Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ધરણી બોલી—ત્યારે દુર્વાસાના શાપથી દેવરાજ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને કહેવામાં આવ્યું: ‘સુપ્રતીકના પુત્ર દ્વારા તું મર્ત્યોમાં વસશે.’

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘હે મૂઢ! તને સ્વર્ગમાંથી પાડી દેવામાં આવ્યો છે’—એમ કહેવાતા, હે ભૂધર, ઇન્દ્ર સર્વ દેવો સાથે મર્ત્યલોકમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

ત્યાં તે દુર્જયને પાડી દેવામાં આવ્યો ત્યારે, યોગવિદ્યામાં ઉત્તમ એવા ભગવાન પરમેષ્ઠિને શું કર્યું?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

સ્વર્ગમાં, વીજળી અને અત્યંત તેજસ્વી ઝલક વચ્ચે, તે સમયે તે બે જણાએ શું કર્યું? હે દેવ, કૃપાથી મારું આ સંશય કહો।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે ધાત્રી! દુર્જય દ્વારા પરાજિત દેવરાજ શતક્રતુ ઇન્દ્ર તે સમયે ભારતવર્ષમાં વારાણસીના પૂર્વ તરફ, દેવો, યક્ષો અને મહોરગો (મહાન નાગો) સાથે આશ્રય લઈને સ્થિત રહ્યો।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

ત્યારે, હે તેજસ્વી! તેઓ વીજળી પર વીજળી જેવી દીપ્તિ સાથે યોગાવસ્થાને આશ્રય કરીને, વાયુ-કર્મયોગના નિયમથી દીર્ઘ તાપજ્વર ઉત્પન્ન કર્યો; અને યોગમાયાથી સમગ્ર લોકને લોકપાલો રક્ષે તેમ બનાવી દીધો।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

ત્યારે સમુદ્રના આંતરિક ભાગમાં સ્થિત તે દુર્જય મરી ગયો છે એમ સાંભળીને, તેઓ ચતુરંગી સેના લઈને દેવો તરફ પ્રયાણ કર્યા।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

પછી તે બે દૈત્ય મહાસેનાથી આવી, હિમવંત પર્વત (હિમાલય) નો આશ્રય લઈને ત્યાં જ સ્થિત થયા।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

દેવતાઓએ પણ મહાસેનાને એકત્ર કરી, દંષ્ટ્રા સમ દૃઢ સંકલ્પ ધારણ કરીને, ઇન્દ્રપદ મેળવવાની ઇચ્છાથી અવ્યગ્રપણે વિચારવિમર્શ કર્યો।

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

ત્યાં દેવતાઓના ગુરુ આંગિરસ મુનિ બોલ્યા—“નિશ્ચયે ગોમેધ યજ્ઞથી યજન કરો; પ્રથમ તે જ કરો, પછી ત્યારબાદના કર્મ કરો.”

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

“બધા ક્રતુઓ દ્વારા યજન કરવું જોઈએ; પછી, હે અમરો, એક જ સ્થાને એકત્ર રહો. મેં આપેલો ઉપદેશ છે—આને નિશ્ચયે શીઘ્ર કરો.”

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દેવતાઓએ ગાયો અને અન્ય પશુઓની યથોચિત વ્યવસ્થા કરી; ચરવા માટે તેમને મુક્ત કર્યા અને રક્ષણ માટે સરમાને નિયુક્ત કરી।

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

એ ગાયો—દેવવિહોણી—ધરાધર પર્વત પર રક્ષાતી હતી; પછી ચરતી ચરતી ત્યાં ગઈ જ્યાં તે અસુરો હતા।

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

તે ગાયો સરમાને જોઈ પુરોહિત શુક્રને બોલી—હે બ્રાહ્મણ! પશુહિત માટે દેવગાયો તેની રક્ષામાં વિચરે છે. દેવશૂન્ય આ સરમા વિષે કહો; હવે શું કરવું?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી શુક્રે અસુરોને કહ્યું—આ ગાયો તાત્કાલિક હાંકી લઈ જાઓ; હે અસુરો, વિલંબ ન કરો.

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દૈત્યો સંયોગવશ તે ગાયો હરી લઈ ગયા. ગાયો હરી લેવાતાં સરમા માર્ગ શોધવામાં તત્પર થઈ.

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

તેણે ધરાધર પર્વતમાં દિતિના પુત્રો ગાયો લઈ જતા જોયા. દૈત્યોને પણ તે કૂતરી દેખાઈ, જેણે વિશેષ રીતે માર્ગ ઓળખ્યો હતો.

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

તેને જોઈ તેઓ સાંત્વનાપૂર્વક, મીઠા વચનોથી બોલ્યા—હે શુભે સરમે! આ ગાયો દોહીને જે દૂધ મળે તે તું સ્વીકારી લે.

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“પી—આ રીતે” એમ કહીને તેમણે તેને તરત જ તે આપ્યું. પછી તેને દૂધ પીવડાવી, તે દૈત્યનાયકો એ રીતે કર્યું.

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“હે ભદ્રે, આ ગાયો દેવરાજને ન જણાવ.” એમ કહી દૈત્યોએ તે કૂતરીને વનમાં છોડી દીધી.

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

તેમણે છોડતાં તે કાંપતી કાંપતી ઝડપથી દેવો પાસે ગઈ. અને સરમાએ સૂરશ્રેષ્ઠ દેવેન્દ્ર ઇન્દ્રને પ્રણામ કર્યો.

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

ત્યારે દેવેન્દ્રે નિયુક્ત કરેલા મરુત્ દેવોને કહ્યું—“હે મહાબળવાનોએ, દેવશૂન્ય સ્થાને રક્ષાર્થે ગુપ્ત રીતે જાઓ.”

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

તેણે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે એમ કહ્યાથી તેઓ તરત જ નીકળી ગયા. અને તેઓ પણ ત્યાં આવી ધરાધર પર સૂરೇಂದ್ರને પ્રણામ કર્યા.

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

દેવરાજ ઇન્દ્રએ તેણીને પૂછ્યું—“સરમે, ગાયો ક્યાં ગઈ?” એમ કહ્યે પછી સરમાએ ઉત્તર આપ્યો—“મને ખબર નથી।”

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

પછી ક્રોધથી ભરાયેલા ઇન્દ્રએ મરુતોને કહ્યું—“યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલી ગાયો ક્યાં છે? હે શુની, આ કેવી રીતે બન્યું?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

ધરાધર પર દેવೇಂದ್ರે એમ કહ્યે પછી મરુતો—હવે નિર્વ્યગ્ર બની—સરમાએ કરેલા તે કર્મનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરવા લાગ્યા.

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

પછી દેવೇಂದ್ರ પાકશાસન ઇન્દ્ર ઊભો થયો અને મહાક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ તે શુનીને પગથી આઘાત કર્યો.

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“હે મૂઢે, તું દૂધ પી ગઈ છે, અને તે ગાયો અસુરોએ હરી લીધી છે.” એમ કહી, હે ધરા, તેણે સરમાને પગથી માર્યો.

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

ઇન્દ્રના પાદપ્રહારથી તેના મુખમાંથી ક્ષીર વહેવા લાગ્યું. તે વહેતા દૂધથી તે શુની ત્યાં જ ગાય બની ગઈ. ત્યારબાદ, હે ધરા, દેવેન્દ્ર સૈન્યসহ ત્યાં ગયો.

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

ત્યાં જઈ દેવેન્દ્રએ તે ગાયો જોઈ, જેને દૈત્યોએ હાંકી લાવી હતી. અત્યંત બલવાન દૈત્યોએ બળપૂર્વક તેમની રક્ષા કરી હતી. પરંતુ સેનાએ તેમને મારતાં જ તેઓ પોતાના દેહ ત્યાં જ છોડીને તરત ગાયો ત્યજી ગયા.

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

પછી સુરೇಂದ್ರ પરમ હર્ષિત સામંતો/અનુચરોથી ઘેરાયો. અને તે (ગાયો) પ્રાપ્ત કરીને મહેન્દ્ર પરમ આનંદથી ભરપૂર થયો.

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

તે પ્રભુએ સહસ્રો—વિવિધ પ્રકારના—યજ્ઞો કર્યા. અને તે યજ્ઞો કરવામાં આવતાં ઇન્દ્રનું તે બળ વધતું ગયું.

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

બળથી વર્ધિત ઇન્દ્રએ દેવસેનાને કહ્યું—“દૈત્યોના વધકાર્ય માટે સુરગણો ત્વરિત શસ્ત્રસજ્જ થાઓ.”

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દેવો તત્ક્ષણે શસ્ત્રસજ્જ થયા. પછી વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત દેવો અસુરોના વિનાશ માટે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

ત્યાં જઈ તેમણે ત્વરિત યુદ્ધ કર્યું અને આસુરી સેનાને જીત્યા. દેવોથી પરાજિત અસુરો—વધ પછી બચેલા—ભયથી કંપતા અને વિમૂઢ બની ધરાધર પ્રદેશમાં સાગરજળમાં ડૂબી ગયા.

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

હે ધરા! દેવરાજ પણ લોકપાલો સાથે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) પર આરોહણ કરીને પૂર્વવત્ ભોગવ્યો; તે દેવોનો સમ્રાટ અને પ્રભુ જ રહ્યો.

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

જે મનુષ્ય આ ઉત્તમ સાર-આખ્યાનને નિત્ય શ્રવણ કરે છે, તે ગોમેધ યજ્ઞનું ફળ (પુણ્ય) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

રાજ્યભ્રષ્ટ થયેલો જે રાજા એકાગ્રતાથી આ શ્રવણ કરે છે, તે પુરુષ દેવೇಂದ್ರની જેમ સ્વર્ગસમાન પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરે છે.