Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ダーラニーは言った。「その時、 देवराज シャタクラトゥ（インドラ）はドゥルヴァーサスに呪われた。『汝はスプラティーカの子によって、まことに人間界の死すべき者の中に住まうであろう』。」

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

「天より落とされたのだ、愚か者め！」とそのように告げられ—ブーフダラ（山）に[言われ/聞かれ]—インドラは諸天を伴って人間界へと降り来たった。

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

その場で難攻不落の者が打ち倒されたとき、至上のヨーガ知を具えた福徳の主パラメーシュティンは、いったい何をなされたのか。

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

天上において、稲妻とまばゆい閃光のただ中で、その時あの二者は実際に何をしたのか。おおデーヴァよ、御慈悲によってこの疑いを説き明かしてください。

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

聖なるヴァラーハは言われた。「おおダートリ（保持者）よ。ドゥールジャヤに敗れたため、神々の王インドラ、百の祭儀を行うシャタクラトゥは、その時バ―ラタ・ヴァルシャにおいて避難し、ヴァーラーナシーの東方に、神々・ヤクシャ・大いなる蛇族と共に留まり駐した。」

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

そのとき、光輝ある者よ、彼らは稲妻に稲妻が重なるような麗しいヨーガの境地に入り、風と行為の修法（ヴायु・カルマのヨーガ）に依って長く続く熱病のような灼熱を起こした。さらにヨーガのマーヤーによって、全領域を、ローカパーラ（世界護持神）に守られているかのごとき状態とした。

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

そのとき、難攻不落のドゥールジャヤが海の奥深くにあって死んだと聞くや、彼らは四軍（チャトゥランガ）を率い、神々のもとへと進発した。

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

そのとき二人のダイティヤは大軍を率いて来たり、ヒマヴァント山（ヒマラヤ）に依りて身を寄せ、そこに陣を構えた。

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

神々もまた大軍を集め、牙をあらわすがごとく決意を固め、心を乱さず協議し、インドラの位（主権）を得んと欲した。

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

そこにて、神々の師たる聖仙アンギラサは告げた。「まことに、ゴーメーダの供犠を修せよ。まず第一の儀を行い、その後に続く儀をなせ。」

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

「定められたすべてのクラトゥ（祭儀）をことごとく修し、しかる後に、ああ不死の者たちよ、一処に相集いて留まれ。教えは我より授けられたり——まことに速やかにこれを行え。」

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

かく告げられて神々は、牛および他の獣をしかるべく整え、行動のため、また護りのためにそれらを放ち、サラマー（Saramā）を守護者として任じた。

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

そしてその牝牛たちは、神々の護りを失い、地を支える山において守られていた。やがて牝牛たちはさまよい歩き、かの阿修羅たちのいる場所へ赴いた。

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

その牝牛たちは彼女を見て、家の祭官シュクラに言った。「婆羅門よ、家畜のために、神聖なる牝牛たちは彼女の護りのもとを巡り歩いております。神々を欠くこのサラマーにおいて、今なすべきことをお告げください。」

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

かく告げられると、シュクラは阿修羅たちに答えた。「この牝牛たちを速やかに連れ去れ、阿修羅よ。遅れるな。」

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

かく告げられると、ダイティヤたちは折よくその牝牛たちを奪い去った。牝牛が奪われるや、サラマーは彼らが連れ去った道筋を探し求めることに専念した。

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

彼女は、地を支える山において、ディティの पुत्रたちが牝牛を連れ去るのを見た。ダイティヤたちでさえ、道筋をとりわけ見定めた一匹の雌犬を認めた。

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

彼女を見て、あなたは宥和の心で、柔らかな説得を先にした言葉をもって語った。「だが、この牝牛たちを搾乳したのち、吉祥なるサラマーよ、その乳を受け取れ。」

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

「そのように飲め」と告げられると、彼らはたちまちそれを彼女に与えた。さらに乳を飲ませ終えると、ダイティヤの首領たちは彼女のためにそのように取り計らった。

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

「やさしき者よ、これらの牝牛のことを देव王（神々の王）に告げるな。」そう言って、ダイティヤたちはその雌犬を森で放った。

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

彼らに放たれると、彼女は震えながらも急ぎ神々のもとへ赴いた。サラマーは देवेंद्र（インドラ）—神々の主にしてスラの最勝者—に礼拝した。

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

そして देवेंद्र（インドラ）により任じられたマルト神群は言った。「護りのため、密かに行け。いま神々の去った場所へ、大いなる力ある者たちよ。」

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

かくして彼がその微妙なる姿にて告げると、彼らは速やかに去った。やがて到着すると、地を支えるその山において、神々の主に恭しく礼拝した。

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

天界の王（インドラ）は彼女に問うた。「サラマーよ、牛たちはどこへ行ったのか。」そう問われたサラマーは、「わたしは知りません」と答え、そのように述べた。

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

そのときインドラは怒りに満ち、マルットたちに告げた。「祭祀（ヤジュニャ）のために備えられた牛はどこにいるのか。いかにしてこのようになったのだ、オー・シュニーよ。」

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

地を支える山においてデーヴェーンドラ（インドラ）にこう問われると、マルットたちはもはや動揺せず、サラマーが成したその行いを、成就のままに簡潔に語り始めた。

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

そのときインドラは立ち上がり、足で雌犬（シュニー）を蹴った。神々の主、パーカシャーサナは大いなる怒りに呑まれていた。

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

「乳はお前が飲み尽くしたのだ、愚か者よ。しかもその牛たちもアスラに奪い去られた。」そう言い終えると、ああダーラー（大地）よ、サーラマーは彼の足で打たれた。

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

インドラの足の一撃によって、乳がその口から流れ出た。その流れる乳により、その雌犬はその場で牝牛となった。ついで、ああダーラー（大地）よ、デーヴェーンドラは軍勢を伴ってそこへ赴いた。

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

そこへ赴いたデーヴェーンドラは、ダイティヤたちが奪い取り追い立てて来たその牛たちを見た。力強きダイティヤらは暴力をもってそれらを守っていた。だが軍勢に討たれるや、彼らはただちに牛を捨て、自らの屍をそこに残した。

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

そのとき神々の主インドラは、歓喜に満ちた諸将と従者に囲まれた。かくしてそれらを得た大インドラは、無上の喜悦に満たされた。

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

その主は種々のヤジュニャ（祭祀）を、千に及ぶほど執り行った。かくして祭祀が修されるにつれ、その功徳によってインドラの力は増大した。

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

力を増したインドラは神々の軍勢に告げた。「スラたちは急ぎ武具を整え、ダイティヤを討つ務めに備えよ。」

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

そのように告げられると、神々はただちに武装して備えた。神々はヴァーサヴァ（インドラ）とともに、アスラを滅ぼし尽くすために進軍した。

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

彼らは赴いて速やかに戦い、アスラの軍勢を打ち破った。デーヴァに敗れ、討たれ残ったアスラたちは、恐怖と錯乱にとらわれ、地の山（ダラー・ダラ）にて大海の水へ身を投じ沈んだ。

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

おおダーラー（大地）よ、神々の王もまた、世界の守護者たちとともにトリディヴァ（天界）へ昇り、以前のごとく享楽した。その神、神々の帝王は、主としてとどまった。

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

この最上の要旨なる物語を日々聴聞する者は、人としてゴーメーダ祭の果報（功徳）を得る。

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

国を失った王であっても、これを心を統一して聴聞するなら、その人は天帝インドラが天界を得るがごとく、自らの王権を再び得る。