Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ధరణి పలికింది—అప్పుడు దుర్వాసుని శాపంతో దేవరాజు శతక్రతు (ఇంద్రుడు)కు ఇలా చెప్పబడింది: ‘సుప్రతీకుని కుమారుని ద్వారా నీవు మానవులలో నివసిస్తావు।’

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘ఓ మూర్ఖుడా! నీవు స్వర్గం నుంచి పడగొట్టబడ్డావు’ అని ఇలా చెప్పబడినప్పుడు, ఓ భూధరా, ఇంద్రుడు సమస్త దేవులతో కలిసి మానవలోకానికి దిగివచ్చాడు।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

అక్కడ ఆ దుర్జయుడు పడగొట్టబడినప్పుడు, యోగవిద్యలో ఉత్తముడైన భగవాన్ పరమేష్ఠిన్ ఏమి చేశాడు?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

స్వర్గంలో, మెరుపులు మరియు అత్యంత ప్రకాశవంతమైన కాంతి మధ్య, ఆ సమయంలో ఆ ఇద్దరు ఏమి చేశారు? ఓ దేవా, కృపచేసి నా ఈ సందేహాన్ని వివరించండి।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

శ్రీ వరాహుడు పలికెను—హే ధాత్రీ! దూర్జయునిచే ఓడించబడిన దేవరాజు శతక్రతు ఇంద్రుడు, ఆ సమయంలో భారతవర్షంలో వారాణసీకి తూర్పున, దేవులు, యక్షులు మరియు మహోరగులు (మహానాగులు) తో కలిసి ఆశ్రయమై నిలిచెను।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

అప్పుడు, ఓ ప్రకాశవంతుడా! వారు మెరుపుపై మెరుపులా దీప్తితో యోగస్థితిని ఆశ్రయించి, వాయు-కర్మయోగ నియమంతో దీర్ఘ తాపజ్వరాన్ని కలిగించారు; యోగమాయచే సమస్త లోకాన్ని లోకపాలకులు కాపాడుతున్నట్లుగా చేశారు।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

అప్పుడు సముద్రాంతర్భాగంలో ఉన్న ఆ దూర్జయుడు మరణించాడని విని, వారు చతురంగ సైన్యాన్ని తీసుకొని దేవుల వైపు బయలుదేరారు।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు దైత్యులు మహాసైన్యంతో వచ్చి, హిమవంత పర్వతం (హిమాలయం) ను ఆశ్రయించి అక్కడే స్థావరం ఏర్పరచుకున్నారు।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

దేవతలుకూడా మహాసైన్యాన్ని సమీకరించి, దంష్ట్రలు బిగించినట్లైన దృఢసంకల్పంతో, ఇంద్రపదాన్ని పొందాలని అవ్యగ్రంగా మంత్రణ చేశారు।

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

అక్కడ దేవతల గురువైన ఆంగిరస ముని ఇలా అన్నాడు—“నిశ్చయంగా గోమేధ యజ్ఞంతో యజించండి; ముందుగా అదే, ఆపై తదనంతర కర్మలు చేయండి.”

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

“అన్ని క్రతువులతో యజ్ఞాలు చేయవలెను; ఆపై, ఓ అమరులారా, ఒకే స్థలంలో కలిసి నిలవండి. నేను ఇచ్చిన ఉపదేశం ఇదే—దీనిని త్వరగా కార్యరూపం దాల్చనివ్వండి.”

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత దేవతలు ఆవులు మరియు ఇతర పశువులను యథావిధిగా సిద్ధం చేసి, మేతకై వాటిని విడిచిపెట్టి, రక్షణార్థం సరమాను నియమించారు।

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

ఆ ఆవులు—దేవరహితంగా—ధరాధర పర్వతంపై కాపాడబడుతూ, మేతకై తిరుగుతూ, ఆ అసురులు ఉన్న చోటికి వెళ్లాయి।

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

ఆ గోవులు సరమను చూచి పురోహితుడైన శుక్రునితో పలికినవి—హే బ్రాహ్మణా! పశువుల హితార్థం దేవగోవులు ఆమె రక్షణలో సంచరిస్తున్నవి. దేవశూన్యమైన ఈ సరమ విషయమై చెప్పుము; ఇప్పుడు ఏమి చేయవలెను?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

ఇట్లు పలికినపుడు శుక్రుడు అసురులతో అన్నాడు—ఈ గోవులను త్వరగా తీసికొనిపోండి; హే అసురులారా, ఆలస్యం చేయకండి.

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

ఇట్లు చెప్పబడిన తరువాత దైత్యులు యథాచ్ఛగా ఆ గోవులను అపహరించి తీసికొనిపోయిరి. అవి హరింపబడినపుడు సరమా మార్గాన్వేషణలో నిమగ్నమైంది.

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

ఆమె ‘ధరాధర’ పర్వతంలో దితి పుత్రులు గోవులను తీసికొనిపోతున్నట్లు చూచింది. దైత్యులు కూడా మార్గాన్ని విశేషంగా గమనించిన ఆ శునిని చూచిరి.

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

ఆమెను చూచి వారు సామోపాయంతో, సాంత్వనపూర్వకంగా పలికిరి—హే శుభే సరమే! ఈ గోవులను దోహించి వచ్చిన క్షీరాన్ని నీవే స్వీకరించుము.

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“తాగు—ఇలా” అని చెప్పబడిన ఆమెకు వారు వెంటనే అది ఇచ్చారు. తరువాత ఆమెకు పాలు తాగించగా, ఆ దైత్యనాయకులు అలా చేశారు.

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“ఓ భద్రే, ఈ ఆవులను దేవరాజునకు తెలియజేయకు.” అని చెప్పి దైత్యులు ఆ కుక్కను అడవిలో విడిచారు.

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

వారు విడిచిన ఆమె వణుకుతూ త్వరగా దేవుల వద్దకు వెళ్లింది. సరమా సురశ్రేష్ఠుడైన దేవేంద్ర ఇంద్రునకు నమస్కరించింది.

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

అప్పుడు దేవేంద్రుడు నియమించిన మరుత్ దేవులకు ఇలా ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు—“ఓ మహాబలులారా, దేవులు లేని ఆ స్థలాన్ని రక్షించుటకు రహస్యంగా వెళ్లండి.”

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

ఆయన సూక్ష్మ రూపంలో ఇలా చెప్పగా వారు వెంటనే బయలుదేరారు. వారు కూడా అక్కడికి చేరి పర్వతధారిపై సురేంద్రునకు నమస్కరించారు.

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

దేవరాజు ఇంద్రుడు ఆమెను అడిగాడు—“సరమా, ఆ గోవులు ఎక్కడికి వెళ్లాయి?” అని. అలా అడిగినపుడు సరమా—“నాకు తెలియదు” అని చెప్పింది.

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

అప్పుడు కోపంతో నిండిన ఇంద్రుడు మరుతులను ఉద్దేశించి అన్నాడు—“యజ్ఞార్థం సిద్ధం చేసిన గోవులు ఎక్కడ? ఓ శునీ, ఇది ఎలా జరిగింది?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

పర్వతంపై దేవేంద్రుడు ఇలా అనగా, మరుతులు—ఇప్పుడు అవ్యగ్రులై—సరమా చేసిన ఆ కార్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించసాగారు.

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

అప్పుడు దేవేంద్రుడు పాకశాసనుడు లేచి, మహా కోపంతో ఆవిష్టుడై ఆ శునీని తన పాదంతో కొట్టాడు.

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“ఓ మూర్ఖురాలా, నీవు పాలు తాగావు; ఆ గోవులను అసురులు అపహరించారు.” అని చెప్పి, ఓ ధరా, అతడు సరమాను పాదంతో కొట్టాడు.

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

ఇంద్రుని పాదఘాతంతో దాని నోటినుండి క్షీరం ప్రవహించింది. ఆ ప్రవహించే పాలవల్ల ఆ శుని అక్కడే గోవుగా మారింది. అప్పుడు, ఓ ధరా, దేవేంద్రుడు సైన్యంతో కలిసి అక్కడికి వెళ్లాడు.

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

అక్కడికి వెళ్లిన దేవేంద్రుడు, దైత్యులు హరించి తీసుకొచ్చిన ఆ గోవులను చూశాడు. అత్యంత బలవంతులైన దైత్యులు బలప్రయోగంతో వాటిని కాపాడుతున్నారు. కానీ దేవసైన్యం వారిని సంహరించగానే, వారు తమ దేహాలను అక్కడే వదలి వెంటనే గోవులను విడిచిపెట్టారు.

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

అనంతరం సురేంద్రుడు పరమహర్షితులైన సామంతులు/అనుచరులతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు. ఆ (గోవులను) పొందిన మహేంద్రుడు పరమానందంతో నిండిపోయాడు.

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

ఆ ప్రభువు సహస్రాల సంఖ్యలో, అనేక విధాల యజ్ఞాలను నిర్వహించాడు. ఆ యజ్ఞాలు జరుగుతుండగా ఇంద్రుని బలం మరింత పెరిగింది.

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

బలవృద్ధుడైన ఇంద్రుడు దేవసైన్యాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు—“దైత్యుల వధకార్యానికి సురులు త్వరగా ఆయుధసన్నద్ధులు కావాలి.”

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

ఇలా పలుకబడిన దేవతలు తక్షణమే ఆయుధసన్నద్ధులయ్యారు. వాసవుడు (ఇంద్రుడు) సహితంగా దేవులు అసురుల వినాశార్థం బయలుదేరారు.

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

అక్కడికి వెళ్లి వారు వేగంగా యుద్ధం చేసి ఆసుర సేనను జయించారు. దేవతల చేత ఓడిన అసురులు—వధానంతరం మిగిలినవారు—భయంతో కలవరపడి, మతి చెదిరి, ధరాధర ప్రాంతంలో సముద్రజలంలో మునిగిపోయారు.

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

ఓ ధరా! దేవరాజుడైన ఇంద్రుడు కూడా లోకపాలకులతో కలిసి త్రిదివం (స్వర్గం) అధిరోహించి పూర్వవలె అనుభవించాడు; ఆ దేవుడు దేవాధిరాజుడై ప్రభువుగానే నిలిచాడు.

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

ఈ ఉత్తమ సారాఖ్యానాన్ని నిత్యం శ్రవణం చేసే మనిషి గోమేధ యజ్ఞఫలాన్ని (పుణ్యాన్ని) పొందుతాడు.

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు ఏకాగ్రచిత్తంతో దీనిని శ్రవణం చేస్తే, ఆ మనిషి దేవేంద్రునివలె స్వర్గసమానమైన తన రాజ్యాన్ని మళ్లీ పొందుతాడు.