Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

धरण्युवाच—तदा दुर्वाससा शप्तः देवराजः शतक्रतुः: ‘त्वं सुप्रतीकसुतेन तु मर्त्येषु वसिष्यसि’ इति।

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘उत्सादितो दिवो मूढ’ इत्येवमुक्ते, भूधर; इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

किं चकार तस्मिंस्तु दुर्जये निपातिते, तेन योगविदुत्तमेन भगवता परमेण्ठिना?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च प्रकाशमध्यगते तदा तौ द्वौ किं चक्रतुः? देव, ममैतत्संशयं प्रसादतः कथयस्व।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

श्रीवराह उवाच—दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः। भारते तदा वर्षे वाराणस्याः पूर्वतः देवैः सह यक्षमहोरगैश्च आश्रित्य संस्थितः।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

विद्युत्सुविद्युच्च तदा शोभने योगमास्थाय, वायुकर्मयोगेन दीर्घतापज्वरं संशृतौ; योगमायया च कृत्स्नं लोकपालायितं चक्रतुः।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

तदा समुद्रान्तःस्थितं तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा, चतुरङ्गं सैन्यमानीय देवान् प्रति विजग्मतुः।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

तदा तौ दैत्यौ महत्सैन्येनागत्य, हिमवन्तं पर्वतमाश्रित्य तत्रैव संस्थितौ बभूवतुः।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । अव्यग्रा मन्त्रयाञ्चक्रुरैन्द्रं पदमभीप्सवः ॥

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिरब्रवीत् । गोमेधेन यजध्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

क्रतुभिः सर्वैर्यष्टव्यं एकस्थितिरथामराः । मयोपदेशो दत्तोऽयं क्रियतां शीघ्रमेष वै ॥

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

तास्तु गावः सरमां दृष्ट्वा शुक्रं पुरोहितं प्रोचुः—हे ब्रह्मन्, पश्वर्थं देवगावोऽस्याः संरक्षणेन विचरन्ति। देवशून्यायां सरमायां वद, इदानीं किं कर्तव्यम्॥

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

एवमुक्तः शुक्रस्तदा असुरान् प्रत्युवाच—एता गावः शीघ्रं ह्रियन्ताम्; हे असुराः, मा विलम्बथ॥

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

एवमुक्ता दैत्या ता गावो यदृच्छया जह्रुः। तासु हृतासु सरमा मार्गान्वेषणे रता बभूव॥

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

सा दितेः पुत्रैः दैत्यैः धराधरे पर्वते गावो नीयमानाः अपश्यत्। दैत्यैरपि सा शुनी विशेषतः दृष्टमार्गा दृष्टा॥

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

तां दृष्ट्वा ते साम्ना सान्त्वपूर्वं वचः प्रोचुः—हे शुभे सरमे, आसां गवां दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं गृहाण॥

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“पिबस्व—एवम्” इति प्रोक्ता सा; तस्यै तत् तेऽञ्जसा अददुः। तस्यै क्षीरपानं दत्त्वा तु ते दैत्यानायकाः॥

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय” इत्युक्त्वा दैत्या वने तां शुनीं मुमुचुः॥

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

तैर्मुक्ता सा वेपती तूर्णं सुरान् जगाम। सरमा च देवेन्द्रं सुरसत्तमं नमश्चक्रे॥

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः— “गूढं गच्छत रक्षार्थं, देवशून्ये, महाबलाः” इति॥

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा तेऽञ्जसा जग्मुः। तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय धराधरे नमश्चक्रुः॥

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

तां देवराज इन्द्रः पप्रच्छ—“सरमे, क्व गताः गावः?” इत्युक्ता सरमा प्रत्युवाच—“न जानामि” इति।

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

ततः क्रोधसमाविष्ट इन्द्रो मरुतोऽब्रवीत्—“यज्ञार्थमुपकल्पिताः गावः क्व? कथं चैतत्, हे शुनी?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

एवमुक्ता मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे; अव्यग्राः सरमाकृतं तत्कर्म संक्षेपतः कथयामासुः।

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

ततः समुत्थाय देवेन्द्रः पाकशासनः; महाक्रोधाविष्टः शुनीं पदा संताडयामास।

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“क्षीरं पीतं त्वया मूढे, गावश्चासुरैर्हृताः” इत्युक्त्वा; धरे, तेन पदा ताडिता सरमा।

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

इन्द्रस्य पादाघातेन तस्य वक्त्रात् क्षीरं प्रसुस्रुवे। तेन स्रवता पयसा सा शुनी तत्रैव गौः अभवत्। ततः देवेन्द्रः सहसैन्यः धरे तत्र जगाम॥

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

तत्र गत्वा देवेन्द्रः ताः गाः दैत्यैः उपाहृताः अपश्यत्। ये दैत्याः बलिनो भृशं ताः पालनां चक्रुः। सैन्यैः निहताः ते सद्यः स्वमूर्त्तिभिः गाः त्यक्तवन्तः॥

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

अथ सुरेन्द्रः परमहर्षितैः सामन्तैः परिवृतः। ताः लब्ध्वा महेन्द्रः परमया मुदा युतः अभवत्॥

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

स प्रभुः सहस्राण्यपि विविधान् यज्ञान् चकार। ततो यज्ञैः क्रियमाणैः इन्द्रस्य तत् बलं ववृद्ध॥

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

वर्द्धितेन बलेन इन्द्रः देवसैन्यम् उवाच। ‘सुराः शीघ्रं सन्नह्यन्तां दैत्यानां वधकर्मणि’ इति॥

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

एवमुक्तास्ततो देवाः क्षणेनैव सन्नद्धा बभूवुः। असुराणां विनाशाय वासवेन सह देवाः प्रस्थिताः॥

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

गत्वा ते तूर्णं युयुधुः, आसुरीं चमूं च विजिग्युः। देवैर्जिताः असुराः हतशेषाः भयत्रस्ताः विचेतसः सागरजले ममज्जुः धराधरे॥

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

धरे, देवराजोऽपि लोकपालैः समं त्रिदिवमारुह्य प्राग्वद् बुभुजे। स देवो देवराट् प्रभुरेव बभूव॥

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

य एनं उत्तमं सारमाख्यानं नित्यं शृणुयात्, स मानवो गोमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति॥

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा समाहितः इदं शृणोति, स नरः देवेन्द्र इव स्वर्गं स्वं राज्यं पुनर्लभते॥