Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding

Verse 1

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥

Mahātapā said: While that supreme lord Rudra was dwelling there, Gaurī became angered, recalling the enmity connected with the god’s father.

Verse 2

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥

He reflected: “Formerly, an offense was committed against Dakṣa by this one; because of that the sacrifice was destroyed. Therefore I shall assume another form.”

Verse 3

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥

Having propitiated him through austerity and having come to be in his household, how can I go to my father Dakṣa, whose kinsmen have been destroyed?

Verse 4

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥

Thus reflecting, Bhava’s wife—also (his) daughter, the beautiful woman—went for ascetic practice to the mountain, Himavant, the great peak.

Verse 5

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥

There, after a long passage of time, wearing away her bodily frame, she was consumed by the fire of her own body; thereafter she became the Daughter of the Mountain.

Verse 6

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥

彼女は卓越した名として「ウマー」と呼ばれ、また呼称として「クリシュナー」とも称された。麗しい姿を得た吉祥なる彼女は、ヒマヴァントの家に住まった。

Verse 7

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥

さらに彼女は再び激しい苦行を行い、三つ目の神を念じて、「あの御方こそ我が夫」と言い、苦行に堅くとどまった。

Verse 8

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥

彼女が大いなる山ヒマヴァントにおいてその苛烈な苦行を行っていると、長い時を経て、神は彼女の苦行によって満足し、なだめられた。

Verse 9

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥

マヘーシュヴァラは婆羅門の姿となって彼女の庵に赴いた。老いて全身の肢体は弛み弱り、歩むごとに躓いていた。

Verse 10

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥

苦労して彼女の近くに来た最上の再生者（婆羅門）は言った。「私は飢えている。善き御方よ、婆羅門にふさわしい食を私に与えてください。」

Verse 11

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥

かく告げられると、吉祥なる山の娘ウマーは、そのブラーフマナに言った。「おおヴィプラよ、果実などの食を汝に施そう。急ぎ沐浴を行い、求めずして偶然に得たこの食事を受けて食せよ。」

Verse 12

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥

かく告げられると、そのブラーフマナは近くの大河ガンガーへ赴き、沐浴を求めて、儀礼の沐浴（スナーナ）を行うために水辺へ降りた。

Verse 13

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥

そのとき、ルドラは二度生まれ（ブラーフマナ）の姿をとって沐浴の儀を行いつつ、マーヤーによって恐るべきマカラとなり、見る者を震え上がらせた。かくしてその時、ブラーフマナはその悪しき者マドグナ（Madguṇa）に捕らえられた。

Verse 14

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥

ついで、より強きマカラに己が捕らえられているのを見て、彼女に自らの別の姿—老いた姿—を示しつつ、次の言葉を語った。

Verse 15

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥

「おお乙女よ、彼はブラーフマナの法に背く非行に陥った。走ってただちに彼を我がもとへ連れ戻せ。さらに異形へと変ずる前に、汝は我を救護すべきである。」

Verse 16

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥

そのように告げられると、乙女パールヴァティーは思案した。「山の主を父として、シャṅカラを夫として仰ぐなら、苦行によって清められたこの身は彼らに触れ得る。だが、婆羅門にどうして触れられようか。」

Verse 17

यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥

「もし水中でマカラに捕らえられている彼を引き上げなければ、その瞬間に婆羅門殺し（ブラフマ・ハティヤー）の罪が私のものとなる。疑いはない。」

Verse 18

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥

「他の過失であれば、ダルマに従って罪を除き償うこともできる。だが婆羅門殺し（ブラフマ・ハティヤー）だけはそうではない。」そう言うと、彼女は急いで立ち去った。

Verse 19

सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥

彼女は恐れつつも急いで赴き、二度生まれ（ドヴィジャ）を手で取り、水中から引き上げた。その間、ハラ—衆生の主—が自らそこに在して働いた。

Verse 20

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥

彼を礼拝して歓喜させたのち、山の娘（シャイラプトリー）は苦行の修習を始めた。すると、そのまさに世尊ルドラご自身が彼女の手に現れた（すなわち夫として得られた）。

Verse 21

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥

彼を見て女神は、かつて去ったことを思い出して恥じ、何ひとつ返答しなかった。美しい眉のその方は、深く羞じて沈黙した。

Verse 22

तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥

ガウリーが沈黙しているのを見て、ルドラはほほえむかのように私の手を取り、こう言った。「吉祥なる淑女よ、どうしてここで私を捨て去るのが相応しいと思うのか。」

Verse 23

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥

「吉祥なる方よ、もし私があなたの手を取ったこと（婚姻の結び）を徒労にしようというのなら、その時私は、糧を得ることに関して梵天の娘のことを語ろう。」

Verse 24

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥

そのように告げられると、女神—超越にして遍在なる御方—は言った。「これをただの戯れ言と受け取らないでください。」そして恥じらいを帯び、柔らかな微笑を先にして言葉を述べた。

Verse 25

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥

「神々の神、三界の主よ、この努めはあなたのためにこそなされます。前生においてあなたは、支え保つ夫君として礼拝されました。あなたこそ神なるマヘーシュヴァラです。」

Verse 26

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥

今より、神なる御方よ、あなたこそ我が夫となり、他の者はあり得ません。されど我が父、山王シャイレーンドラは我が後見であるゆえ、私は彼のもとへ参ります。正しい作法に従ってその許しを得たのち、あなたは我が手を取り（婚姻を結び）なさい。

Verse 27

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥

かく語り終えると、光り輝き志を定めた女神は父に向かい、合掌して恭しく、ヒマヴァーンに申し上げた。

Verse 28

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥

ゆえに、別の生において我が夫であり、ダクシャの祭祀を滅したルドラは、今や彼女が苦行によって観想したことで、定められた帰趨を成就させる御方となった。

Verse 29

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥

そして彼は—宇宙の主でありながら、婆羅門の姿を現して—我が苦行の林に来た。シャンカラは食を乞うた。私は「沐浴して来なさい」と告げ、彼はジャーフナヴィー（ガンガー）へ赴いた。

Verse 30

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥

その場でシャンカラは、老翁の身と婆羅門の姿を取り、たちまちマカラに捕らえられた。すると彼はアブラハフマニヤに向かって語りかけた。

Verse 31

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥

ブラフマ殺（brahma-hatyā）の報いを恐れて、いとしき者よ、私はそのとき彼の手を取った。手を取られたその瞬間、シャンカラは自らの真の御身を顕した。

Verse 32

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥

その後、婚姻のための「手取りの儀」に来た私に、神は告げられた。「おお女神よ、苦行の功徳の宝よ、何事も思い巡らしてはならぬ。」

Verse 33

एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥

かくして大いなる魂のシャンカラに告げられ、私は—神々の主の許しを得て—あなたに問うために参りました。いま相応しい行いがあるなら、遅滞なく速やかに整えられよ。

Verse 34

एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥

その言葉を聞くや、山の王は歓喜に満ち、その時、福徳ある美顔の娘に語りかけた。

Verse 35

पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥

「娘よ、私はこの世において幸いである。ルドラ—まさしくハラご自身—が我が婿となるのだから。おお女神よ、汝によって私は子孫ある者となる。まことに娘よ、汝によって私は神々の中にあってさえ最前列、頂きに据えられたのだ。」

Verse 36

स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥

「我が帰るまで、ただ一瞬ここに留まれ。」そう言い終えると、王は山々の間におられる梵天（ブラフマー）の御前へ赴いた。

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥

そこで、偉大なる魂をもつ梵天—一切の神々の祖父—を拝見すると、山の王は恭しく礼拝して、梵天に申し上げた。

Verse 38

देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥

おお神よ、彼女は我が娘である。私は彼女をルドラに捧げ、嫁がせよう。あなたの許しを得たゆえ、神よ、そのように致す—どうか我に慈悲を垂れたまえ。

Verse 39

ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥

すると梵天は喜悦して言われた。「行け、ルドラにその吉祥なるものを授けよ。」その時、世界の祖父にして神々の父はかく語った。

Verse 40

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥

かく告げられると、山の主は急ぎ自らの宮殿へ帰り、ただちに神々とリシ（聖仙）とシッダ（成就者）の集会を招集した。

Verse 41

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥

彼はトゥンブル（Tumburu）とナーラダ（Nārada）と共に、またハーハーフーホー（Hāhāhūhū）と共に出立し、さらにキンナラたち、アスラ、そしてラクシャサたちのもとへも赴いた。

Verse 42

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥

山々、河川、岩の峰、樹木、そして薬草までもが集い来た。まことに山々は姿を具して現れ、合流の地の石を伴い、ヒマヴァット（Himavat）の娘がシャンカラ（Śaṅkara）と結ばれる婚礼を拝観せんとした。

Verse 43

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥

そこにはヴェーディ（祭壇の壇）とクシティ（大地）があり、七つの大海はカラシャ（聖なる壺）のごとく備わった。太陽は灯火となり、月もまた同様で、諸河は水をたたえて流れた。

Verse 44

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥

かくして婚礼の備えを整えると、山々の王は、近くのマンダラ山へとルドラに使者を遣わした。

Verse 45

स तदा मन्दरोक्‍तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥

そのとき、マンダラの言葉に促されて、シャンカラ（Śaṅkara）は速やかに来臨した。定められた作法に従い、至上主（パラメーシュヴァラ）はソーマー（Somā）の手を取り、婚姻を成就した。

Verse 46

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥

その祝祭において、パールヴァタとナーラダの二人は歌い、シッダたちは舞い、森の樹々も舞うがごとく揺れ、多くの吉祥なる花が撒き散らされ、天界の女たちは高らかな声と大いなる歓喜をもって踊った。

Verse 47

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥

その婚礼の折、流れゆく水のただ中で、四面の梵天（ブラフマー）—諸世界の利益を念じ、自らの位に安住する者—は乙女に告げた。「娘よ、世においてかくあれ。女は汝の導き手であり支えであり、また他の男たちにとっても同様である。」そう語り終えると、祖父神（ピターマハ、梵天）は自らの都へ帰り、ウマーをルドラと共に残した。

Verse 48

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥

山々の王は、婿たる威徳のソーマをしかるべく供養して送り出した。さらに諸天・ダイティヤ・さまざまなリシたちを多様な供物でことごとく敬い、また山々の中の最勝たちをも、装身具・上質の衣・妙なる食・贈り物を添えて帰らせた。

Verse 49

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥

憂いを離れ、垢なく清浄となった大心のヒマヴァーン—山々の王—は、吉相の面持ちをもつウマーを神々の最勝者に授けたのち、祖霊の界（パイターマハ）において、あたかも供犠の儀の中にあるかのように輝いた。

Verse 50

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥

かくして、王の中の最勝者よ、汝の系譜は語り示された—それは天と阿修羅といえども全てを知り尽くさぬ系譜である。自生者（スヴァヤンブー）より生まれた原初の王ダクシャ、そしてガウリーの三生にわたる婚姻の物語も、我により明らかに説き述べられた。

Verse 51

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥

聖なるヴァラーハは語った。「かくして『ガウリー』と名づけられる彼女は、ある因縁によって身の形を受け、先に説かれたとおりに現れ出た。これは、苦行（タパス）によって自己を錬磨した大リシが昔に発した、プラジャーパラの問いに答えるためである。」

Verse 52

गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥

ガウリーの出生は、まことに至高の聖仙によって語られた。また、婚姻がいかにして成就したか—そのすべてが汝に説き明かされた。

Verse 53

एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥

これら一切は、ガウリーに関して第三の月日（トリティーヤー）に成就すると説かれる。そのトリティーヤーのティティには、人は塩を避けるべきである。さらに、いずれの女性であれ断食（ウパヴァーサ）を守れば、サウバーギャ—良き福運と夫婦の吉祥—を得る。

Verse 54

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥

もし女が不運となり、男が甚だしく不運となるなら—この教えを聞いたのち、トリティーヤー（第三日）には塩を断つべきである。

Verse 55

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥

人はあらゆる願いを成就し、サウバーギャと財の繁栄を得る。またこの世において常に、健康、光輝（カーンティ）、そして滋養と健やかな充実（プシュティ）を得る。