Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ধৰণী ক’লে—তেতিয়া দুর্বাসাৰ শাপত দেৱৰাজ শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ক কোৱা হ’ল: ‘সুপ্ৰতীক-পুত্ৰৰ দ্বাৰা তুমি মর্ত্যলোকত বাস কৰিবা।’

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘হে মূঢ়! তোক স্বৰ্গৰ পৰা উৎখাত কৰা হ’ল’—এদৰে কোৱা হ’লে, হে ভূধৰ, ইন্দ্ৰ সকলো দেৱতাৰ সৈতে মর্ত্যলোকলৈ নামি আহিল।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

সেই দুৰ্জয়ক তাত নিপাতিত কৰা হ’লে, যোগবিদ্যাত উত্তম ভগৱান পৰমেষ্ঠিনে তেতিয়া কি কৰিলে?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

স্বৰ্গত, বিদ্যুৎ আৰু অতিশয় দীপ্ত ঝলকৰ মাজত, তেতিয়া সেই দুয়োজনে কি কৰিছিল? হে দেৱ, কৃপা কৰি মোৰ এই সংশয় ব্যাখ্যা কৰক।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—হে ধাত্রী! দূৰ্জয়ে জয় কৰা দেৱৰাজ শতক্ৰতু ইন্দ্ৰ তেতিয়া ভাৰতবৰ্ষত বাৰাণসীৰ পূৰ্বদিকে, দেৱগণ, যক্ষ আৰু মহোৰগ (মহানাগ) সহ আশ্ৰয় লৈ অৱস্থান কৰিলে।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

তেতিয়া, হে দীপ্তিমান! তেওঁলোকে বিদ্যুতৰ ওপৰত বিদ্যুৎসম দীপ্ত হৈ যোগাৱস্থাক আশ্ৰয় কৰিলে; বায়ু-কৰ্মযোগৰ অনুশাসনে দীঘলীয়া তাপজ্বৰ সৃষ্টি কৰিলে; আৰু যোগমায়াৰে সমগ্ৰ লোকক লোকপালসকলে ৰক্ষা কৰা যেন কৰি তুলিলে।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

তেতিয়া সমুদ্ৰৰ অন্তৰ্ভাগত অৱস্থিত সেই দূৰ্জয়ৰ মৃত্যু সংবাদ শুনি, তেওঁলোকে চতুৰঙ্গিনী সেনা আনিলে আৰু দেৱসকলৰ ফালে যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

তাৰ পাছত সেই দুয়ো দৈত্য মহাসেনা লৈ আহি, হিমৱন্ত পৰ্বত (হিমালয়) আশ্ৰয় কৰি তাতেই অৱস্থান কৰিলে।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

দেৱতাসকলেও মহাসেনা একত্ৰ কৰি, দংশ্ট্ৰা-সম দৃঢ় সংকল্পে, ইন্দ্ৰপদ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে অব্যগ্ৰচিত্তে পৰামৰ্শ কৰিলে।

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

তাত দেৱতাসকলৰ গুৰু ঋষি আঙ্গিৰসে ক’লে—“নিশ্চয় গো-মেধ যজ্ঞেৰে যজন কৰা; প্ৰথমে সেইটো, তাৰপিছত পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়া কৰা।”

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

“সকলো ক্ৰতুৰে যজন কৰিব লাগে; তাৰপিছত, হে অমৰসকল, একে ঠাইতে একত্ৰ হৈ থাকক। মোৰ উপদেশ দিয়া হৈছে—ইয়াক শীঘ্ৰে সম্পন্ন কৰক।”

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে দেৱতাসকলে গাই আৰু অন্যান্য পশুৰ যথোচিত ব্যৱস্থা কৰিলে; চৰণৰ বাবে সিহঁতক মুকলি কৰি দিলে আৰু ৰক্ষাৰ্থে সৰমাক নিযুক্ত কৰিলে।

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

সেই গাইবোৰ—দেৱশূন্য—ধৰাধৰ পৰ্বতত ৰক্ষিত হৈ, চৰি চৰি তেতিয়া সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত সেই অসুৰসকল আছিল।

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

সেই গাভীবোৰে সৰমাক দেখি পুৰোহিত শুক্ৰক ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! পশুহিতৰ বাবে দেৱগাভীবোৰ তাৰ ৰক্ষাত বিচৰণ কৰিছে। দেৱশূন্য এই সৰমাৰ বিষয়ে কওক; এতিয়া কি কৰা উচিত?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে শুক্ৰে অসুৰসকলক ক’লে—এই গাভীবোৰ শীঘ্ৰে লৈ যোৱা; হে অসুৰসকল, বিলম্ব নকৰিবা।

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে দৈত্যসকলে ঘটনাক্ৰমে সেই গাভীবোৰ হৰণ কৰি লৈ গ’ল। গাভীবোৰ হৰণ হোৱাৰ পাছত সৰমা পথ অনুসন্ধানত ৰত হ’ল।

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

সিয়ে ‘ধৰাধৰ’ পৰ্বতত দিতিৰ পুত্ৰসকলে গাভীবোৰ লৈ যোৱা দেখিলে। দैত্যসকলেও সেই কুকুৰীক দেখিলে, যিয়ে বিশেষভাৱে পথটো লক্ষ্য কৰি চিনিছিল।

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

তাক দেখি তেওঁলোকে সান্ত্বনাপূৰ্বক মধুৰ বাক্য ক’লে—হে শুভে সৰমা! এই গাভীবোৰ দোহন কৰি যি ক্ষীৰ পাবা, সেয়া তুমি গ্ৰহণ কৰা।

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“পান কৰা—এনেকৈ” বুলি কোৱা হ’ল, তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ তাইক সেয়া দিলে। তাৰ পাছত তাইক গাখীৰ পান কৰাই সেই দৈত্যনায়কসকলে তেনেকৈ কৰিলে।

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“হে ভদ্ৰে, এই গাইবোৰৰ কথা দেৱৰাজক নজনাবা।” এইদৰে কৈ দৈত্যসকলে সেই কুকুৰীক বনত এৰি দিলে।

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

তেওঁলোকে মুক্ত কৰি দিয়াত তাই কঁপিবলৈ কঁপিবলৈ তৎক্ষণাৎ দেৱসকলৰ ওচৰলৈ গ’ল। আৰু সৰমাই সুৰশ্ৰেষ্ঠ দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰক নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

তাৰ পাছত দেৱেন্দ্ৰে নিযুক্ত কৰা মৰুত্ দেৱসকলক কোৱা হ’ল—“হে মহাবলৱানসকল, দেৱশূন্য স্থান ৰক্ষাৰ্থে গোপনে যোৱা।”

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

তেওঁ সূক্ষ্ম ৰূপে এইদৰে কোৱাত তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ গ’ল। আৰু তেওঁলোকেও তাত উপস্থিত হৈ ধৰাধৰত সুৰেন্দ্ৰক নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

দেৱৰাজ ইন্দ্ৰই তাই সুধিলে—“সৰমা, গাইবোৰ ক’লৈ গ’ল?” এইদৰে কোৱা হ’লে সৰমাই ক’লে—“মই নাজানো।”

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

তাৰ পাছত ক্ৰোধে আৱিষ্ট ইন্দ্ৰই মৰুতসকলক ক’লে—“যজ্ঞৰ বাবে সাজি থোৱা গাইবোৰ ক’ত? হে শুণী, এইটো কেনেকৈ হ’ল?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

ধৰাধৰত দেৱেন্দ্ৰই এইদৰে কোৱাত মৰুতসকলে—এতিয়া অব্যগ্ৰ হৈ—সৰমাই কৰা সেই কৰ্ম সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

তাৰ পাছত দেৱেন্দ্ৰ পাকশাসন ইন্দ্ৰ উঠি, মহাক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ সেই শুণীক পাৱেৰে আঘাত কৰিলে।

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“হে মূঢ়ে, তই গাখীৰ পান কৰিছ, আৰু সেই গাইবোৰ অসুৰে হৰণ কৰি লৈ গৈছে।” এইদৰে কৈ, হে ধৰা, তেওঁ সৰমাক পাৱেৰে আঘাত কৰিলে।

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

ইন্দ্ৰৰ পদাঘাতত তাৰ মুখৰ পৰা ক্ষীৰ ওলাই ববলৈ ধৰিলে। সেই বোৱা দুধেৰে সেই শুनी তাতেই গাভী হৈ পৰিল। তাৰ পাছত, হে ধৰা, দেৱেন্দ্ৰ সেনাসহ তাত গ’ল।

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

তাত গৈ দেৱেন্দ্ৰে দৈত্যসকলে হেঁচি আনি থোৱা সেই গাভীবোৰ দেখিলে। অতি বলৱান দৈত্যসকলে বলপ্ৰয়োগেৰে সিহঁতক ৰক্ষা কৰি আছিল। কিন্তু সেনাই সিহঁতক বধ কৰামাত্ৰে সিহঁতে নিজৰ দেহ তাতেই এৰি তৎক্ষণাৎ গাভীবোৰ ত্যাগ কৰিলে।

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

তাৰ পাছত সুৰেন্দ্ৰ পৰম হৰ্ষিত সামন্ত/অনুচৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হ’ল। আৰু সেই (গাভীবোৰ) লাভ কৰি মহেন্দ্ৰ পৰম আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

সেই প্ৰভুৱে সহস্ৰসংখ্যক—বহুবিধ—যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে। আৰু সেই যজ্ঞসমূহ চলি থাকোঁতে ইন্দ্ৰৰ শক্তি তদ্বারা বৃদ্ধি পালে।

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

বলবৃদ্ধ ইন্দ্ৰে দেৱসেনাক ক’লে—“দৈত্যবধৰ কাৰ্যত সুৰসকল শীঘ্ৰে অস্ত্ৰসজ্জ হওক।”

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

এইদৰে কোৱা হোৱাত দেৱসকলে তৎক্ষণাৎ অস্ত্ৰসজ্জিত হ’ল। তাৰ পাছত বাসৱ (ইন্দ্ৰ)সহ দেৱসকলে অসুৰবিনাশৰ বাবে যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

তাত গৈ তেওঁলোকে দ্ৰুত যুদ্ধ কৰিলে আৰু আসুৰী সেনাক জয় কৰিলে। দেৱসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত অসুৰসকল—বধৰ পাছত অৱশিষ্ট—ভয়ত ত্ৰস্ত আৰু বিমূঢ় হৈ ধৰাধৰ অঞ্চলত সাগৰৰ জলে নিমজ্জিত হ’ল।

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

হে ধৰা! দেৱৰাজেও লোকপালসকলৰ সৈতে ত্ৰিদিব (স্বৰ্গ) আৰোহণ কৰি পূৰ্বৱৎ ভোগ কৰিলে; তেওঁ দেৱসকলৰ সম্ৰাট আৰু প্ৰভু ৰূপেই স্থিত থাকিল।

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

যি মানুহে এই উত্তম সাৰ-আখ্যাণ নিত্য শ্ৰৱণ কৰে, সি গোমেধ যজ্ঞৰ ফল (পুণ্য) লাভ কৰে।

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

ৰাজ্যভ্ৰষ্ট হোৱা যি ৰজা একাগ্ৰচিত্তে এইটো শ্ৰৱণ কৰে, সেই ব্যক্তি দেৱেন্দ্ৰৰ দৰে স্বৰ্গসম নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰে।