Prakarana 18
त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
これらの詩句では、カルナー・ラサの根流（ダシャラタの火葬、供水の儀、十日祭）が、次第にシャーンタ・ラサとダルマ・ラサへと転じてゆく。バラタの人物像はここで「悲しみの崇高化」である。嘆きを自己否定ではなく、自己浄化の手段とする。ヴァシシュタの教誡は「損得・生死」をヴィディ（天命）の御手として示し、怒りを鎮める――ここに『マーナス』神学の中心がある。神のリーラーの中での、人のマリヤーダーとしての役割である。さらに倫理的箴言（嘆くべき者、嘆くべからざる者）が、世俗のダルマを霊的弁別の道具へと変える。バラタの返答はバクティの相を際立たせる――王国は二次的であり、ラグの主なくしては身体の享楽も、ジャパも、ヨーガもすべて空しい。かくして本段は「離欲より生じるダースヤ（奉仕）バクティ」を確立し、次の段――ラーマ奉仕／パードゥカー統治――への準備を整える。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
ヴェーダの定めに従い王の遺体を沐浴させ、極めて奇妙な葬送の車を用意した。バラタはすべての母たちの足を抱いて彼女らを留めた；王妃たちはラーマの御目見得を渇望して留まった。檀香と沈香の多くの荷が運ばれ、数えきれない芳香の物々がもたらされた、感覚を喜ばせるものばかりであった。サラユ河の岸で荼毘の台を築き並べた、神々の都への階段のように美しかった。このようにしてすべての火葬の儀式が行われた；バラタは規則に従い沐浴し、胡麻を添えた水を捧げた。すべてのスムリティ、ヴェーダ、プラーナを学び、バラタは第十日の儀式を行った。大仙が命じた所と通りに、バラタはすべてを千の方法でその通りに行った。清められたのち、彼はあらゆる種類の寄進を与えた：牛、馬、象、そして様々な乗り物。
ドーハー 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
バラタは王座、装飾品、衣類、穀物、土地、富、そして家屋を与え、大地の神であるバラモンたちはそれを受け取り、すべての願いが満たされた。
チャウパーイー 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
バラタが父のために執り行った儀式は、十万の舌をもってしても語り尽くせない。その後、大仙人は吉日を選び定めてやって来て、すべての大臣と有力な市民を召集した。皆は王の議場に行って座り、バラタとその兄弟の二人を呼び寄せた。ヴァシシュタはバラタを自分のそばに座らせ、正義とダルマに満ちた言葉を述べた。まず大仙人は物語のすべてを語り、カイケイが行った狡猾な行いを述べた。彼は王のダルマへの堅い誓いと真実さを称え、王が肉体を捨てて愛を貫いたことを讃えた。ラーマの徳、善性、本性を語るうちに、仙人の王は目に涙を浮かべ、身の毛がよだった。それからラクシュマナとシータの愛を語り、賢明な仙人は悲しみと慈愛に浸った。
ドーハー 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
聞け、バラタよ、未来は強大である。聖者の主は泣きながら語った。損失と利益、生と死、名誉と不名誉は、すべて天命の手の中にある。
チャウパーイー 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
このように考えれば、誰を責め、誰に無駄に怒るべきだろうか。我が子よ、心でよく考えよ：ダシャラタ王は悲しむべき人ではない。ヴェーダを持たず、自らの法を捨てて感覚の快楽に没頭するブラーフミンを悲しむべきだ。治国の道を知らず、民を命のように愛さない王を悲しむべきだ。富みながら吝嗇で、客人への奉仕とシヴァへの帰依に通じない商人を悲しむべきだ。ブラーフミンを侮辱し、よくしゃべり、名誉を好み、自らの知識を誇るシュードラを悲しむべきだ。夫を欺き、曲がった心を持ち、争いを好み、自分勝手な妻をも悲しむべきだ。自らの誓いを捨て、師の命令に従わない学生を悲しむべきだ。
ドーハー 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
迷いに支配されて正しい行いの道を捨てる家長を嘆け。世界に執着し、分別と離脱を失った行者を嘆け。
チャウパーイー 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
苦行を捨てて快楽に耽るその隠者は、憐れむべきである。中傷者と理由なく怒る者、母、父、師、親族に敵対する者を憐れむべきである。他人を害し、自分の体だけを養い、極めて無慈悲な者は、あらゆる意味で憐れむべきである。欺瞞を捨ててハリの僕とならない者も、あらゆる意味で憐れむべきである。しかしコーサラの王は憐れむべきではない。その栄光は十四の世界に現れている。過去にもなく、今もなく、未来にもない。バラタよ、あなたの父のような王は。ブラフマー、ヴィシュヌ、シヴァ、神々の主インドラ、そして方角の守護者たち、すべてがダシャラタの徳の物語を語る。
ドーハー 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
息子よ、教えておくれ。ラーマ、ラクシュマナ、あなた、そしてシャトルガナという息子たちがこれほど純潔である彼を、誰がどのようにして十分に称賛できようか。
チャウパーイー 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
王はあらゆる意味で大いに幸運です、王のために無駄に悲しむのはやめなさい。これを聞いて理解し、悲しみを捨て去り、王の命令を頭に戴いてそれを実行しなさい。王はあなたに王位を与えました、あなたは父の言葉を真実にすべきです。その言葉のためにラーマを捨て、ラーマとの別離の炎の中で身体を捨てました。王にとって言葉は愛おしく、命は愛おしくなかった。それゆえ、我が子よ、父の言葉を権威として受け入れ、実行しなさい。王の命令を頭に戴いて従いなさい、それはあらゆる面であなたのために善となるでしょう。パラシュラーマは父の命令を守り、母を殺しました、全世界がその証人です。息子はヤヤティに青春を与えました、父の命令に従うことに罪も恥もありませんでした。
ドーハー 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
適切か不適切かという考えを捨てて父の言葉を果たす者たちは、幸福と良き名声の器となり、不死の主の御前に住む。
チャウパーイー 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
王の言葉を必ず成就させよ。民を守り、悲しみを捨てよ。王は神々の都で満足を得る。あなたにとっては功徳と良き名声となり、過失ではない。ヴェーダに記され、すべての人々が認めること、父が与える者こそが王の印を受ける。王国を治め、悔恨を捨てよ。私の言葉を受け入れ、それがあなたの益と知れ。ラーマとシーターはこれを聞いて喜ぶ。賢者はこれを不適切とは言わない。カウサリヤはじめすべての母后たちも、民の喜びのうちに喜ぶ。ラーマはあなたの至高の誠を知り、あらゆる面であなたを善しとする。ラーマが帰還した時、王国を彼に委ね、愛情をもって仕えよ。
ドーハー 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
大臣たちは手を合わせて言った、「あなたは必ずグルの命令を果たさなければなりません。ラグ族の主がお戻りになった時、その後でふさわしいことをなさるがよいでしょう。」
チャウパーイー 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
カウサリヤは勇気を奮って言った：「我が子よ、師の命令はあなたにとって良薬である。それを敬い、自分のためになると信じて従いなさい。悲しみを捨て、時と運命の移り変わりを知りなさい。ラーマは森におり、人々の王は神々の主の元へ去った。我が子よ、あなたはこのように臆病に振る舞っている。家族、民、大臣、そしてすべての母たちにとって、あなた、我が子よ、が皆の支えである。運命が我々に逆らい、時が困難であるのを見て、勇気を持ちなさい；あなたの母はあなたのために身を捧げる。師の命令を頭に戴き、それに従いなさい；民を守り、家族の悲しみを取り除きなさい。」バラタは師の言葉と大臣たちの称賛を聞き、それは彼の心に涼やかな白檀のように心地よく、善をもたらした。そして再び母の柔らかな言葉を聞いた。それは善良、慈愛、素朴の甘い感情に満ちていた。
チャンド 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
母の純朴な愛情と柔らかな思いのこもった言葉を聞いて、バラタは深く憂悶した。彼の蓮の目から涙が流れ落ち、心に新たに芽生えた別離の悲しみの若芽を潤した。その時の彼の様子を見て、皆は自らの身体の意識を忘れ去った。トゥルシーダースは、皆が敬意をもって彼を称え、自然で自発的な愛の極みとして讃えたと言う。
ソーラター 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
バラタは蓮のような手を合わせ、勇敢でありながらその勇気を抑え、忍耐を保った。あたかも言葉に蜜を注ぐように、すべてに適切な答えを与えた。
チャウパーイー 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
グルは私に優れた教えを与え、民も大臣も皆それに賛同している。母上も適切な御命を与えられた、私は必ず頭に戴いて行わねばならない。グル、父、母、あるいは主君の、善のために語られる言葉は、喜びの心で聞き、善と知って行うべきである。それに従って行動する際に正しいか正しくないかと問うことは、正法を失い、頭に罪の重荷を負うことになる。あなたは率直で誠実な忠告を与えている、それに従えば私が善くなる忠告である。これを明確に理解してはいるが、それでも心は満足しない。さあ、私の願いを聞き、私に合った教えを与えてほしい。私はあなたに答える、だから私の過ちを許してほしい。善人は苦境にある者の過ちと長所を数えないからである。
ドーハー 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
父は神々の都へ去り、シーターとラーマは森におり、あなたは私に王位を受けよと言う。これから判断しなさい、あなたが私のために善を図っているのか、それとも自分の大きな目的のためなのかを。
チャウパーイー 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
私の真の利益はシータの主に仕えることにあり、母の奸悪がそれを私から奪い去った。心の中で熟考し明確に見た、私の福祉には他の道はない。悲しみの塊である王位が何の意味があろうか、ラクシュマナ、ラーマ、シータの御足を見られないなら。衣のない装飾の重荷は無用であり、ブラフマを瞑想せぬ苦行も無用である。病める身には多くの享楽も無用であり、ハリへの信心なくば祈りとヨーガも虚しい。命が去れば美しき身体も無用、同様にラグの主なくば我のすべては無用である。許しを与えてラーマのもとへ行かせてほしい、一言で言えばこれこそが我の利益。我を王として我のために善をなすと思えど、その言葉も愛着と愚かさの支配下にある。
ドーハー 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
我はカイケーイの子、心曲がり、ラーマに背を向け、恥を知らぬ者であり、それなのに、そなたたちは迷妄のゆえに、我のような卑劣な者の支配のもとに安らぎを求めておる。
チャウパーイー 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
私は真実を語ります、皆聞いて信じてください：王は正義に専心する者であるべきです。あなた方が無理に王国を私に与えたその瞬間、大地は地底深くに沈むでしょう。私ほど罪の住処に等しい者はいない、私のためにシーターとラーマが森林に流されたのだ。王はラーマを森林に送り、彼と別れて不死の都へと去った。私、この悪人はすべての災いの原因であり、それでも座ってすべてを正気で聞いている。ラーグフの英雄ラーマのいない宮殿を見て、私の命はまだ残っている、世間の嘲笑に耐えながら。ラーマは聖なる方で感覚の快楽に無関心だが、私は貪欲で地上の享楽に飢えている。私の心の硬さをどこまで語ればよいのか、それは金剛杵を恥じ入らせて名声を得たのだ。
ドーハー 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
原因よりも結果は厳しくなる、それは私の過失ではない：骨から作られた雷光は骨よりも硬く、石から作られた鉄は石よりも恐ろしく硬い。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
