Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

Dharani ne kaha, Indra ko Durvasa rishi ne shaap diya tha. Kaha tha ki tum insaanon mein rahoge, Supratika ke bete ke through.

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

Usko kaha gaya, tum swarg se gir gaye ho, bewakoof. Indra saare deviyon ke saath dharti par aa gaya.

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

Bhagwan ne usey girte hue dekha. Woh bahut bada yogi tha. Ab sawal hai ki usne kya kiya? Itna bada shaktishali banda gira tha, toh bhagwan ne aage kya kiya?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

Swarg mein bijli chamak rahi thi. Dono ne us waqt kya kiya? Deva, mujhe thoda confusion ho raha hai. Please yeh clear kar do ki aage kya hua.

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

Varaha Bhagwan bole. Indra devtaon ka raja tha. Durjaya ne usey hara diya. Indra Bhartiya varsh mein gaya. Wahan Banaras ke paas east side mein ruka. Uske saath devta the, yaksh the, aur bade naag the.

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

Dono ne yog ki shakti li. Bijli ki tarah chamak rahe the. Hawa aur apni karam se garmi paida ki. Bahut garmi thi. Yog ki shakti se poora duniya ko protect karne ka dikha diya.

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

Tab suna ki Durjaya mar gaya. Woh samundar ke andar tha. Dono ne apni sena li. Char tarah ki sena thi. Phir devtaon ki taraf chale gaye.

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

Dono daitya bade fauj le ke aaye. Himalay pahad pe jaake chup gaye. Wahan apni jagah bana li.

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

Dev logon ne bhi badi fauj ikatha ki. Sab taiyaar ho gaye ladne ke liye. Indra ki kursi lena chahte the. Sab milkar baat kar rahe the ki kya karna hai.

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

Angiras rishi dev logon ke guru the. Unhone kaha ki gomedha yagya karo. Pehle yeh karo, phir aage ka kaam shuru hoga.

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

Sab yagya karne honge. Phir sab ek jagah rahna. Maine tumhe bataya hai kya karna hai. Jaldi shuru karo.

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

Dev logon ne sun liya jo kaha gaya. Gaye aur jaanwar sab sambhaal liye. Unhe chalne ke liye chhod diya. Sarama ko rakhwala bana diya.

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

Woh gaayen theen jinka koi devta protect nahi kar raha tha. Par woh pahaad par guard ki ja rahi thin jo dharti ko sambhaal ke rakhta hai. Phir woh gaayen ghoomti hui wahin chali gayin jahan asur the.

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

Woh gaayen Sarama ko dekh ke Shukra se boli. Shukra asuron ka purohit tha. Unhone kaha, hey Brahman, devtaon ki gaayen jaanwaron ke liye ghoom rahi hain aur Sarama unhe protect kar rahi hai. Par is Sarama mein koi devta nahi hai. Ab hum kya karein batao?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

Shukra ne asuron ko jawab diya. Unhone kaha ki in gaayon ko jaldi utha le lo. Aur der mat karna.

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

Daitya maan ke logon ne suna aur woh gaayen utha le gaye. Aise hi achanak ho gaya. Jab gaayen chali gayi thin, Sarama ne unka raasta dhoondhna shuru kar diya.

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

Usne dekha ki Diti ke bete us pahaad par gaayen le ja rahe hain jo dharti ko dhaan ke rakhta hai. Daitya logon ne bhi us kutiya ko dekh liya jo raasta pehchan chuki thi.

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

Jab unhone usko dekha, toh dheere-dheere baat ki. Pehle samjhaya, phir bola: 'In gayon ka doodh nikaal ke le aa. Sarama, tu badi achhi hai, yeh doodh le ja.'

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

Usko bola, 'Yeh doodh pee le.' Daitya logon ne jaldi se usko doodh diya. Woh log bade daitya sardar the, unhone usko doodh pila diya.

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

Phir unhone kaha: 'Achhi bahu, devtaon ke raja ko in gayon ke baare mein mat bata.' Itna bol ke, daitya logon ne us kutiya ko jungle mein chhod diya.

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

Jab unhone usko jaane diya, woh kaanpne lagi. Phir jaldi se devtaon ke paas gayi. Sarama ne Indra ko pranam kiya, jo devtaon mein sabse bada tha.

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

Indra ne Marut devtaon ko kaam diya. Unhone kaha: 'Chupke-chupke jao aur raksha karo. Wahan ab devta nahi hain, tum log bade balwan ho.'

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

Jab usne unse baat ki, woh uske chhote roop mein the. Woh jaldi se chale gaye. Wahin pahunch ke unne devon ke swami ko parvat par naman kiya. Woh dharti ko dharan karte hain.

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

Indra ne Sarama se poocha, gayi kahan hain gaay? Sarama ne kaha, mujhe nahi pata. Usne wahi jawab diya.

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

Indra gusse mein aa gaya. Usne Marut se poocha, yagya ke liye rakhi gayi gaay kahan hain? Yeh kaise ho gaya?

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

Jab Indra ne parvat par Marut se poocha, woh shaant ho gaye. Unhone bataya ki Sarama ne kya kiya tha. Thoda-thoda mein samjhaya.

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

Indra utha aur usne apne paon se kutiya ko maara. Bahut gussa aa raha tha use. Woh devon ka raja tha.

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

Usne kaha, bewakoof, tune doodh pi liya aur asuron ne gaayen le li. Yeh keh ke usne Sarama ko paon se maara.

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

Indra ke paon ki maar se uske munhe se doodh nikal pada. Us doodh se woh kuttiya wahan gaay ban gayi. Phir Indra apni poori sena lekar wahan gaya.

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

Indra wahan jaakar dekha ki daitya gaayen le gaye the. Woh daitya bahut taakatwale the aur gaayon ko zabardasti sambhaal rakha tha. Lekin jab sena ne unko maara, toh woh apni jaan bacha ke bhaag gaye aur gaayen chhod di.

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

Phir Indra apne khush logon ke saath ghira hua tha. Jab usko woh gaayen wapas mili, toh bahut khushi hui.

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

Usne hazaron jagah kiye, kai tarah ke. Jab woh sab ho rahe the, tab Indra ki taakat badhti gayi.

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

Indra ki taakat badh gayi thi. Usne devtaon ki sena ko kaha, tum sab jaldi taiyaar ho jao. Daityon ko maarna hai.

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

Devtaon ne sunte hi turant taiyaari kar li. Sab apne hathiyaar le ke khade ho gaye. Phir Indra ke saath sab daityon ko khatam karne nikal pade.

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

Dono taraf yuddh shuru ho gaya. Devtaon ne jaldi se asuron ki sena ko hara diya. Jo asur bach gaye woh dar ke maare samundar mein kood gaye. Unka dimaag ghoom gaya tha.

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

Indra aur uske saathi log wapas swarg chale gaye. Wahan jaake phir se rajya ki khushi li. Woh devtaon ka raja tha, uski hi baat chalti thi.

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

Jo koi is katha ko roz sunega use bada punya milega. Yeh gomedh yagya jaisa phal deta hai. Itna achha result milega.

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

Jo raja apna rajya kho baithta hai, woh agar yeh baat dhyan se sunta hai, toh wapas apna rajya paa leta hai. Jaise Indra swarg mein raj karta hai, waise hi woh raja bhi apne rajya ka maalik ban jata hai.