Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദുര്വാസസ്സിന്റെ ശാപത്താൽ ദേവരാജൻ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) ഇങ്ങനെ കേട്ടു: ‘സുപ്രതീകന്റെ പുത്രനാൽ നീ മർത്ത്യരിൽ വസിക്കും.’

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘മൂഢാ! നീ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടു’ എന്നു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹേ ഭൂധരാ, ഇന്ദ്രൻ സർവ്വദേവന്മാരോടുകൂടെ മർത്ത്യലോകത്തിലേക്ക് വന്നു।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

അവിടെ ആ ദുര്ജയനെ വീഴ്ത്തിയപ്പോൾ, യോഗവിദ്യയിൽ ഉത്തമനായ ഭഗവാൻ പരമേഷ്ഠിൻ എന്തു ചെയ്തു?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

സ്വർഗത്തിൽ, മിന്നലും അത്യന്തം ദീപ്തമായ പ്രകാശവിസ്ഫുരണങ്ങളും നടുവിൽ, അപ്പോൾ ആ രണ്ടുപേരും എന്തു ചെയ്തു? ദേവാ, പ്രസാദത്തോടെ എന്റെ ഈ സംശയം വിശദീകരിക്കണമേ।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ധാത്രീ! ദൂർജയനാൽ പരാജിതനായ ദേവരാജൻ ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ അന്ന് ഭാരതവർഷത്തിൽ വാരാണസിയുടെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, ദേവന്മാരോടും യക്ഷന്മാരോടും മഹോറഗന്മാരോടും (മഹാനാഗന്മാർ) കൂടെ ആശ്രയം പ്രാപിച്ച് നിലകൊണ്ടു।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

അപ്പോൾ, ഹേ ദീപ്തിമാനേ! അവർ മിന്നലിന്മേൽ മിന്നൽപോലെ പ്രകാശിച്ച് യോഗാവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചു; വായു-കർമ്മയോഗത്തിന്റെ അനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ ദീർഘമായ താപജ്വരം സൃഷ്ടിച്ചു; യോഗമായയാൽ സമസ്ത ലോകവും ലോകപാലകർ കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ ആക്കി।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

അപ്പോൾ സമുദ്രത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്ത് ഉണ്ടായിരുന്ന ആ ദൂർജയൻ മരിച്ചുവെന്നു കേട്ട്, അവർ ചതുരംഗസൈന്യത്തെ കൊണ്ടുവന്ന് ദേവന്മാരുടെ നേരെ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

പിന്നീട് ആ രണ്ടു ദൈത്യർ മഹാസൈന്യവുമായി വന്ന്, ഹിമവന്ത പർവതത്തെ (ഹിമാലയം) ആശ്രയിച്ച് അവിടെയേ നിലയുറപ്പിച്ചു।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

ദേവന്മാരും മഹാസൈന്യം ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി, ദംഷ്ട്രകൾ കാട്ടിയതുപോലെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, ഇന്ദ്രപദം നേടുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവ്യഗ്രമായി ആലോചിച്ചു।

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

അവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഗുരുവായ ആംഗിരസ മുനി പറഞ്ഞു—“നിശ്ചയമായി ഗോമേധയാഗംകൊണ്ട് യജിക്കുക; ആദ്യം അതുതന്നെ, പിന്നെ തുടര്‍ന്നുള്ള കര്‍മ്മങ്ങള്‍ ചെയ്യുക.”

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

“എല്ലാ ക്രതുക്കളാലും യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തേണ്ടതാണ്; പിന്നെ, ഹേ അമരന്മാരേ, ഒരേ സ്ഥലത്ത് ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുക. ഞാൻ നൽകിയ ഉപദേശം ഇതാണ്—ഇത് വേഗത്തിൽ നടപ്പാക്കുക.”

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർ പശുക്കളെയും മറ്റു മൃഗങ്ങളെയും യഥാവിധി ഒരുക്കി; അവ ചാരാൻ വിട്ടുവിട്ട്, രക്ഷയ്ക്കായി സരമയെ കാവലായി നിയോഗിച്ചു।

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

ആ പശുക്കൾ—ദേവസാന്നിധ്യമില്ലാതെ—ഭൂമിയെ താങ്ങുന്ന പർവതത്തിൽ കാവലോടെ ഇരിക്കെ, ചാരിക്കൊണ്ടു അലയുമ്പോൾ ആ അസുരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് ചെന്നു।

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

ആ പശുക്കൾ സരമയെ കണ്ടിട്ട് പുരോഹിതനായ ശുക്രനോട് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! പശുഹിതത്തിനായി ദേവപശുക്കൾ അവളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദേവശൂന്യയായ ഈ സരമയെക്കുറിച്ച് പറയുക; ഇപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യണം?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശുക്രൻ അസുരന്മാരോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—ഈ പശുക്കളെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോകുക; ഹേ അസുരന്മാരേ, വൈകിക്കരുത്.

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ ദൈത്യർ ആ പശുക്കളെ യാദൃച്ഛികമായി കവർന്നു കൊണ്ടുപോയി. അവ കവർന്നുപോയപ്പോൾ സരമ മാർഗ്ഗാന്വേഷണത്തിൽ ലീനയായി.

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന ‘ധരാധര’ പർവതത്തിൽ ദിതിയുടെ പുത്രന്മാർ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകുന്നതു അവൾ കണ്ടു. വഴിയെ പ്രത്യേകമായി നിരീക്ഷിച്ച ആ പെൺനായയെയും ദൈത്യർ കണ്ടു.

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

അവളെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ സാന്ത്വനപൂർവമായ മൃദുവചനങ്ങളോടെ പറഞ്ഞു—ഹേ ശുഭേ സരമേ! ഈ പശുക്കളെ കറന്ന് ലഭിക്കുന്ന ക്ഷീരം നീ സ്വീകരിക്കൂ.

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“കുടിക്കൂ—ഇങ്ങനെ” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ഉടൻ തന്നെ അത് അവൾക്കു നൽകി. പിന്നെ അവൾക്കു പാൽ കുടിപ്പിച്ച് ആ ദൈത്യനായകർ അങ്ങനെ ചെയ്തു.

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“ഭദ്രേ, ഈ പശുക്കളെ ദേവരാജനോട് അറിയിക്കരുത്.” എന്നു പറഞ്ഞ് ദൈത്യർ ആ പെൺനായയെ വനത്തിൽ വിട്ടു.

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

അവർ വിട്ടയച്ചപ്പോൾ അവൾ വിറയച്ച് വേഗത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. സരമാ ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനോട്, സുരശ്രേഷ്ഠനോട്, നമസ്കരിച്ചു.

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

അപ്പോൾ ദേവേന്ദ്രൻ നിയോഗിച്ച മരുത് ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“മഹാബലവാന്മാരേ, ദേവശൂന്യമായ ആ സ്ഥലത്തെ രക്ഷിക്കുവാൻ രഹസ്യമായി പോകുവിൻ.”

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

അവൻ സൂക്ഷ്മമായ രൂപത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. അവർയും അവിടെ എത്തി ധരാധരത്തിൽ സുറേന്ദ്രനോട് നമസ്കരിച്ചു.

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ അവളോടു ചോദിച്ചു—“സരമേ, പശുക്കൾ എവിടെ പോയി?” എന്നു. അങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സരമാ—“എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

അപ്പോൾ ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഇന്ദ്രൻ മരുതുകളോടു പറഞ്ഞു—“യജ്ഞത്തിനായി ഒരുക്കിയ പശുക്കൾ എവിടെ? ഹേ ശുനീ, ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

പർവതത്തിൽ ദേവേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മരുതുകൾ—ഇപ്പോൾ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ—സരമ ചെയ്ത ആ കൃത്യം സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

അപ്പോൾ ദേവേന്ദ്രൻ പാകശാസനൻ എഴുന്നേറ്റ്, മഹാക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായി ആ ശുനിയെ കാലാൽ അടിച്ചു.

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“ഹേ മൂഢേ, നീ പാലു കുടിച്ചു; ആ പശുക്കളെ അസുരർ കവർന്നു കൊണ്ടുപോയി.” എന്നു പറഞ്ഞ്, ഹേ ധരേ, അവൻ സരമയെ കാലാൽ അടിച്ചു.

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

ഇന്ദ്രന്റെ പാദാഘാതത്താൽ അതിന്റെ വായിൽ നിന്ന് ക്ഷീരം ഒഴുകി. ആ ഒഴുകുന്ന പാലാൽ ആ ശുനി അവിടെയേ ഗാവായി മാറി. തുടർന്ന്, ഹേ ധരേ, ദേവേന്ദ്രൻ സൈന്യസഹിതം അവിടേക്ക് പോയി.

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

അവിടെ ചെന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ദൈത്യർ പിടിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന ആ പശുക്കളെ കണ്ടു. അത്യന്തം ബലവാന്മാരായ ദൈത്യർ ബലപ്രയോഗത്തോടെ അവയെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു. എന്നാൽ സൈന്യം അവരെ വധിച്ച ഉടൻ, അവർ തങ്ങളുടെ ദേഹങ്ങൾ അവിടെയിട്ട് പശുക്കളെ ഉടൻ ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

അതിനുശേഷം സുരേന്ദ്രൻ അത്യന്തം ഹർഷിതരായ സാമന്തന്മാരും അനുചരന്മാരും ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്നു. ആ (പശുക്കളെ) ലഭിച്ചതോടെ മഹേന്ദ്രൻ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

ആ പ്രഭു ആയിരങ്ങളോളം—വിവിധവിധമായ—യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. ആ യജ്ഞങ്ങൾ നടന്നു കൊണ്ടിരിക്കെ ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി അതിനാൽ വർദ്ധിച്ചു.

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

ശക്തി വർദ്ധിച്ച ഇന്ദ്രൻ ദേവസൈന്യത്തോട് പറഞ്ഞു—“ദൈത്യവധകർമ്മത്തിനായി സുരന്മാർ വേഗത്തിൽ ആയുധസന്നദ്ധരാകട്ടെ.”

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

ഇങ്ങനെ ഉക്തരായ ദേവന്മാർ തത്സമയത്തിൽ തന്നെ ആയുധസന്നദ്ധരായി. വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) സഹിതം ദേവർ അസുരന്മാരുടെ വിനാശത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു.

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

അവിടെ ചെന്നു അവർ വേഗത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു ആസുരസൈന്യത്തെ ജയിച്ചു. ദേവന്മാർക്കാൽ പരാജിതരായ അസുരർ—വധത്തിനു ശേഷം ശേഷിച്ചവർ—ഭയാകുലരും ബുദ്ധിഭ്രാന്തരുമായി ധരാധര പ്രദേശത്ത് സമുദ്രജലത്തിൽ മുങ്ങി.

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

ഹേ ധരേ! ദേവരാജനും ലോകപാലകരോടൊപ്പം ത്രിദിവം (സ്വർഗ്ഗം) आरोഹിച്ച് മുൻപുപോലെ അനുഭവിച്ചു; ആ ദേവൻ ദേവരാട്ടായി പ്രഭുവായിത്തന്നെ നിലനിന്നു.

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

ഈ ഉത്തമ സാരാഖ്യാനം നിത്യം ശ്രവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ഗോമേധയജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം (പുണ്യം) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

രാജ്യഭ്രഷ്ടനായ രാജാവ് ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ഇതു ശ്രവിച്ചാൽ, ആ മനുഷ്യൻ ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വർഗ്ഗസമമായ തന്റെ രാജ്യം വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.