Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦੇਵਰਾਜ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: ‘ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਂਗਾ।’

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

‘ਹੇ ਮੂਰਖ! ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ’—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਭੂਧਰ, ਇੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿੱਤ ਜਿਹਾ ਦੁਰਜਯ ਉੱਥੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ? ਹੇ ਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

ਸ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਾਤ੍ਰੀ! ਦੂਰਜਯ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਦੇਵਰਾਜ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗਾਂ (ਮਹਾਨਾਗਾਂ) ਸਮੇਤ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

ਤਦ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਦਿੱਪਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਤਾਪ-ਜਵਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਉਸ ਦੂਰਜਯ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚਤੁਰੰਗੀ ਫੌਜ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੈਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਹਿਮਵੰਤ ਪਰਬਤ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਬੈਠੇ।

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮਨੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਆੰਗਿਰਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੋਮੇਧ ਯੱਗ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰੋ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹੀ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਕਰਮ ਕਰੋ।”

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

“ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਹੇ ਅਮਰੋ, ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਮੇਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ।”

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਚਰਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਮਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ—ਦੇਵ-ਰਹਿਤ—ਧਰਾਧਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸਨ; ਫਿਰ ਚਰਦੀਆਂ-ਫਿਰਦੀਆਂ ਉੱਥੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਸਨ।

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਸਰਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀਅਾਂ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੇਵ-ਗਾਂਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਫਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਵ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਇਸ ਸਰਮਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਜਾਓ; ਹੇ ਅਸੁਰੋ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਯਥਾਚਿੱਤ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸਰਮਾ ਰਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ।

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਧਰਾਧਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਕੁੱਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨਾਵਣੀ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਸਰਮੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਕੇ ਜੋ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਲੈ ਲੈ।

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

“ਪੀ ਲੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ।

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

“ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੇਵ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਕੁੱਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਉਹ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਗਈ। ਅਤੇ ਸਰਮਾ ਨੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

ਤਦ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਬਲੀਓ, ਦੇਵ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਓ।”

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਰਾਧਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਸਰਮਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੰਦਰ ਮਰੁਤਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਯੱਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਹੇ ਸ਼ੁਨੀ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵੇਂਦਰ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਰੁਤ—ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ—ਸਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਉਸ ਕੰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

ਤਦ ਦੇਵੇਂਦਰ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ੁਨੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

“ਹੇ ਮੂਰਖੇ, ਤੂੰ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਧਰਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਮਾ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਵਹਿੰਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁੱਤੀ ਓਥੇ ਹੀ ਗਾਂ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਾ, ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ।

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਹੰਕਾ ਕੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਓਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਏ।

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

ਫਿਰ ਸੁਰੇੰਦਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਾਮੰਤਾਂ/ਅਨੁਚਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ (ਗਾਂਵਾਂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ—ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੱਗ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਗਈ।

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

ਬਲ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੁਰ ਜਲਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਜਾਓ।”

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੱਜ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਅਸੁਰ—ਵਧ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ—ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਮਤਿ-ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਾਧਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

ਹੇ ਧਰਾ! ਦੇਵਰਾਜ ਵੀ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭੋਗਿਆ; ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਉੱਤਮ ਸਾਰ-ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।