Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa

Verse 1

धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥

大地（ダラニー）は言った。「おお神よ、かの時マナウに生まれ出た人中の俊傑たちに、まことにトレーター・ユガにおいてバガヴァーンが恩寵（願いの成就）を授け給うた。」

Verse 2

राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥

「まことに、これから現れる王たちはいかにして生じたのですか。彼らはどのような業（カルマ）をなしたのですか。さらに、それぞれ異なる名を私に語ってください。」

Verse 3

श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥

聖なるヴァラーハは言った。「マニジャより生まれた、スプラバという名の大いなる心をもつ王がいた。おお美しき腰の者、衆生を担う者よ、彼の起源を語るゆえ聴け。」

Verse 4

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥

太古のクリタ・ユガの初めに、強大な腕をもつ王がいた。名をシュルタキールティといい、三界において最も力ある者として知られていた。

Verse 5

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥

おおダーラー（大地）よ、マニジャ—またスプラバーとも呼ばれる者—は彼の子となった。名声高く大いなる力を備えたその者は、まことに「プラジャーパ―ラ（民を護る者）」と称された。

Verse 6

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥

やがてある日、彼は猛獣の群れる森へと赴いた。そこで彼は、聖仙（ṛṣi）の庵（アーシュラマ）の、祝福に満ちた広大な境内を目にした。

Verse 7

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥

そこにはマハータパーという名の聖仙がいて、至上のダルマに篤く帰依していた。彼は断食して苦行を修め、永遠のブラフマンを唱えていた。

Verse 8

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥

そこでその輝かしき王は、入ることを決意した。かくして王プラジャーパ―ラ—民を護る者、苦行大なる者—は中へと入った。

Verse 9

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥

そのすぐれたアーシュラマの地では、大地より生まれた樹々が道を満たし、その小径に沿って、高貴なる系譜の“蜂の王たち”が蔓で結ばれた住まいに宿っていた。月と日の光を映して輝き、労苦を知らぬ者たちであった。

Verse 10

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥

濃紅の蓮華の内奥の柔らかさにも似た、やさしい爪先をもつ指と足趾を伸べて、かの天界の乙女たちは身をひろげ、大地の上に高く連なる足跡の列を残した――ヴリトラを討つ者の領域においてさえ。

Verse 11

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥

近くのある所には、きわめて歓喜するさまざまな鳥が多く、また「六つの角」をもつと読まれる（難解な語）酔いしれた生きものが高みに住していた。そこでは、大小さまざまにして花豊かな枝々が、調和ある結合として結び合わされていた。

Verse 12

कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥

そこは甘美な声の鳥たちが親しみ集うところで、カダンバ・ニーパ・アルジュナの樹々の間に、岩に連なるシャーラの林と、蔓に覆われた小亭がある。そこでは善き人々の行いによって、なすべき務めを担う力が乱されず、自然に定まったかのように安定している。

Verse 13

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥

祭火の煙を立ちのぼらせ、アグニホートラの供火を燃やす家住の二度生まれ（バラモン）たちに四方から囲まれ、彼――アダルマの働き手――は、鋭い牙と、酔えるほど見事な鬣をもつ獅子たちによって、獅子の獲物のように引き裂かれた。

Verse 14

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥

かくして王は、さまざまな方途と状況を見定めつつ、すぐれた聖仙の庵へと入った。入るや、燃え立つテージャスを具えた大苦行者――功徳をなす者の中の第一――を拝した。無量の光を放つ太陽のごとく、クシャ草の座に坐し、梵（ブラフマン）を知る者の中の最勝であった。

Verse 15

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥

それを見た勝利の王は、聖仙（ムニ）との交わりによって鹿に関する意図を忘れ去った。無上のムニにまみえたのち、王は心をダルマへと向けた。

Verse 16

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥

そのムニは、民を守り穢れなき王を見て、座を勧め歓迎の言葉を述べるなど、客を迎える慣例の作法を執り行った。

Verse 17

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥

それから王は席に着き、仙人たちの最勝者に礼拝して、（おおヴァスダーよ）このきわめて稀なる問いを発した。

Verse 18

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥

おお世尊よ。苦に満ちた輪廻（サンサーラ）に沈み、これを渡り越えんと願う人々は何をなすべきでしょうか。伏して礼拝するこの私にお告げください、称賛される誓戒を保つお方よ。

Verse 19

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥

マハータパーは言った。「輪廻（サンサーラ）の大海に沈みゆく人々のためには、堅固にしてきわめて安定した『舟』を、礼拝・布施・火供（ホーマ）・種々の祭祀（ヤジュニャ）と、瞑想とを併せて作り上げるべきである。それを解脱の『釘』で打ち固め、プラーナの修行をはじめとする大いなる『綱』で上へと引き上げよ。いま、王よ、その舟を三界を渡るための至高の拠り所となせ。」

Verse 20

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥

王たちの主よ、信愛をもって、地獄を除き諸天の主たるナーラーヤナに礼拝し帰依する者は、憂いを離れ、至上の無憂の境地として、ヴィシュヌの不滅の位（パダ）に到達する。

Verse 21

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥

王は言った。「バガヴァンよ、あらゆるダルマを知る御方よ、解脱（モークシャ）を願う人々は、永遠なるヴィシュヌをいかに礼拝すべきでしょうか。真実に即し、その要義として説き明かしてください。」

Verse 22

महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥

マハータパーは言った。「大いなる智慧を備えた王よ、聞きなさい。あらゆるヨーガの主であるハリ（ヴィシュヌ）が、 पुरुष（男）にも स्त्री（女）にも、いかにして慈悲を垂れ、嘉納されるかを。」

Verse 23

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥

すべての神々は、祖霊（ピトリ）とともに、宇宙卵の中に住するブラフマーら諸存在もまた、ヴィシュヌの御許より生じたと説かれる。これこそがヴェーダのシュルティ（権威ある啓示）の宣言である。

Verse 24

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥

アグニ、二柱のアシュヴィン、ガウリー、象面の神（ガネーシャ）に結びつくナーガ（蛇族）たち、またカールッティケーヤ、アーディティヤ、そしてドゥルガーとともなる母神群（マートリカー）である。

Verse 25

दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥

方位を司る神々、ダナパティ（クベーラ）、ヴィシュヌ、ヤマ、ルドラ、また月神、そしてピトリ（祖霊）—これらは皆、世界の主の主要なる顕現として生じた。

Verse 26

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥

ヒラニヤガルバの身体から、まことに一切の存在が生じた。のちにそれぞれは自らの別個の姿となり、四方にわたり驕りを携えた。

Verse 27

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥

「我こそ適格、我こそ祭儀を捧げられるべき者」—その大いなる喧騒が神々の集会に響き、かき乱され荒れ狂う海の轟きに似ている。

Verse 28

तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥

彼らが論争しているとき、王よ、火神が立ち上がって言った。「我を礼拝せよ」「我を観想せよ」と、かく彼らに告げた。

Verse 29

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥

この身体はまことにプラジャーパティの造作である。もし我なくして形づくられるなら、滅びに至るであろう—その場合、我は「大いなるアハム」（自我を支える原理）ではなくなるからである。

Verse 30

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥

かく語りて、火はその身を捨てて去った。去り出でた後も、その身体は朽ち果てなかった。

Verse 31

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥

ついで二人のアシュヴィンは、身体に宿る生命の息、プラーナとアパーナとして具現し、こう語った。「我ら二人こそ最も第一である。ああ、供養に値する者のうち最勝よ。」

Verse 32

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥

かく語りて、彼らは身体を離れ、ある所に安住した。さらにその二者をも終わらせたのち、聖域の主（クシェートリー）はその都に住まわれた。

Verse 33

ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥

ついでガウリーは言った。「優越は我に定まっている。」そう語りて、吉祥なる彼女はクシェートラ（聖域）より外へと出て行った。

Verse 34

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥

彼女がいなくとも、その聖域はなお「ヴァーグーナ」（Vāgūna）として確立していた。その時、ガṇパティが言葉を発し、また「アーカーシャーキヤ」（Ākāśākhya）と名づけられた者も語った。

Verse 35

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥

「いかなる身体も、たとえ長くとも、我より遠く離れて存続しない。」そう語り、「時の経過のうちに」と言って、彼もまた身を離れ去った。

Verse 36

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥

たとえ諸要素に分かれて差別化したとしても、この身体はなお滅びない。『アーカーシャ』（虚空・エーテル）と呼ばれる原理を欠いても、それでも崩れ去らない。

Verse 37

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥

しかし、孔（すきま・開口）を欠きつつも正しく整えられた『クシェートラ』（身体）を見れば、すべての身体のダートゥ（構成要素）は、まるで証言のように、ただ一つの言葉のみを語るであろう。

Verse 38

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥

「我らから離れたものには、身体を保持することは起こらない。」そう言って、かの一切の有身の者たちは身体を捨て去った。

Verse 39

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥

彼らに捨て去られた後でさえ、その『クシェートラ』（聖なる領域／身体）は一人の男によって保たれていた。彼を見てスカンダは言った。「それこそが『アハンカーラ』、すなわち『我』を作り出すものと説かれる。」

Verse 40

मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥

「我なくしては、身体の生起すら可能とは認められない。」そう言い終えると、彼は身体から退き、別に離れてとどまった。

Verse 41

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥

そのアクシャタ（砕けぬ米）が無いゆえに、そのクシェートラ（聖なる地）は解脱を失ったかのようにとどまっていた。これを見て、バーヌ—太陽—は憤り、ゆえにアーディティヤと称えられる。

Verse 42

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥

「我なくして、この聖域が一刹那たりとも保たれようか。」そう言って彼は去ったが、その身体はなお朽ちなかった。

Verse 43

ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥

次いで、カーマをはじめとする「母」と称される群（ガナ）が起ち上がり、こう言った。「我より離れた身体に、安定した存続はない。」そう言って去ったが、その身体は朽ちなかった。

Verse 44

ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥

それからマーヤーは憤って語った。彼女はドゥルガーとしても讃えられる。 「我なくしては、彼に繁栄はない」と宣言し、再び姿を隠した。

Verse 45

ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥

そのとき諸方位は起ち上がり、重大にして断乎たる言葉を告げた。「我らなくして成し遂げられる業はない。これに疑いはない。」その瞬間、来集していた四方はたちまち去った。

Verse 46

ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥

次に財主神ダナパティ（クベーラ）は言った。「我が退けば、この身体の存立はいずこより生じ得ようか。」そう語ると、彼もまた上方へ退き、頭頂の領域へと収まった。

Verse 47

ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥

そのときヴィシュヌは言った。「我なくしてこの身は、刹那たりとも留まることはできぬ。」そう告げて、彼は再び姿を消した。

Verse 48

ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥

次にダルマは言った。「この一切を護り保ってきたのは我である。いまこの時（この相）が到来したなら、これはいかにして成るのか。」

Verse 49

एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥

かく語ってダルマは去ったが、その身体は朽ちなかった。ついで、マハーデーヴァ—不顕（アヴィヤクタ）にして衆生の主—が語り始めた。

Verse 50

महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥

「『偉大』と称されるこの身が、我を欠いてはならぬように」と、シャンブ（Śambhu）はかく語って去り、その身は滅びない。

Verse 51

तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥

それを見てピトリたち（祖霊）は嘆き泣いて言った。「我らがこのほどの支えを与える間だけである。我らが去れば、この身は必ず朽ちる。」そう語り、彼らはその身を捨てて姿を隠した。

Verse 52

अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥

「火（アグニ）、生命の息プラーナと下降する息アパーナ、虚空と一切の諸元素。さらにクシェートラ（場）、我執（アハンカーラ）、太陽（バーヌ）、欲望など—これらは我による。方位、風、ヴィシュヌ、ダルマ、シャンブ、そして感官の対象もまた同様である。」

Verse 53

एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥

これらによって、その聖なる地は（苦患より）解き放たれ、以前のままに確立された。そして月の姿を帯びるプルシャ（Puruṣa）たるソーマによって守護されている。

Verse 54

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥

このようにソーマが、十六相から成る音節の原理に従って正しく安立されると、以前のごとく、功徳を具えたその聖域は起ち上がり、そこにて巡り動いた。

Verse 55

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥

しかし、全知者の守護のもとに保たれた、かつての状態の身体を見て、聖なるクシェートラを護る諸守護神はみな驚愕し、当惑の情に沈んだ。

Verse 56

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥

かくして彼らは皆、その神、至上主を讃嘆し、やがて皆それぞれの住処へと帰って行った。おお、王の中の最勝者よ。

Verse 57

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥

汝はアグニ（火）であり、またプラーナ（生命の息）でもある。汝はアパーナ（下行の息）であり、サラスヴァティーでもある。汝はアーカーシャ（虚空／エーテル）であり、財の主宰者であり、また身体を成す諸ダートゥ（体成分）でもある。

Verse 58

अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥

おお神よ、汝はアハンカーラ（我執の原理）であり、アーディティヤであり、アシュタカであり、また諸ガナの群れでもある。汝はマーヤーであり、プリティヴィー（大地）であり、ドゥルガーであり、諸方位であり、マルト（風・嵐の神々）の主でもある。

Verse 59

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥

汝はヴィシュヌであり、またダルマでもある。汝はジシュヌ（勝利者）であり、征服されぬ者である。不滅の音節（アクシャラ）の意味そのものとして、汝はパラメーシュヴァラ（至上主）と称される。

Verse 60

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥

しかし、もし我らが退けば、これがいかにして成就しようか。かくしてここにおいて、まさにこの身は我ら自身によっても捨て置かれたのである。

Verse 61

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥

ゆえに、デーヴァよ、その状態を汝が護り保て。われらにとって、定められた位を破ることはなすべからず—プラジャーパティよ、汝自らが我らを創り給うたのだから。

Verse 62

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥

かく讃えられて、その神は彼らに対して至上の満足に至った。そして彼らに告げた。「神聖なる戯れ（リーラー）のために、汝らは我によって生み出された。」

Verse 63

कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥

「いまや我が目的は成就した。汝らと我との間に、いかなる別離があろうか。されどなお、いま汝ら一人ひとりに、二つずつの姿を授けよう。」

Verse 64

भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥

諸元素の働き（ブータ・カーリヤ）においては、彼は無形（アムールタ）として住し、しかし神々の世界においては、有形（ムールタ）として住する。汝らがそのようにとどまる間にも、時の終わりには、融解（ラヤ）が速やかに汝らに入り来たった。

Verse 65

शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥

いかなる場所においても、「我こそ行為者なり」との思いをもって、このように再び身体を造作してはならない。さらに今、汝に諸々の聖像形（ムールティ, mūrti）の名を授けよう。

Verse 66

अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥

アグニの名はヴァイシュヴァーナラ（Vaiśvānara）である。さらに、プラーナとアパーナの二つはアシュヴィン双神（Aśvins）と同一とされる。かくして女神はガウリー（Gaurī）となり、またヒマーラヤ山の娘とも称される。

Verse 67

पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥

地（プリティヴィー）に始まるこの群は、象面の者ガジャヴァクトラ（Gajavaktra）となる。また、これら身体の構成要素はまことに種々の衆生となる。さらに、アハンカーラ（Ahaṃkāra、我執の原理）はスカンダ（Skanda）すなわちカールッティケーヤ（Kārttikeya）となる。

Verse 68

भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥

バーヌ（Bhānu）はまことにアーディティヤ（Āditya）、すなわち太陽の形であり、また有形と無形の両面を具え、二つの眼として働く。さらに、カーマ（Kāma）に始まるこの群は、再びマートリ（Mātṛs、母神群）の形となる。

Verse 69

शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥

この理解しがたい身体のマーヤー（māyā）は、因（kāraṇa）の過程が尽きるところに生起する。十人の乙女が現れ、彼女らこそヴァルナ（Varuṇa）の領域に属する「カーシュター」（kāṣṭhā）—時の区分—である。

Verse 70

अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥

このヴァーユ（Vāyu）は因果の輪の終わりにダネーシャ（Dhaneśa）となる。この心（マナス）はヴィシュヌ（Viṣṇu）と名づけられる者となる――疑いはない。

Verse 71

धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥

ダルマもまたヤマ（Yama）という名で知られるようになる――疑いはない。さらに大原理（マハット・タットヴァ, mahat-tattva）は、聖なる主マハーデーヴァ（Mahādeva）となる。

Verse 72

इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥

諸感官の対象はまことにピトリ（Pitṛs）となる――疑いはない。このソーマ（Soma）は自ら顕現してヤマ（Yama）の盟友となり、常に不死者の中に在る。

Verse 73

एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥

かくして「ヴェーダーンタのプルシャ」はナーラーヤナ（Nārāyaṇa）の本性を有すると説かれた。すべての神々はそれぞれの住処へ帰り、その神はやがて沈黙し、語るのをやめた。

Verse 74

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥

かくして王よ、ヴェーダによって知られ得る本性をもつ神ジャナールダナ（Janārdana）について、汝に説き明かした。さらに何を聞きたいのか。