ್ರಚಂಡರು—ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ; ಉಚ್ಚುಷ್ಮ, ದಾನಾದಿಗಳಿಂದ ದೇಹವೃದ್ಧಿ ಪಡೆದು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿ।
Verse 28
भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥
ನಿನ್ನ ಮಹಾನುಭಾವದಿಂದ ದೇವರಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಅಗ್ರಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೀ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನೇ ಆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡುವೆ.
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥
ಹೀಗೆಂದು ಪರಮೇಶ್ವರನು ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಕಂಚನಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಜಲಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ಸಿಕ್ತ ದೇಹವಿರುವ ಅವನು ವಿನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು।
Verse 30
दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥
ಅಭಿಷೇಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಗಣನಾಯಕನನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲ ದೇವರುಗಳು ಪ್ರಯತವಾಗಿ ತ್ರಿಶೂಲಾಸ್ತ್ರದ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು।
Verse 31
देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥
ದೇವರುಗಳು ಹೇಳಿದರು— ಹೇ ಗಜವಕ್ತ್ರ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಹೇ ಗಣನಾಯಕ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಹೇ ವಿನಾಯಕ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವಾಗಲಿ; ಹೇ ಚಂಡವಿಕ್ರಮ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 32
नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥
ಹೇ ವಿಘ್ನಕರ್ತ (ಮತ್ತು ವಿಘ್ನನಿವಾರಕ), ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಹೇ ಸರ್ಪಮೇಖಲಾಧಾರಿ, ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಹೇ ರುದ್ರಮುಖೋತ್ಪನ್ನ, ಪ್ರಲಂಬನ ಜಠರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನೆ, ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 33
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥
“ಸರ್ವ ದೇವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಈ ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೀನು ಸದಾ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿರಿಸು.” ಹೀಗೆ ದೇವರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಣನಾಯಕನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಸೋಮರ ಅಪತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 34
एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ (ರಾಜನೇ), ಗಣಾಧ್ಯಕ್ಷನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇದು ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಸಂಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಮಹತ್ತಾದ ತಿಥಿ—ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ತಿಥಿ—ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 35
एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥
ಹೇ ನೃಪ, ಈ (ತಿಥಿ/ವ್ರತ)ದಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವವನ ಮೇಲೆ ಅವನು ಶೀಘ್ರ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 36
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥
ಹೇ ನೃಪ, ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವವನಿಗೂ, ಇದನ್ನು ಸದಾ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವನಿಗೂ—ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಪಾಪವೂ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
Inside Adhyaya 23
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, Pṛthivī’s inquiry turns to how worldly undertakings are safeguarded from adharmic or ill-timed action; the discussion frames vighna (obstacle) as a necessary, regulated principle for maintaining order in action and ritual.
- Central event
The devas, seeking a cosmic mechanism to check improper enterprises, approach Rudra at Kailāsa. From Śiva’s gaze and laughter—introduced through a philosophical aside on ākāśa’s perceptibility and the necessity of embodied form (śarīra–śarīrin)—a blazing being manifests; through a curse/transformative turn he becomes elephant-headed Gaṇapati. From Rudra’s shaken body arise multiple vināyakas whose uncontrolled presence agitates the earth (pṛthivī-kṣobha).
- Climax resolution
Brahmā intervenes to institutionalize and regulate the vināyakas’ function, converting disruptive forces into administrable guardians of thresholds. Śiva consecrates Gaṇeśa (abhiṣeka), installs him as Gaṇādhyakṣa, and establishes pūrvapūjā (first worship) for all rites and undertakings; a stotra is praised as efficacious for vighna-śānti.
- Closing phalashruti
Hearing/reciting the Gaṇeśa-stotra and observing caturthī with prescribed offerings (notably tila) grants success in undertakings, pacifies vināyakas, averts obstacles, and supports pṛthivī-dhāraṇa (the earth’s stability) through ritually governed order.
Geographical context
Kailāsa (Śiva’s abode); divaukasām (heavenly realm, generic celestial setting); kṣmā/pṛthivī (earth as the disturbed terrestrial sphere).
Tirtha focus
- Primary TirthaKailāsa (as the narrative sacral locus rather than a pilgrimage manual tirtha)
- Associated RegionHimālaya (Śiva’s abode; mythic-geographic frame)
- Pilgrimage MeritNot framed as a tirtha-māhātmya; merit is primarily ritual (caturthī-vrata, stotra-śravaṇa/pāṭha) and functional (vighna-śamana, siddhi in works).
Ritual instructions
- Primary RitualGaṇapati-caturthī observance with pūrvapūjā, stotra-recitation/hearing, and offerings for vighna-śānti
- BenefitAverts and regulates obstacles, secures success (siddhi) in rites and worldly works, pacifies vināyakas, and symbolically restores terrestrial balance by integrating disruptive forces into a governed ritual order.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological with ritual-prescriptive emphasis; blends philosophical aside (embodiment/perceptibility) with administrative cosmology (regulation of vighnas).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ordered governance of cosmic forces) with secondary Adbhuta (marvel at manifestation)
- Emotional ProgressionInquiry and concern about disorder → awe at the radiant emergence → anxiety as vināyakas unsettle the earth → reassurance through Brahmā’s regulation and Śiva’s consecration → devotional confidence via caturthī-vrata and stotra.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityKailāsa is primarily a mythic/remote sacral locus; practical observance is home/temple-based via caturthī worship and Gaṇeśa pūjā before undertakings.
- Modern Location NameMount Kailash (Tibet Autonomous Region) as the traditional identification, though the chapter’s practice does not require travel.
- Related FestivalGaṇeśa Caturthī (monthly caturthī observances also implied by the tithi emphasis)
Frequently Asked Questions
The text frames obstacles (vighna) as a regulated force: impediments are introduced to restrain improper undertakings while sanctioned rites, correct precedence in worship, and disciplined conduct are presented as means to secure successful outcomes. The narrative also embeds a philosophical aside on embodiment and perceptibility (ākāśa, mūrti, śarīra–śarīrin) to justify the emergence of forms that mediate cosmic and terrestrial order.
The chapter explicitly elevates caturthī (the fourth lunar day) as a paramount tithi, associating it with Gaṇādhyakṣa/Gaṇapati’s installation. It prescribes devotional observance on that day, including offerings (notably tila) and the recitation/hearing of the stotra, as a means to avert vighnas.
Terrestrial instability is narrated through pṛthivī/kṣmā becoming agitated when multiple vināyakas arise. The subsequent institutional regulation—Brahmā’s authorization of roles and Śiva’s consecration of Gaṇeśa with defined ritual precedence—functions as a model for restoring balance: disruptive forces are not eliminated but integrated into a governance framework that prevents uncontrolled disturbance of the earth.
The narrative references major Purāṇic administrative figures: Rudra/Śiva (Trilocana, Śūlapāṇi), Brahmā (Caturmukha, Pitāmaha, Parameṣṭhin), and the collective devas. Gaṇeśa is identified as Bhava’s son and leader of vināyakas, with the devas’ hymnic address establishing his cultic role and precedence in communal rites (makha) and other undertakings.
Ask anything about Adhyaya 23 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
