Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day
Gaṇapater Janma, Vināyakānāṃ Utpattiḥ, Caturthī-Māhātmyaṃ ca
Mythic-Etiology and Ritual-Manual (Vighna-Management; Tithi Observance)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിലൂടെ, ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ക്രമം നിലനിർത്താൻ വിധിനിയന്ത്രിത ‘വിഘ്ന’ങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്; അവ അനുചിത കർമ്മങ്ങളെ തടയുന്നു എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. ഗണപതിയുടെ ഉത്ഭവം ചോദിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാർ ദുഷ്കർമ്മങ്ങളിൽ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മാർഗം തേടി കൈലാസത്തിൽ രുദ്രനെ സമീപിക്കുന്നു. ശിവന്റെ ദൃഷ്ടിയും ഹാസ്യവും മുതൽ—ആകാശത്തിന്റെ ദൃശ്യമാനതയും ദേഹധർമ്മചിന്തയും ബന്ധപ്പെട്ട്—അത്യന്തം തേജോമയ സത്ത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ശാപഫലമായി അത് ഗജമുഖരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. രുദ്രന്റെ കംപിത ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പല വിനായകർ ജനിച്ച് ഭൂമിയെ കലക്കുന്നു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാ അവരുടെ പ്രവർത്തനം നിശ്ചയിച്ച് അവരെ വിഘ്ന-പ്രവർത്തകരായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഗണേശനെ പൂജയിൽ അഗ്രസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അഭിഷേകവും സ്തുതിയും നടത്തുന്നു; വിഘ്നനിവാരണത്തിനായി ചതുര്ഥീ തിഥിയിൽ നൈവേദ്യവും ജപ/പാരായണവും സഹിതം വ്രതാചരണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഇത് പൃഥിവീധാരണയ്ക്കായി വിഘ്നശക്തികളെ ആചാരനിയമത്തിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതായാണ് പ്രതിപാദ്യം।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥
പ്രജാപാലൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സത്തമാ, ഗണപതിയുടെ ജനനം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു, അദ്ദേഹം എങ്ങനെ മൂർത്തിമാനായി? ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്ന എന്റെ ഈ സംശയം നീക്കുക.
Verse 2
महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥
മഹാതപാ പറഞ്ഞു—പൂർവ്വകാലത്ത് എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും തപോധനരായ ഋഷിമാരും ഇതേവിധം പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു; സംശയമില്ലാതെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു.
Verse 3
सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥
സന്മാർഗത്തിൽ നടക്കുന്നവരുടെ പ്രവർത്തികൾ വിഘ്നങ്ങൾക്കിടയിലും സിദ്ധിയിലേക്കെത്തുന്നതുപോലെ, യഥോചിത സത്കാരം ചെയ്യാത്ത എല്ലാവരിലും അതുപോലെ തന്നേ—അവിഘ്നമായി.
Verse 4
ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥
അപ്പോൾ ദേവന്മാരും പിതൃഗണങ്ങളും ശക്തിയോടെ ആലോചിച്ചു; അനുചിത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുവാൻ എല്ലാവരും ചേർന്ന് ഉപായം ആലോചിച്ചു.
Verse 5
ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥
അപ്പോൾ ത്രിദിവവാസികൾ മന്ത്രണം ചെയ്യുമ്പോൾ, മഹാത്മാവായ രുദ്രനോടു പോകുവാനുള്ള നിശ്ചയം അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചു.
Verse 6
ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥
അവിടെ കൈലാസനിവാസിയായ ഗുരുവായ രുദ്രനോടടുത്ത് ചെന്നു, എല്ലാവരും ആദ്യം നമസ്കരിച്ചു വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 7
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ മഹാദേവ, ശൂലപാണി ത്രിനേത്രാ! ഭേദമില്ലാതെ എല്ലാവർക്കും വിഘ്നനിവാരണാർത്ഥം ഒരു സത്തയെ പ്രാദുര്ഭവിപ്പിക്കണം।
Verse 8
एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥
ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭവൻ (ശിവൻ) പരമാനന്ദത്തോടെ ഉമാദേവിയെ കണ്ണിമയ്ക്കാതെ ദൃഷ്ടിയാൽ നിരീക്ഷിച്ചു।
Verse 9
देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥
ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ ആ മഹാത്മാവ് എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു—‘ആകാശത്തിൽ ഇത് മൂർത്തിരൂപങ്ങളായി എന്തുകൊണ്ട് ദൃശ്യമാകുന്നു?’
Verse 10
पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥
‘പൃഥ്വിക്ക് മൂർത്തിയുണ്ട്, ജലത്തിനും മൂർത്തിയുണ്ട്; അഗ്നിക്കും വായുവിന്നും പോലും മൂർത്തിരൂപം ദൃശ്യമാകുന്നു. എന്നാൽ ആകാശത്തെ എങ്ങനെ (മൂർത്തിയായി) ഗ്രഹിക്കാം?’—ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ദേവൻ ചിരിച്ചു।
Verse 11
ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥
ഉമയെ ജ്ഞാനശക്തിരൂപമായി ദർശിച്ച്—ശംഭു ആകാശത്തിൽ കണ്ടതും, ബ്രഹ്മാവ് മുമ്പ് പറഞ്ഞതും ഓർത്തപ്പോൾ—ഇത് ദേഹധാരികളുടെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണെന്ന് (ബോധപ്പെട്ടു)।
Verse 12
यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥
അതുപോലെ ആ ദേവനായ പരമേഷ്ഠി പ്രകടിപ്പിച്ച ഹാസ്യം, ഈ ചതുര്വിധ കര്‍മ്മസമൂഹത്തോടും ഭൂമി മുതലായ ചതുര്വിധ സമുച്ചയത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടതായി ഗ്രഹിക്കേണ്ടതാണ്।
Verse 13
मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥
ഹസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പരമേഷ്ഠിയിൽ നിന്ന് മూర్తിമാനായ അതിതേജസ്വിയായ കുമാരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ജ്വലിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ മഹാദീപ്തനായി ദിക്കുകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു; പരമേഷ്ഠിയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായ അവൻ സാക്ഷാൽ രുദ്രനുപോലെ, മറ്റൊരു രുദ്രനെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 14
उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥
ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ ആ മഹാത്മാവ് ദേവന്മാരുടെ സ്ത്രീകളെ മോഹിപ്പിച്ചു—തന്റെ കാന്തി, ദീപ്തി, മూర్తി, രൂപം എന്നിവയാൽ।
Verse 15
तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥
മഹാത്മാവായ കുമാരന്റെ പരമരൂപം കണ്ടിട്ട്, ഭാമിനിയായ ഉമ ഇമചിമ്മാത്ത കണ്ണുകളാൽ അവനെയേ നിരന്തരം നോക്കി നിന്നു।
Verse 16
तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ദേവൻ ക്രുദ്ധനായി; സ്ത്രീഭാവം ചഞ്ചലമാണെന്ന് കരുതി, കുമാരരൂപം ദൃഷ്ടിക്ക് ശോഭനവും മോഹനവും ആണെന്ന് വിചാരിച്ച്, പരമേശ്വരൻ അവനോട് ‘സ്ത്രീ-ശങ്ക’ എന്ന ശാപം ചൊല്ലി।
Verse 17
कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥
ഹേ കുമാരാ! നീ ഗജമുഖനും പ്രലംബ ജഠരവാനും ആകും; കൂടാതെ സർപ്പങ്ങളെ യജ്ഞോപവീതമായി നിശ്ചയമായി ധരിക്കും. ഇങ്ങനെ തീവ്രകോപത്തോടെ ദേവൻ അവനെ ശപിച്ചു.
Verse 18
अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥
ത്രിലോചനൻ (ശിവൻ) തന്റെ ദേഹത്തിൽ അർദ്ധകോടി രോമങ്ങൾ ധരിച്ച്, വിയർപ്പുനീരാൽ നിറഞ്ഞ കൂപകമുള്ള ത്രിശൂലം വഹിച്ച്, ശരീരം കുലുക്കിക്കൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു; തുടർന്ന് ദേവൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞവനായി.
Verse 19
यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥
ത്രിശിഖാ അസ്ത്രം കൈയിൽ ധരിച്ച ദേവൻ തന്റെ ആദ്യശരീരം എത്ര എത്ര പ്രാവശ്യം കുലുക്കിയതോ, അത്ര അത്ര അവന്റെ അങ്കരോമങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു; മറ്റു ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ജലവും ഭൂമിയിലേക്കു വീണു.
Verse 20
विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥
അപ്പോൾ പലവിധ വിനായകർ—ഗജമുഖന്മാർ, തമാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ശ്യാമവർണ്ണത്തെയും നീല അഞ്ജനത്തെയും പോലെ—വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ ധരിച്ചു ഉച്ചത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു; അതുകണ്ട് ദേവന്മാർ മനസ്സിൽ വ്യാകുലരായി.
Verse 21
किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥
“ഇതെന്ത്? അത്ഭുതകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ഒരുത്തൻ തന്നെ മഹത്തായതും അപരിമിതവുമായ പ്രവർത്തി സാധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ദേവന്മാരുടെ ഇഷ്ടകാര്യമായി പൂർത്തിയായതായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ഇതിന് വിപരീതം എങ്ങനെ സംഭവിക്കും, അത് എവിടെ നിന്നാണ് ഉദിക്കുക?”
Verse 22
दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥
ദേവലോകവാസികൾ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, വിനായകരാൽ ഭൂമി ക്ഷുബ്ധമായി. അപ്പോൾ ചതുര്മുഖനും അപരിമിതനുമായ ബ്രഹ്മാവ് വിമാനം കയറി ആകാശത്തിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 23
धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥
ഹേ ദേവന്മാരേ, നിങ്ങൾ ധന്യർ—അദ്ഭുതരൂപനായ ത്രിലോചന സുറനായകന്റെ കൃപയാലും പരമേശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹത്താലും. അവന്റെ നമസ്കാരത്താൽ തന്നെ ദേവദ്വേഷികൾ സൃഷ്ടിച്ച വിഘ്നങ്ങൾ നശിക്കുന്നു.
Verse 24
इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം പ്രപിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ത്രിശിഖാ ആയുധം ധരിച്ച ദേവനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ വിഭോ, നിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനും വിനായകരുടെ പ്രഭുവുമായവൻ, നിന്റെ ഈ അനുചരന്മാരുടെ നേതാവാകട്ടെ.”
Verse 25
भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥
നീയും നിന്റെ സ്വാഭാവിക ശ്രേഷ്ഠതയാൽ ആകാശത്തിൽ നാലുവിധമായി ദേഹധാരിയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഹേ വരണീയാ, ഈ ആകാശവ്യാപ്തി പല രൂപങ്ങളിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനെ നിർമ്മിച്ചത് നീയേ, മറ്റാരുമല്ല.
Verse 26
प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥
“ആയുധചിഹ്നം ധരിച്ച് പ്രഭുരൂപമായി പ്രത്യക്ഷനാകുക; ഈ ആയുധങ്ങളും വരങ്ങളും ദാനം ചെയ്യുക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പിതാമഹനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ ത്രിലോചനൻ ആത്മഭവൻ (സ്വയംഭൂ)നെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 27
विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥
അവൻ വിനായകൻ, വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ഗജമുഖൻ, ഗണേശൻ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ, ഭവൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ പുത്രൻ. നിന്റെ ഈ എല്ലാ ഭൃത്യന്മാരായ വിനായകർ—ക്രൂരദൃഷ്ടിയുള്ളവരും പ്രചണ്ഡരുമായവർ—പുറപ്പെടട്ടെ; ഉച്ചുഷ്മം, ദാനം മുതലായവകൊണ്ട് ദേഹവൃദ്ധി പ്രാപിച്ച് കാര്യങ്ങളിൽ സിദ്ധി സ്ഥാപിക്കട്ടെ।
Verse 28
भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥
നിന്റെ മഹാനുഭാവത്വം മൂലം ദേവന്മാരിൽ, യാഗങ്ങളിൽ, മറ്റു കാര്യങ്ങളിലും നീ അഗ്രപൂജ ലഭിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ നീ തന്നെ ആ കാര്യസിദ്ധിയെ നിശ്ചയമായി നശിപ്പിക്കും.
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം പരമേശ്വരൻ ദേവന്മാരോടുകൂടെ സ്വർണ്ണകുംഭങ്ങളിൽ ഉള്ള ജലങ്ങളാൽ അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അഭിഷേകജലത്തിൽ സ്നാതമായ ദേഹത്തോടെ അവൻ വിനായകരിൽ അഗ്രഗണ്യനായി ദീപ്തിമാനായി.
Verse 30
दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥
അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഗണനായകനെ കണ്ട ദേവന്മാർ എല്ലാവരും സംയതരായി ത്രിശൂലാസ്ത്രത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ അവനെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 31
देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ഗജവക്ത്രാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ഗണനായകാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ വിനായകാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ചണ്ഡവിക്രമാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 32
नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥
ഹേ വിഘ്നകർത്താവേ (വിഘ്നനിവാരകനേ), നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ സർപ്പമേഖലധാരീ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ രുദ്രമുഖോത്ഭവ, പ്രലംബന്റെ ഉദരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 33
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥
“സകല ദേവന്മാർക്കുള്ള ഈ നമസ്കാരത്താൽ നീ എപ്പോഴും നിർവിഘ്നമാക്കുക.” ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഗണനായകൻ അന്ന് അഭിഷിക്തനായി, രുദ്രനും സോമനും ഉള്ള അപത്യസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 34
एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥
ഹേ പാർത്ഥിവ (രാജാവേ), ഗണാധ്യക്ഷനെ സംബന്ധിച്ച ഈ (വ്രതം/കർമ്മം) ചതുര്ഥിയിലാണ് സമ്പന്നമാകുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ഇത് മഹത്തായ തിഥി—തിഥികളിൽ പരമ തിഥി—എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 35
एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥
ഹേ നൃപ, ഈ (തിഥി/വ്രത)യിൽ എള്ള് ഭുജിച്ച് ഭക്തിയോടെ ഗണപതിയെ ആരാധിക്കുന്നവനോട് അദ്ദേഹം शीഘ്രം പ്രസന്നനാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 36
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥
ഹേ നൃപ, ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുന്നവനും ഇതു എപ്പോഴും ശ്രവിക്കുന്നവനും—അവർക്കു വിഘ്നങ്ങൾ ജനിക്കുകയില്ല; യാതൊരു വിധത്തിലും പാപം അവശേഷിക്കുകയുമില്ല.
Inside Adhyaya 23
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, Pṛthivī’s inquiry turns to how worldly undertakings are safeguarded from adharmic or ill-timed action; the discussion frames vighna (obstacle) as a necessary, regulated principle for maintaining order in action and ritual.
- Central event
The devas, seeking a cosmic mechanism to check improper enterprises, approach Rudra at Kailāsa. From Śiva’s gaze and laughter—introduced through a philosophical aside on ākāśa’s perceptibility and the necessity of embodied form (śarīra–śarīrin)—a blazing being manifests; through a curse/transformative turn he becomes elephant-headed Gaṇapati. From Rudra’s shaken body arise multiple vināyakas whose uncontrolled presence agitates the earth (pṛthivī-kṣobha).
- Climax resolution
Brahmā intervenes to institutionalize and regulate the vināyakas’ function, converting disruptive forces into administrable guardians of thresholds. Śiva consecrates Gaṇeśa (abhiṣeka), installs him as Gaṇādhyakṣa, and establishes pūrvapūjā (first worship) for all rites and undertakings; a stotra is praised as efficacious for vighna-śānti.
- Closing phalashruti
Hearing/reciting the Gaṇeśa-stotra and observing caturthī with prescribed offerings (notably tila) grants success in undertakings, pacifies vināyakas, averts obstacles, and supports pṛthivī-dhāraṇa (the earth’s stability) through ritually governed order.
Geographical context
Kailāsa (Śiva’s abode); divaukasām (heavenly realm, generic celestial setting); kṣmā/pṛthivī (earth as the disturbed terrestrial sphere).
Tirtha focus
- Primary TirthaKailāsa (as the narrative sacral locus rather than a pilgrimage manual tirtha)
- Associated RegionHimālaya (Śiva’s abode; mythic-geographic frame)
- Pilgrimage MeritNot framed as a tirtha-māhātmya; merit is primarily ritual (caturthī-vrata, stotra-śravaṇa/pāṭha) and functional (vighna-śamana, siddhi in works).
Ritual instructions
- Primary RitualGaṇapati-caturthī observance with pūrvapūjā, stotra-recitation/hearing, and offerings for vighna-śānti
- BenefitAverts and regulates obstacles, secures success (siddhi) in rites and worldly works, pacifies vināyakas, and symbolically restores terrestrial balance by integrating disruptive forces into a governed ritual order.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-etiological with ritual-prescriptive emphasis; blends philosophical aside (embodiment/perceptibility) with administrative cosmology (regulation of vighnas).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ordered governance of cosmic forces) with secondary Adbhuta (marvel at manifestation)
- Emotional ProgressionInquiry and concern about disorder → awe at the radiant emergence → anxiety as vināyakas unsettle the earth → reassurance through Brahmā’s regulation and Śiva’s consecration → devotional confidence via caturthī-vrata and stotra.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityKailāsa is primarily a mythic/remote sacral locus; practical observance is home/temple-based via caturthī worship and Gaṇeśa pūjā before undertakings.
- Modern Location NameMount Kailash (Tibet Autonomous Region) as the traditional identification, though the chapter’s practice does not require travel.
- Related FestivalGaṇeśa Caturthī (monthly caturthī observances also implied by the tithi emphasis)
Frequently Asked Questions
The text frames obstacles (vighna) as a regulated force: impediments are introduced to restrain improper undertakings while sanctioned rites, correct precedence in worship, and disciplined conduct are presented as means to secure successful outcomes. The narrative also embeds a philosophical aside on embodiment and perceptibility (ākāśa, mūrti, śarīra–śarīrin) to justify the emergence of forms that mediate cosmic and terrestrial order.
The chapter explicitly elevates caturthī (the fourth lunar day) as a paramount tithi, associating it with Gaṇādhyakṣa/Gaṇapati’s installation. It prescribes devotional observance on that day, including offerings (notably tila) and the recitation/hearing of the stotra, as a means to avert vighnas.
Terrestrial instability is narrated through pṛthivī/kṣmā becoming agitated when multiple vināyakas arise. The subsequent institutional regulation—Brahmā’s authorization of roles and Śiva’s consecration of Gaṇeśa with defined ritual precedence—functions as a model for restoring balance: disruptive forces are not eliminated but integrated into a governance framework that prevents uncontrolled disturbance of the earth.
The narrative references major Purāṇic administrative figures: Rudra/Śiva (Trilocana, Śūlapāṇi), Brahmā (Caturmukha, Pitāmaha, Parameṣṭhin), and the collective devas. Gaṇeśa is identified as Bhava’s son and leader of vināyakas, with the devas’ hymnic address establishing his cultic role and precedence in communal rites (makha) and other undertakings.
Ask anything about Adhyaya 23 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
