Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥

ప్రజాపాలుడు అన్నాడు—హే సత్తమా, గణపతి జననం ఎలా జరిగింది, ఆయన మూర్తిమంతుడిగా ఎలా అయ్యాడు? నా ఈ గాఢంగా నిలిచిన సందేహాన్ని తొలగించండి.

Verse 2

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥

మహాతపా పలికెను—పూర్వకాలంలో సమస్త దేవగణములు మరియు తపోధనులైన ఋషులు ఇదే విధంగా కార్యారంభం చేసిరి; నిస్సందేహంగా సిద్ధిని పొందిరి.

Verse 3

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥

సన్మార్గంలో నడిచేవారి క్రియలు విఘ్నాల మధ్యనైనా సిద్ధించునట్లు, సత్కారం చేయని వారందరిలోనూ అలాగే—నిర్విఘ్నంగా.

Verse 4

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥

అప్పుడు దేవులు పితృదేవతలతో కూడి బలంగా ఆలోచించిరి; అనుచిత కార్యాలలో విఘ్నం కలిగించుటకై అందరూ కలిసి ఉపాయాన్ని మంత్రించిరి.

Verse 5

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥

అప్పుడు త్రిదివవాసులైన వారు మంత్రణ చేయుచుండగా, మహాత్ముడైన రుద్రుని వద్దకు వెళ్లుటకు వారి బుద్ధి నిశ్చయమైంది.

Verse 6

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥

అక్కడ కైలాసనివాసి గురువైన రుద్రుని సమీపించి, అందరూ ముందుగా ప్రణామం చేసి వినయంతో పలికిరి.

Verse 7

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥

దేవులు పలికిరి—హే దేవదేవ మహాదేవా, శూలపాణి త్రినేత్రా! భేదం లేక సమస్తుల విఘ్ననివారణార్థం ఒక సత్త్వాన్ని ప్రాదుర్భవింపజేయవలెను।

Verse 8

एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥

దేవులు ఇలా పలికినప్పుడు భవుడు (శివుడు) పరమానందంతో ఉమాదేవిని అనిమిష నేత్రంతో తిలకించెను।

Verse 9

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥

దేవుల సన్నిధిలో ఆ మహాత్ముడు నన్ను చూచుచుండగా ఒక ఆలోచన కలిగెను—‘ఆకాశంలో ఇది మూర్తిరూపంగా ఎందుకు దర్శనమవుతోంది?’

Verse 10

पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥

‘పృథివికి మూర్తి ఉంది, జలానికీ మూర్తి ఉంది; అగ్ని మరియు వాయువుకూడా మూర్తిరూపంగా దర్శనమవుతాయి. అయితే ఆకాశాన్ని ఎలా (మూర్తిగా) గ్రహించగలం?’—ఇలా తలచి దేవుడు నవ్వెను।

Verse 11

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥

ఉమాదేవిని జ్ఞానశక్తిరూపంగా దర్శించి—శంభువు ఆకాశంలో చూచినదాన్ని, అలాగే బ్రహ్ముడు పూర్వం చెప్పినదాన్ని స్మరించి—ఇది దేహధారుల శరీర విషయమే అని (అర్థమైంది)।

Verse 12

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥

అదేవిధంగా ఆ దేవుడు పరమేష్ఠి చేసిన హాస్యం, ఈ చతుర్విధ కార్యసమూహానికి సంబంధించి, అలాగే పృథివి మొదలైన చతుర్విధ సమూహానికీ సంబంధించి గ్రహించవలెను।

Verse 13

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥

హసిస్తున్న పరమేష్ఠి నుండి మూర్తిమంతుడై, అతితేజస్సుతో కూడిన కుమారుడు ప్రాదుర్భవించాడు; అతని ముఖం జ్వలించి, మహాదీప్తితో దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ, పరమేష్ఠి గుణాలతో యుక్తుడై సాక్షాత్తు రుద్రునివలె మరొక రుద్రుడుగా కనిపించాడు।

Verse 14

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥

పుట్టిన వెంటనే ఆ మహాత్ముడు దేవతల స్త్రీలను మోహింపజేశాడు—తన కాంతి, దీప్తి, మూర్తి మరియు రూపం ద్వారా।

Verse 15

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥

మహాత్ముడైన కుమారుని పరమరూపాన్ని చూచి, భామిని ఉమా అనిమేష నేత్రాలతో అతనినే స్థిరంగా దర్శించింది।

Verse 16

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥

అతనిని చూచి దేవుడు కోపించాడు; స్త్రీభావం చంచలమని భావించి, కుమారరూపం దృష్టికి శోభనమూ మోహనమూ అని విచారించి, పరమేశ్వరుడు అతనికి ‘స్త్రీ-శంకా’ అనే శాపం విధించాడు।

Verse 17

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥

ఓ కుమారా! నీవు గజముఖుడవు, ప్రలంబ జఠరుడవు అవుతావు; అలాగే సర్పాలను యజ్ఞోపవీతంలా నిశ్చయంగా ధరించెదవు. ఇలా తీవ్ర కోపంతో దేవుడు అతనిని శపించాడు.

Verse 18

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥

త్రిలోచనుడు (శివుడు) తన దేహంపై అర్ధకోటి రోమాలను కలిగి, చెమట నీటితో నిండిన కూపకమున్న త్రిశూలాన్ని ధరించి, శరీరాన్ని ఊపుతూ లేచి నిలిచాడు; ఆపై దేవుడు కోపంతో నిండిపోయాడు.

Verse 19

यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥

త్రిశిఖా అస్త్రాన్ని చేతబట్టి ఉన్న దేవుడు తన ఆద్య శరీరాన్ని ఎంతెంతగా ఊపాడో, అంతంతగా అతని అంగరోమాలు ప్రకాశించాయి; అలాగే ఇతర భాగాల నుండీ నీరు భూమిపై జారిపడింది.

Verse 20

विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥

అప్పుడు అనేక విధాలైన వినాయకులు—గజముఖులు, తమాల వృక్ష శ్యామవర్ణం మరియు నీల అంజనంలా కనిపించువారు—వివిధ అస్త్రాలను చేతబట్టి గొంతెత్తి లేచారు; దాంతో దేవతలు మనసులో కలత చెందారు.

Verse 21

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥

“ఇది ఏమిటి? అద్భుత కార్యాలు చేయువాడు ఒక్కడే మహత్తరమైన, అపూర్వమైన కార్యాన్ని సాధిస్తాడు. ఇది దేవతల ఇష్టకార్యం పూర్తయినట్టే కనిపిస్తోంది; అయితే దీని విరుద్ధం ఎలా జరుగుతుంది, అది ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?”

Verse 22

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥

దేవలోకవాసులు ఈ విధంగా ఆలోచించుచుండగా, వినాయకుల వల్ల భూమి కదిలి కలత చెందింది. అప్పుడు చతుర్ముఖుడు, అప్రమేయుడైన బ్రహ్మ విమానమారోహించి ఆకాశంలో ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 23

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥

ఓ దేవతలారా, మీరు ధన్యులు—అద్భుతరూపుడైన త్రిలోచన సురనాయకుని కృపచేతను, పరమేశ్వరుని అనుగ్రహచేతను. ఆయన నమస్కారమాత్రముతో దేవద్వేషులు సృష్టించిన విఘ్నములు నశించును.

Verse 24

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥

ఇట్లు పలికి ప్రపితామహుడు (బ్రహ్మ) త్రిశిఖాస్త్రధారియైన దేవునితో అన్నాడు—“ఓ విభో, నీ ముఖమునుండి జన్మించినవాడు, వినాయకుల ప్రభువైనవాడు, నీ ఈ అనుగాముల నాయకుడగుగాక.”

Verse 25

भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥

నీవు కూడా నీ స్వస్వరూపశ్రేష్ఠతచేత ఆకాశమందు నాలుగు విధములుగా దేహధారిగా సంచరించుచున్నావు. ఓ వరణీయా, ఈ ఆకాశం అనేక రూపములుగా వ్యవస్థితమై ఉంది; దీనిని నీవే నిర్మించితివి, మరెవ్వరూ కాదు.

Verse 26

प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥

“అస్త్రచిహ్నధారిగా ప్రభురూపముగా అవతరించు; ఈ అస్త్రములను మరియు వరములను కూడా ప్రసాదించు.” ఇట్లు పలికి, పితామహుని సమీపమునకు వచ్చినప్పుడు త్రిలోచనుడు ఆత్మభవ (స్వయంభూ)ను ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 27

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥

ఆయనే వినాయకుడు, విఘ్నకర్త, గజముఖుడు, గణేశుడని ప్రసిద్ధుడు, భవుడు (శివుడు) యొక్క కుమారుడు. నీ సేవకులైన ఈ వినాయకులు—క్రూరదృష్టి, ప్రచండులు—అగ్రసరించుగాక; ఉచ్చుష్మ, దానాది వల్ల దేహవృద్ధి పొందినవారు కార్యాలలో సిద్ధిని స్థాపించుగాక।

Verse 28

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥

నీ మహానుభావత్వం వల్ల దేవతలలో, యజ్ఞకర్మలలో మరియు ఇతర కార్యాలలోనూ నీవు అగ్రపూజను పొందుతావు; లేకపోతే నీవే ఆ కార్యసిద్ధిని నిశ్చయంగా నాశనం చేస్తావు।

Verse 29

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥

ఇలా పలికిన పరమేశ్వరుడు దేవతలతో కలిసి స్వర్ణకుంభాలలోని జలాలతో అతనికి అభిషేకం చేశాడు. ఓ రాజేంద్రా, అభిషేకజలంతో స్నాతమైన దేహంతో అతడు వినాయకులలో శ్రేష్ఠుడై ప్రకాశించాడు।

Verse 30

दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥

గణనాయకుడైన అతడు అభిషేకింపబడుతున్నదాన్ని చూసి, సమస్త దేవతలు నియమనిష్ఠలతో త్రిశూలాస్త్ర సన్నిధిలో అతనిని స్తుతించారు।

Verse 31

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥

దేవతలు పలికిరి— ఓ గజవక్త్రా, నీకు నమస్కారం; ఓ గణనాయకా, నీకు నమస్కారం. ఓ వినాయకా, నీకు నమస్కారం; ఓ చండవిక్రమా, నీకు నమస్కారం.

Verse 32

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥

హే విఘ్నకర్త (విఘ్ననివారక) నీకు నమస్కారం. హే సర్పమేఖలధారి, నీకు నమస్కారం. హే రుద్రముఖోత్థ, ప్రలంబుని ఉదరంలో నివసించువాడా, నీకు నమస్కారం.

Verse 33

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥

“సర్వ దేవతలకు చేసిన ఈ నమస్కారమువలన నీవు ఎల్లప్పుడూ విఘ్నరహితముగా చేయుము.” ఈ విధంగా దేవతలచే స్తుతింపబడి, ఆ సమయంలో మహాత్ముడైన గణనాయకుడు అభిషేకింపబడి, రుద్ర-సోముల అపత్యస్థితిని పొందెను.

Verse 34

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥

హే పార్థివా (రాజా), గణాధ్యక్షుని సంబంధముగా ఇది చతుర్థీనాడు సంపన్నమగును; అందువల్ల ఇది మహత్తరమైనది, తిథులలో పరమ తిథిగా భావింపబడును.

Verse 35

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥

హే నృపా, ఈ (తిథి/వ్రత)లో తిలములు భుజించి భక్తితో గణపతిని ఆరాధించువానిపై ఆయన శీఘ్రమే ప్రసన్నుడగును; ఇందులో సందేహము లేదు.

Verse 36

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥

హే నృపా, ఈ స్తోత్రమును పఠించువాడికీ, దీనిని ఎల్లప్పుడూ శ్రవణము చేయువాడికీ—విఘ్నములు కలుగవు; ఏ విధమైన పాపమూ అతనికి నిలవదు.