Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે સત્તમ, ગણપતિનો જન્મ કેવી રીતે થયો અને તેઓ મૂર્તિમાન કેવી રીતે બન્યા? મારા દૃઢ સ્થિત સંશયને છેદી દો.

Verse 2

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥

મહાતપાએ કહ્યું—પૂર્વકાળે સર્વ દેવગણો અને તપોધન ઋષિઓ આ જ રીતે કાર્યનો આરંભ કરતા; અને નિઃસંદેહ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતા.

Verse 3

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥

જેમ સન્માર્ગે ચાલનારાઓનાં કર્મો વિઘ્નોમાં પણ સિદ્ધ થાય છે, તેમ જ જે યોગ્ય સત્કાર કરતા નથી એવા સર્વના વિષયમાં પણ એ જ—અવિઘ્ન રીતે.

Verse 4

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥

પછી દેવો અને પિતૃગણોએ બળપૂર્વક વિચાર કર્યો; અયોગ્ય કાર્યોમાં વિઘ્ન ઊભું કરવા માટે સૌએ મળીને ઉપાયનો મંત્ર કર્યો.

Verse 5

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥

પછી ત્રિદિવવાસી દેવો મંત્રણા કરતા હતા ત્યારે મહાત્મા રુદ્ર પાસે જવાની બુદ્ધિ/નિશ્ચય તેમનામાં ઉદ્ભવ્યો.

Verse 6

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥

ત્યાં કૈલાસનિવાસી ગુરુ રુદ્ર પાસે જઈ, સૌએ પહેલાં પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક કહ્યું.

Verse 7

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥

દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ, હે શૂલપાણિ ત્રિલોચન! સર્વ માટે સમાન રીતે વિઘ્નનિવારણાર્થે એક સત્તાનું પ્રાદુર્ભાવ કરવો યોગ્ય છે।

Verse 8

एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥

દેવોએ એમ કહ્યે ત્યારે ભવ (શિવ) પરમ આનંદથી ઉમાદેવીને અનિમેષ નેત્રે નિહાળવા લાગ્યા।

Verse 9

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥

દેવોના સન્નિધানে તે મહાત્મા મને જોતા હતા ત્યારે વિચાર ઊઠ્યો—‘આકાશમાં આ મૂર્તિરૂપે કેમ દેખાય છે?’

Verse 10

पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥

‘પૃથ્વીની મૂર્તિ છે, જળની પણ મૂર્તિ છે; તેજ અને વાયુની પણ મૂર્તિ દેખાય છે. પરંતુ આકાશને કેવી રીતે (મૂર્તિરૂપે) માનવું?’—એવું વિચારી દેવ હસ્યા।

Verse 11

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥

ઉમાને જ્ઞાનશક્તિરૂપે જોઈને—શંભુએ આકાશમાં જે જોયું અને બ્રહ્માએ પૂર્વે જે કહ્યું હતું—તે દેહધારીઓના શરીર વિષયક જ છે।

Verse 12

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥

અને તે દેવ પરમેષ્ઠિને જે હાસ્ય પ્રગટ કર્યું, તે આ ચતુર્વિધ કાર્યસમૂહના તેમજ પૃથ્વી આદિ ચતુર્વિધ સમૂહના સંદર્ભમાં પણ સમજવું જોઈએ।

Verse 13

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥

હસતા પરમેષ્ઠિમાંથી એક મૂર્તિમાન, અતિ તેજસ્વી કુમાર પ્રગટ થયો—તેનું મુખ પ્રજ્વલિત હતું, તે મહાદીપ્ત બની દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો હતો; પરમેષ્ઠિના ગુણોથી યુક્ત તે સాక్షાત્ રુદ્ર સમાન, જાણે બીજો રુદ્ર હતો।

Verse 14

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥

ઉત્પન્ન થતાં જ તે મહાત્માએ દેવતાઓની સ્ત્રીઓને મોહિત કરી દીધી—પોતાની કાંતિ, દીપ્તિ, મૂર્તિ અને રૂપ દ્વારા।

Verse 15

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥

મહાત્મા કુમારનું પરમ રૂપ જોઈ, ભામિની ઉમાએ અનિમેષ નેત્રોથી તેને જ સ્થિર દૃષ્ટિએ નિહાળ્યો।

Verse 16

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥

તેને જોઈ દેવ ક્રોધિત થયો; સ્ત્રીભાવને ચંચળ માનીને, અને કુમારરૂપને દૃષ્ટિ માટે શોભન તથા મોહક વિચારીને, પરમેશ્વરે તેને ‘સ્ત્રી-શંકા’ નો શાપ આપ્યો।

Verse 17

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥

હે કુમાર! તું ગજમુખ અને પ્રલંબ જઠરવાળો થશે; તેમજ નિશ્ચિતપણે સર્પોને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરશે. આ રીતે તીવ્ર ક્રોધથી દેવએ તેને શાપ આપ્યો.

Verse 18

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥

ત્રિલોચન (શિવ) પોતાના અંગોમાં અર્ધ-કોટિ રોમ ધારણ કરીને, ઘમના જળથી ભરેલા કૂપકવાળો ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, શરીર ધુણવતો ઊભો થયો; ત્યારબાદ દેવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.

Verse 19

यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥

જેમ જેમ હાથમાં ત્રિશિખા અસ્ત્ર ધરાવતો દેવ પોતાનું આદ્ય શરીર વારંવાર ધુણવે છે, તેમ તેમ તેના અંગના રોમ તેજસ્વી દેખાય છે; અને અન્ય ભાગોમાંથી પણ જળ પૃથ્વી પર પડતું રહે છે.

Verse 20

विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥

ત્યારે અનેક પ્રકારના વિનાયકો—ગજમુખ, તમાલના શ્યામ વર્ણ અને નીલ અંજન સમાન—હાથમાં વિવિધ અસ્ત્રો ધારણ કરીને ઊંચા સ્વરે ઊભા થયા; તેથી દેવો મનથી વ્યાકુળ થયા.

Verse 21

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥

“આ શું છે? અદ્ભુત કર્મ કરનાર એક જ મહાન અને અપ્રતિમ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે. આ તો દેવોનું ઇષ્ટ કાર્ય પૂર્ણ થયેલું જણાય છે; તો પછી તેનો ઉલટફેર કેવી રીતે થશે, અને તે ક્યાંથી ઉપજે?”

Verse 22

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥

દેવલોકના નિવાસીઓ આમ વિચાર કરતા હતા ત્યારે વિનાયકોના કારણે પૃથ્વી ક્ષુબ્ધ થઈ ગઈ. ત્યારબાદ ચતુર્મુખ, અપ્રતિમ બ્રહ્મા વિમાન પર આરોહણ કરીને આકાશમાં આ વચન બોલ્યા.

Verse 23

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥

હે દેવો, તમે ધન્ય છો—અદ્ભુતરૂપ ત્રિલોચન સૂરનાયકની કૃપાથી અને પરમેશ્વરના અનુગ્રહથી. જેમના નમનમાત્રથી દેવદ્વેષીઓએ રચેલા વિઘ્નો નાશ પામે છે.

Verse 24

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥

આ રીતે કહી પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા) ત્રિશિખા અસ્ત્ર ધારણ કરનાર દેવને કહ્યું—“હે વિભો, તમારા મુખમાંથી ઉત્પન્ન અને વિનાયકોના પ્રભુ જે છે, તે જ તમારા આ અનુગોનો નેતા થાઓ.”

Verse 25

भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥

તમે પણ તમારા સ્વાભાવિક શ્રેષ્ઠત્વથી આકાશમાં ચાર રીતે દેહધારી થઈને વિહરો છો. હે વરેણ્ય, આ આકાશ અનેક રૂપે વ્યવસ્થિત છે; તેને તમે જ રચ્યું છે, બીજાએ નહીં.

Verse 26

प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥

“અસ્ત્રચિહ્ન ધારણ કરીને પ્રભુરૂપે પ્રગટ થાઓ; અને આ અસ્ત્રો તથા વરો પણ આપો.” એમ કહી, પિતામહ પાસે પહોંચ્યા પછી ત્રિલોચને આત્મભવ (સ્વયંભૂ)ને કહ્યું.

Verse 27

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥

તે વિનાયક છે—વિઘ્ન કરનાર, ગજમુખ, ગણેશ નામે પ્રસિદ્ધ અને ભવ (શિવ)નો પુત્ર. તમારા આ બધા સેવકો—ક્રૂર દૃષ્ટિવાળા અને પ્રચંડ વિનાયકો—આગળ જાઓ; ઉચ્છુષ્મ, દાન વગેરે દ્વારા દેહવૃદ્ધિ પામી કાર્યોમાં સિદ્ધિ સ્થાપિત કરો।

Verse 28

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥

તમારા મહાન પ્રભાવથી દેવોમાં, યજ્ઞોમાં તથા અન્ય કાર્યોમાં પણ તમને અગ્રપૂજા મળે છે; નહીંતર તમે નિશ્ચયે તે કાર્યસિદ્ધિનો વિનાશ કરી દો.

Verse 29

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥

આ રીતે કહી પરમેશ્વરે દેવો સાથે મળીને સુવર્ણકુંભોમાં રહેલા જળથી તેનો અભિષેક કર્યો. હે રાજેન્દ્ર, અભિષેકજળથી સ્નાત દેહવાળો તે વિનાયકોમાં અગ્રણી બની તેજસ્વી થયો।

Verse 30

दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥

ગણનાયકને અભિષેક થતો જોઈ સર્વ દેવો સંયમપૂર્વક ત્રિશૂલાસ્ત્રની સન્નિધિમાં તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 31

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥

દેવોએ કહ્યું— હે ગજવક્ત્ર, તમને નમસ્કાર; હે ગણનાયક, તમને નમસ્કાર. હે વિનાયક, તમને નમસ્કાર હો; હે ચંડવિક્રમ, તમને નમસ્કાર.

Verse 32

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥

હે વિઘ્નકર્તા (અને વિઘ્નનિવારક), તમને નમસ્કાર. હે સર્પમેખલા ધારણ કરનાર, તમને નમસ્કાર. હે રુદ્રના મુખમાંથી ઉત્પન્ન, પ્રલંબના જઠરમાં સ્થિત, તમને નમસ્કાર.

Verse 33

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥

“સર્વ દેવતાઓને કરેલા આ નમસ્કારથી તું સદા નિર્વિઘ્ન કર.” આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરતાં તે સમયે મહાત્મા ગણનાયકનો અભિષેક થયો અને તેણે રુદ્ર તથા સોમનું અપત્યત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 34

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥

હે પાર્થીવ (રાજન), ગણાધ્યક્ષના સંબંધે આ (વ્રત/કર્મ) ચતુર્થીએ સંપન્ન થાય છે; તેથી આ મહાન તિથિ—તિથિઓમાં પરમ તિથિ—ગણાય છે.

Verse 35

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥

હે નૃપ, આ (તિથિ/વ્રત)માં જે તલ ખાઈ ભક્તિપૂર્વક ગણપતિની આરાધના કરે છે, તેના પર તેઓ શીઘ્ર પ્રસન્ન થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 36

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥

હે નૃપ, જે આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે અને જે તેને સદા શ્રવણ કરે છે—તેના માટે વિઘ્નો ઉત્પન્ન થતા નથી અને તેને કોઈ રીતે પાપ રહેતું નથી.